प्रथमांश · अध्याय 19
शंबर की मायाएँ और प्रह्लाद की सागर-स्तुति
श्लोक 1 (vishnu.1.19.1)
श्रीपराशर उवाच । हिरण्यकशिपुः श्रुत्वा तां कृत्यां वितथीकृताम् । आहूय पुत्रं पप्रच्छ प्रभावस्यास्य कारणम्
śrīparāśara uvāca hiraṇyakaśipuḥ śrutvā tāṁ kṛtyāṁ vitathīkṛtām āhūya putraṁ papraccha prabhāvasyāsya kāraṇam
श्रीपराशर बोले — हिरण्यकशिपु उस कृत्या के निष्फल होने का समाचार सुनकर पुत्र को बुलाकर इस प्रभाव का कारण पूछने लगा।
श्लोक 2 (vishnu.1.19.2)
हिरण्यकशिपुर् उवाच । प्रह्लाद सुप्रभावोऽसि किम् एतत् ते विचेष्टितम् । एतन् मन्त्रादिजनितम् उताहो सहजं तव
hiraṇyakaśipur uvāca prahlāda suprabhāvo 'si kim etat te viceṣṭitam etan mantrādijanitam utāho sahajaṁ tava
हिरण्यकशिपु बोला — 'हे प्रह्लाद! तू महाप्रभावशाली है; यह तेरी यह चेष्टा क्या है? क्या यह मंत्र आदि से उत्पन्न है, या तेरे भीतर सहज ही है?'
श्लोक 3 (vishnu.1.19.3)
श्रीपराशर उवाच । एवं पृष्टस् तदा पित्रा प्रह्लादोऽसुरबालकः । प्रणिपत्य पितुः पादाव् इदं वचनम् अब्रवीत्
śrīparāśara uvāca evaṁ pṛṣṭas tadā pitrā prahlādo 'surabālakaḥ praṇipatya pituḥ pādāv idaṁ vacanam abravīt
श्रीपराशर बोले — पिता द्वारा इस प्रकार पूछे जाने पर उस असुर-बालक प्रह्लाद ने पिता के चरणों में प्रणाम करके यह वचन कहा।
श्लोक 4 (vishnu.1.19.4)
न मन्त्रादिकृतस् तात न च नैसर्गिको मम । प्रभाव एष सामान्यो यस्य यस्याच्युतो हृदि
na mantrādikṛtas tāta na ca naisargiko mama prabhāva eṣa sāmānyo yasya yasyācyuto hṛdi
'हे तात! यह न मंत्र आदि से किया गया है, न ही मेरा स्वाभाविक है; यह प्रभाव उस हर एक के लिए सामान्य है जिसके हृदय में अच्युत हैं।'
श्लोक 5 (vishnu.1.19.5)
अन्येषां यो न पापानि चिन्तयत्य् आत्मनो यथा । तस्य पापागमस् तात हेत्वभावान् न विद्यते
anyeṣāṁ yo na pāpāni cintayaty ātmano yathā tasya pāpāgamas tāta hetvabhāvān na vidyate
'जो दूसरों के लिए भी वैसे ही पापों की कल्पना नहीं करता जैसे अपने लिए, हे तात, उसके लिए कारण के अभाव से पाप का आगमन नहीं होता।'
श्लोक 6 (vishnu.1.19.6)
कर्मणा मनसा वाचा परपीडां करोति यः । तद् बीजं जन्म फलति प्रभूतं तस्य चाशुभम्
karmaṇā manasā vācā parapīḍāṁ karoti yaḥ tad bījaṁ janma phalati prabhūtaṁ tasya cāśubham
'जो कर्म, मन या वाणी से दूसरों को पीड़ा पहुँचाता है, उसका वह बीज ही जन्म में फलित होकर उसके लिए बहुत अशुभ फल देता है।'
श्लोक 7 (vishnu.1.19.7)
सोऽहं न पापम् इच्छामि न करोमि वदामि वा । चिन्तयन् सर्वभूतस्थम् आत्मन्य् अपि च केशवम्
so 'haṁ na pāpam icchāmi na karomi vadāmi vā cintayan sarvabhūtastham ātmany api ca keśavam
'वह मैं न पाप की इच्छा करता हूँ, न करता हूँ, न कहता हूँ — सर्वभूतों में और अपने भीतर भी केशव का चिंतन करते हुए।'
श्लोक 8 (vishnu.1.19.8)
शारीरं मानसं दुःखं दैवं भूतभवं तथा । सर्वत्र शुभचित्तस्य तस्य मे जायते कुतः
śārīraṁ mānasaṁ duḥkhaṁ daivaṁ bhūtabhavaṁ tathā sarvatra śubhacittasya tasya me jāyate kutaḥ
'शरीर से, मन से, दैव से, या अन्य प्राणियों से उत्पन्न दुःख — सर्वत्र शुभचित्त उस मेरे लिए वह कहाँ से उत्पन्न होगा?'
