प्रथमांश · अध्याय 10
ऋषियों की वंश-परम्परा
श्लोक 1 (vishnu.1.10.1)
श्रीमैत्रेय उवाच । कथितं मे त्वया सर्वं यत् पृष्टोऽसि महामुने । भृगुसर्गात् प्रभृत्य् एष सर्गो मे कथ्यतां पुनः
śrīmaitreya uvāca kathitaṁ me tvayā sarvaṁ yat pṛṣṭo 'si mahāmune bhṛgusargāt prabhṛty eṣa sargo me kathyatāṁ punaḥ
श्रीमैत्रेय बोले — हे महामुने! तुमने मुझे वह सब बता दिया जो मैंने पूछा था; अब भृगु की सृष्टि से आगे की यह सृष्टि मुझे पुनः बताओ।
श्लोक 2 (vishnu.1.10.2)
श्रीपराशर उवाच । भृगोः ख्यात्यां समुत्पन्ना लक्ष्मीर् विष्णुपरिग्रहः । तथा धातृविधातारौ ख्यात्यां जातौ सुतौ भृगोः
śrīparāśara uvāca bhṛgoḥ khyātyāṁ samutpannā lakṣmīr viṣṇuparigrahaḥ tathā dhātṛvidhātārau khyātyāṁ jātau sutau bhṛgoḥ
श्रीपराशर बोले — भृगु की ख्याति में विष्णु-भार्या लक्ष्मी उत्पन्न हुईं; और उसी ख्याति में धाता और विधाता नामक दो पुत्र भी उत्पन्न हुए।
श्लोक 3 (vishnu.1.10.3)
आयतिर् नियतिश् चैव मेरोः कन्ये महात्मनः । धातृविधात्रोस् ते भार्ये तयोर् जातौ सुताव् उभौ
āyatir niyatiś caiva meroḥ kanye mahātmanaḥ dhātṛvidhātros te bhārye tayor jātau sutāv ubhau
महात्मा मेरु की दो कन्याएँ आयति और नियति धाता और विधाता की पत्नियाँ हुईं; उन दोनों से दो पुत्र उत्पन्न हुए।
श्लोक 4 (vishnu.1.10.4)
प्राणश् चैव मृकण्डुश् च मार्कण्डेयो मृकण्डुतः । ततो वेदशिरा जज्ञे प्राणस्यापि सुतं शृणु
prāṇaś caiva mṛkaṇḍuś ca mārkaṇḍeyo mṛkaṇḍutaḥ tato vedaśirā jajñe prāṇasyāpi sutaṁ śṛṇu
प्राण और मृकंडु; मृकंडु से मार्कण्डेय उत्पन्न हुए; अब प्राण के पुत्र के विषय में भी सुनो, जिनसे वेदशिरा उत्पन्न हुए।
श्लोक 5 (vishnu.1.10.5)
प्राणस्य द्युतिमान् पुत्रो राजवांश् च ततोऽभवत् । ततो वंशो महाभाग विस्तारं भार्गवो गतः
prāṇasya dyutimān putro rājavāṁś ca tato 'bhavat tato vaṁśo mahābhāga vistāraṁ bhārgavo gataḥ
प्राण का पुत्र द्युतिमान् हुआ, और उससे राजवान् उत्पन्न हुआ; इस प्रकार, हे महाभाग, भार्गव वंश विस्तार को प्राप्त हुआ।
श्लोक 6 (vishnu.1.10.6)
पत्नी मरीचेः संभूतिः पौर्णमासम् असूयत । विरजाः पर्वतश् चैव तस्य पुत्रौ महात्मनः
patnī marīceḥ saṁbhūtiḥ paurṇamāsam asūyata virajāḥ parvataś caiva tasya putrau mahātmanaḥ
मरीचि की पत्नी संभूति ने पौर्णमास को जन्म दिया; तथा विराजा और पर्वत — ये उनके दो महात्मा पुत्र हुए।
श्लोक 7 (vishnu.1.10.7)