श्लोक 9 (vishnu.1.19.9)
एवं सर्वेषु भूतेषु भक्तिर् अव्यभिचारिणी । कर्तव्या पण्डितैर् ज्ञात्वा सर्वभूतमयं हरिम्
evaṁ sarveṣu bhūteṣu bhaktir avyabhicāriṇī kartavyā paṇḍitair jñātvā sarvabhūtamayaṁ harim
'इस प्रकार सर्वभूतों में अव्यभिचारिणी भक्ति ज्ञानी पुरुषों द्वारा की जानी चाहिए, हरि को सर्वभूतमय जानकर।'
श्लोक 10 (vishnu.1.19.10)
श्रीपराशर उवाच । इति श्रुत्वा स दैत्येन्द्रः प्रासादशिखरे स्थितः । क्रोधान्धकारितमुखः प्राह दैतेयकिंकरान्
śrīparāśara uvāca iti śrutvā sa daityendraḥ prāsādaśikhare sthitaḥ krodhāndhakāritamukhaḥ prāha daiteyakiṁkarān
श्रीपराशर बोले — यह सुनकर वह दैत्येन्द्र, महल के शिखर पर खड़ा, क्रोध से अंधे हुए मुख वाला, दैत्य-सेवकों से बोला।
श्लोक 11 (vishnu.1.19.11)
दुरात्मा क्षिप्यताम् अस्मात् प्रासादाच् छतयोजनात् । गिरिपृष्ठे पतत्व् अस्मिञ् शिलाभिन्नाङ्गसंहतिः
durātmā kṣipyatām asmāt prāsādāc chatayojanāt giripṛṣṭhe patatv asmiñ śilābhinnāṅgasaṁhatiḥ
'इस दुरात्मा को इस सौ योजन ऊँचे महल से गिरा दिया जाए, ताकि यह पर्वत की पीठ पर गिरकर शिलाओं से अंग-अंग में विदीर्ण हो जाए।'
श्लोक 12 (vishnu.1.19.12)
ततस् तं चिक्षिपुः सर्वे बालं दैतेयकिंकराः । पपात सोऽप्य् अधः क्षिप्तो हृदयेनोद्वहन् हरिम्
tatas taṁ cikṣipuḥ sarve bālaṁ daiteyakiṁkarāḥ papāta so 'py adhaḥ kṣipto hṛdayenodvahan harim
तत्पश्चात् सभी दैत्य-सेवकों ने उस बालक को फेंक दिया; और नीचे फेंका गया वह भी हरि को हृदय में धारण करते हुए गिरा।
श्लोक 13 (vishnu.1.19.13)
पतमानं जगद्धात्री जगद्धातरि केशवे । भक्तियुक्तं दधारैनम् उपगम्य च मेदिनी
patamānaṁ jagaddhātrī jagaddhātari keśave bhaktiyuktaṁ dadhārainam upagamya ca medinī
गिरते हुए, जगत्धारक केशव में भक्तियुक्त उस बालक को जगत्धात्री पृथ्वी ने पास आकर धारण कर लिया।
श्लोक 14 (vishnu.1.19.14)
ततो विलोक्य तं स्वस्थम् अविशीर्णास्थिबन्धनम् । हिरण्यकशिपुः प्राह शम्बरं मायिनां वरम्
tato vilokya taṁ svastham aviśīrṇāsthibandhanam hiraṇyakaśipuḥ prāha śambaraṁ māyināṁ varam
तत्पश्चात् उसे स्वस्थ, हड्डियों के जोड़ बिखरे बिना देखकर हिरण्यकशिपु ने मायावियों में श्रेष्ठ शंबर से कहा।
श्लोक 15 (vishnu.1.19.15)
नास्माभिः शक्यते हन्तुम् अयं दुर्वृत्तबालकः । मायां वेत्ति भवांस् तस्मान् माययैनं निषूदय
nāsmābhiḥ śakyate hantum ayaṁ durvṛttabālakaḥ māyāṁ vetti bhavāṁs tasmān māyayainaṁ niṣūdaya
'यह दुष्ट स्वभाव वाला बालक हमसे मारा नहीं जा सकता; तुम माया जानते हो, इसलिए इसे माया से नष्ट कर दो।'
श्लोक 16 (vishnu.1.19.16)
शम्बर उवाच । सूदयाम्य् एष दैत्येन्द्र पश्य मायाबलं मम । सहस्रम् अत्र मायानां पश्य कोटिशतं तथा
śambara uvāca sūdayāmy eṣa daityendra paśya māyābalaṁ mama sahasram atra māyānāṁ paśya koṭiśataṁ tathā
शंबर बोला — 'हे दैत्येन्द्र! मैं इसे नष्ट कर दूँगा, मेरी माया का बल देखो; यहाँ सहस्र मायाएँ, और सौ करोड़ मायाएँ भी देखो।'
श्लोक 17 (vishnu.1.19.17)
श्रीपराशर उवाच । ततः समसृजन् मायाः प्रह्लादे शम्बरोऽसुरः । विनाशम् इच्छन् दुर्बुद्धिः सर्वत्र समदर्शिनि
śrīparāśara uvāca tataḥ samasṛjan māyāḥ prahlāde śambaro 'suraḥ vināśam icchan durbuddhiḥ sarvatra samadarśini
श्रीपराशर बोले — तत्पश्चात् दुर्बुद्धि असुर शंबर ने विनाश की इच्छा से, सर्वत्र समदर्शी प्रह्लाद पर अपनी मायाएँ छोड़ दीं।
श्लोक 18 (vishnu.1.19.18)
समाहितमना भूत्वा शम्बरेऽपि विमत्सरः । मैत्रेय सोऽपि प्रह्लादः सस्मार मधुसूदनम्
samāhitamanā bhūtvā śambare 'pi vimatsaraḥ maitreya so 'pi prahlādaḥ sasmāra madhusūdanam
शंबर के प्रति भी ईर्ष्यारहित, समाहितचित्त होकर, हे मैत्रेय, वही प्रह्लाद मधुसूदन का स्मरण करने लगा।
श्लोक 19 (vishnu.1.19.19)
ततो भगवता तस्य रक्षार्थं चक्रम् उत्तमम् । आजगाम समाज्ञप्तं ज्वालामालि सुदर्शनम्
tato bhagavatā tasya rakṣārthaṁ cakram uttamam ājagāma samājñaptaṁ jvālāmāli sudarśanam
तत्पश्चात् उसकी रक्षा के लिए भगवान् की आज्ञा से ज्वालामालायुक्त सुदर्शन नामक श्रेष्ठ चक्र आया।
श्लोक 20 (vishnu.1.19.20)
तेन मायासहस्रं तच् शम्बरस्याशुगामिना । बालस्य रक्षता देहम् एकैकश्येन सूदितम्
tena māyāsahasraṁ tac śambarasyāśugāminā bālasya rakṣatā deham ekaikaśyena sūditam
उस अत्यंत तीव्रगामी चक्र ने शंबर की उन सहस्र मायाओं को एक-एक करके नष्ट कर दिया, उस बालक के शरीर की रक्षा करते हुए।
श्लोक 21 (vishnu.1.19.21)
संशोषकं ततो वायुं दैत्येन्द्र इदम् अब्रवीत् । शीघ्रम् एष ममादेशाद् दुरात्मा नीयतां क्षयम्
saṁśoṣakaṁ tato vāyuṁ daityendra idam abravīt śīghram eṣa mamādeśād durātmā nīyatāṁ kṣayam
तत्पश्चात् दैत्येन्द्र ने सुखाने वाली वायु से यह कहा — 'मेरी आज्ञा से शीघ्र ही इस दुरात्मा को नाश को प्राप्त कराओ।'
श्लोक 22 (vishnu.1.19.22)
तथेत्य् उक्त्वाथ सोऽप्य् एनं विवेश पवनो लघुः । शीतोऽतिरूक्षः शोषाय तद्देहस्यातिदुःसहः
tathety uktvātha so 'py enaṁ viveśa pavano laghuḥ śīto 'tirūkṣaḥ śoṣāya taddehasyātiduḥsahaḥ
'ऐसा ही हो' कहकर वह हल्की वायु उसके शरीर को सुखाने के लिए उसमें प्रविष्ट हुई, शीत, अत्यंत रूखी और अत्यंत असह्य।
श्लोक 23 (vishnu.1.19.23)
तेनाविष्टं तथात्मानं स बुद्ध्वा दैत्यबालकः । हृदयेन महात्मानं दधार धरणीधरम्
tenāviṣṭaṁ tathātmānaṁ sa buddhvā daityabālakaḥ hṛdayena mahātmānaṁ dadhāra dharaṇīdharam
उससे प्रविष्ट अपने शरीर को जानकर उस दैत्य-बालक ने पृथ्वीधारक उस महात्मा को अपने हृदय में धारण किया।
श्लोक 24 (vishnu.1.19.24)
हृदयस्थस् ततस् तस्य तं वायुम् अतिशोषणम् । पपौ जनार्दनः क्रुद्धः स ययौ पवनः क्षयम्
hṛdayasthas tatas tasya taṁ vāyum atiśoṣaṇam papau janārdanaḥ kruddhaḥ sa yayau pavanaḥ kṣayam