वंशसंकीर्तने पुत्रान् वदिष्येऽहं ततो द्विज । स्मृतिश् चाङ्गिरसः पत्नी प्रसूता कन्यकास् तथा । सिनीवाली कुहूश् चैव राका चानुमती तथा
vaṁśasaṁkīrtane putrān vadiṣye 'haṁ tato dvija smṛtiś cāṅgirasaḥ patnī prasūtā kanyakās tathā sinīvālī kuhūś caiva rākā cānumatī tathā
वंश-वर्णन के क्रम में अब मैं पुत्रों को बताऊँगा, हे द्विज; अंगिरा की पत्नी स्मृति से भी कन्याएँ उत्पन्न हुईं — सिनीवाली, कुहू, राका और अनुमति।
श्लोक 8 (vishnu.1.10.8)
अनसूया तथैवात्रेर् जज्ञे पुत्रान् अकल्मषान् । सोमं दुर्वाससं चैव दत्तात्रेयं च योगिनम्
anasūyā tathaivātrer jajñe putrān akalmaṣān somaṁ durvāsasaṁ caiva dattātreyaṁ ca yoginam
इसी प्रकार अत्रि की पत्नी अनसूया ने निष्पाप पुत्रों को जन्म दिया — सोम, दुर्वासा, और योगी दत्तात्रेय।
श्लोक 9 (vishnu.1.10.9)
प्रीत्यां पुलस्त्यभार्यायां दत्तोलिस् तत्सुतोऽभवत् । पूर्वजन्मनि सोऽगस्त्यः स्मृतः स्वायंभुवेऽन्तरे
prītyāṁ pulastyabhāryāyāṁ dattolis tatsuto 'bhavat pūrvajanmani so 'gastyaḥ smṛtaḥ svāyaṁbhuve 'ntare
पुलस्त्य की पत्नी प्रीति से एक पुत्र दत्तोलि उत्पन्न हुआ; पूर्वजन्म में स्वायंभुव मन्वंतर में वे ही अगस्त्य कहलाए थे।
श्लोक 10 (vishnu.1.10.10)
कर्दमश् चार्वरीवांश् च सहिष्णुश् च सुतत्रयम् । क्षमा तु सुषुवे भार्या पुलहस्य प्रजापतेः
kardamaś cārvarīvāṁś ca sahiṣṇuś ca sutatrayam kṣamā tu suṣuve bhāryā pulahasya prajāpateḥ
कर्दम, चार्वरीवान् और सहिष्णु — ये तीन पुत्र प्रजापति पुलह की पत्नी क्षमा ने जन्मे।
श्लोक 11 (vishnu.1.10.11)
क्रतोश् च सन्नतिर् भार्या वालखिल्यान् असूयत । षष्टिस् तानि सहस्राणि ऋषीणाम् ऊर्ध्वरेतसाम् । अङ्गुष्ठपर्वमात्राणां ज्वलद्भास्करतेजसाम्
kratoś ca sannatir bhāryā vālakhilyān asūyata ṣaṣṭis tāni sahasrāṇi ṛṣīṇām ūrdhvaretasām aṅguṣṭhaparvamātrāṇāṁ jvaladbhāskaratejasām
क्रतु की पत्नी सन्नति ने वालखिल्यों को जन्म दिया — साठ हजार ऊर्ध्वरेता ऋषि, अंगुष्ठपर्व के बराबर आकार वाले, सूर्य के समान प्रज्वलित तेजवाले।
श्लोक 12 (vishnu.1.10.12)
ऊर्जायां च वसिष्ठस्य सप्ताजायन्त वै सुताः
ūrjāyāṁ ca vasiṣṭhasya saptājāyanta vai sutāḥ
वसिष्ठ के ऊर्जा नामक पत्नी से सात पुत्र उत्पन्न हुए।
श्लोक 13 (vishnu.1.10.13)
रजो गोत्रोर्ध्वबाहुश् च सवनश् चानघस् तथा । सुतपाः शुक्र इत्य् एते सर्वे सप्तर्षयोऽमलाः
rajo gotrordhvabāhuś ca savanaś cānaghas tathā sutapāḥ śukra ity ete sarve saptarṣayo 'malāḥ
रज, गोत्र, ऊर्ध्वबाहु, सवन, अनघ, सुतपा और शुक्र — ये सभी सात निर्मल सप्तर्षि हैं।
श्लोक 14 (vishnu.1.10.14)
योऽसाव् अग्निर् अभिमानी ब्रह्मणस् तनयोऽग्रजः । तस्मात् स्वाहा सुतांल् लेभे त्रीन् उदारौजसो द्विज
yo 'sāv agnir abhimānī brahmaṇas tanayo 'grajaḥ tasmāt svāhā sutāṁl lebhe trīn udāraujaso dvija
ब्रह्मा के ज्येष्ठ पुत्र अभिमानी नामक जो यह अग्नि हैं, उनसे स्वाहा ने महान तेज वाले तीन पुत्र प्राप्त किए, हे द्विज।
श्लोक 15 (vishnu.1.10.15)
पावकं पवमानं च शुचिं चापि जलाशिनम्
pāvakaṁ pavamānaṁ ca śuciṁ cāpi jalāśinam
पावक, पवमान, और जल का पान करने वाले शुचि।
श्लोक 16 (vishnu.1.10.16)
तेषां तु संतताव् अन्ये चत्वारिंशच् च पञ्च च । कथ्यन्ते वह्नयश् चैते पिता पुत्रत्रयं च यत्
teṣāṁ tu saṁtatāv anye catvāriṁśac ca pañca ca kathyante vahnayaś caite pitā putratrayaṁ ca yat
उनकी संतति में पैंतालीस अन्य अग्नि हुए; इस प्रकार पिता और उसके तीन पुत्रों सहित ये सब अग्नि कहलाते हैं।
श्लोक 17 (vishnu.1.10.17)
एवम् एकोनपञ्चाशद् वह्नयः परिकीर्तिताः
evam ekonapañcāśad vahnayaḥ parikīrtitāḥ
इस प्रकार उनचास अग्नि कहे गए हैं।
श्लोक 18 (vishnu.1.10.18)
पितरो ब्रह्मणा सृष्टा व्याख्याता ये मया तव । अग्निष्वात्ता बर्हिषदोऽनग्नयः साग्नयश् च ये
pitaro brahmaṇā sṛṣṭā vyākhyātā ye mayā tava agniṣvāttā barhiṣado 'nagnayaḥ sāgnayaś ca ye
ब्रह्मा द्वारा सृजित जिन पितरों का वर्णन मैंने तुमसे किया — अग्निष्वात्त, बर्हिषद, अग्निरहित और अग्नि-सहित।
श्लोक 19 (vishnu.1.10.19)
तेभ्यः स्वधा सुते जज्ञे मेनां वै धारिणीं तथा । ते उभे ब्रह्मवादिन्यौ योगिन्यौ चाप्य् उभे द्विज
tebhyaḥ svadhā sute jajñe menāṁ vai dhāriṇīṁ tathā te ubhe brahmavādinyau yoginyau cāpy ubhe dvija
उनसे स्वधा को मेना नामक एक पुत्री उत्पन्न हुई, जिसे धारिणी भी कहते हैं; ये दोनों, हे द्विज, ब्रह्मवादिनी और योगिनी हैं,
श्लोक 20 (vishnu.1.10.20)
उत्तमज्ञानसंपन्ने सर्वैः समुदितैर् गुणैः
uttamajñānasaṁpanne sarvaiḥ samuditair guṇaiḥ
उत्तम ज्ञान से संपन्न, समस्त गुणों से समन्वित।
श्लोक 21 (vishnu.1.10.21)
इत्य् एषा दक्षकन्यानां कथितापत्यसंततिः । श्रद्धावान् संस्मरन्न् एताम् अनपत्यो न जायते
ity eṣā dakṣakanyānāṁ kathitāpatyasaṁtatiḥ śraddhāvān saṁsmarann etām anapatyo na jāyate
इस प्रकार यह दक्ष की कन्याओं की संतति-परम्परा कही गई; जो श्रद्धापूर्वक इसका स्मरण करता है, वह संतानहीन नहीं होता।