तत्पश्चात् उसके हृदय में स्थित जनार्दन ने क्रोधित होकर उस अत्यंत सुखाने वाली वायु को पी लिया, और वह वायु नष्ट हो गई।
श्लोक 25 (vishnu.1.19.25)
क्षीणासु सर्वमायासु पवने संक्षयं गते । जगाम सोऽपि भवनं गुरोर् एव महामतिः
kṣīṇāsu sarvamāyāsu pavane saṁkṣayaṁ gate jagāma so 'pi bhavanaṁ guror eva mahāmatiḥ
समस्त मायाएँ क्षीण हो जाने पर और वायु के भी नष्ट हो जाने पर वह महामति भी पुनः गुरु के ही घर चला गया।
श्लोक 26 (vishnu.1.19.26)
अहन्य् अहन्य् अथाचार्यो नीतिं राज्यफलप्रदाम् । ग्राहयाम् आस तं बालं राज्ञाम् उशनसा कृताम्
ahany ahany athācāryo nītiṁ rājyaphalapradām grāhayām āsa taṁ bālaṁ rājñām uśanasā kṛtām
प्रतिदिन आचार्य उस बालक को राज्य-फल देने वाली, उशना द्वारा रचित नीति सिखाने लगे।
श्लोक 27 (vishnu.1.19.27)
गृहीतनीतिशास्त्रं तं विनीतं स यदा गुरुः । मेने तदैनं तत्पित्रे कथयाम् आस शिक्षितम्
gṛhītanītiśāstraṁ taṁ vinītaṁ sa yadā guruḥ mene tadainaṁ tatpitre kathayām āsa śikṣitam
जब गुरु ने देखा कि उसने नीतिशास्त्र ग्रहण कर लिया है और वह भलीभाँति विनीत हो गया है, तब उन्होंने उसे शिक्षित मानकर पिता को बता दिया।
श्लोक 28 (vishnu.1.19.28)
आचार्य उवाच । गृहीतनीतिशास्त्रस् ते पुत्रो दैत्यपते कृतः । प्रह्लादस् तत्त्वतो वेत्ति भार्गवेण यद् ईरितम्
ācārya uvāca gṛhītanītiśāstras te putro daityapate kṛtaḥ prahlādas tattvato vetti bhārgaveṇa yad īritam
आचार्य बोले — 'हे दैत्यपते! आपके पुत्र ने नीतिशास्त्र ग्रहण कर लिया है; प्रह्लाद भार्गव द्वारा कहे गए को तत्त्वतः जानता है।'
श्लोक 29 (vishnu.1.19.29)
हिरण्यकशिपुर् उवाच । मित्रेषु वर्तेत कथम् अरिवर्गेषु भूपतिः । प्रह्लाद त्रिषु कालेषु मध्यस्थेषु कथं चरेत्
hiraṇyakaśipur uvāca mitreṣu varteta katham arivargeṣu bhūpatiḥ prahlāda triṣu kāleṣu madhyastheṣu kathaṁ caret
हिरण्यकशिपु बोला — 'हे प्रह्लाद! राजा को मित्रों के प्रति, शत्रुसमूहों के प्रति, और इन तीनों में मध्यस्थों के प्रति कैसे बर्ताव करना चाहिए?'
श्लोक 30 (vishnu.1.19.30)
कथं मन्त्रिष्व् अमात्येषु बाह्येष्व् आभ्यन्तरेषु च । चारेषु पौरवर्गेषु शङ्कितेष्व् इतरेषु च
kathaṁ mantriṣv amātyeṣu bāhyeṣv ābhyantareṣu ca cāreṣu pauravargeṣu śaṅkiteṣv itareṣu ca
'मंत्रियों, अमात्यों, बाहरी और भीतरी लोगों, गुप्तचरों, नागरिकों के समूहों और संदेह के पात्र अन्य लोगों के प्रति कैसे बर्ताव करे?'
श्लोक 31 (vishnu.1.19.31)
कृत्याकृत्यविधानं च दुर्गाटविकसाधनम् । प्रह्लाद कथ्यतां सम्यक् तथा कण्टकशोधनम्
kṛtyākṛtyavidhānaṁ ca durgāṭavikasādhanam prahlāda kathyatāṁ samyak tathā kaṇṭakaśodhanam
'हे प्रह्लाद! कर्तव्य-अकर्तव्य का विधान, दुर्ग और वन को साधने के उपाय, तथा कंटक (उपद्रवी तत्त्वों) के निवारण को भी भलीभाँति बताओ।'
श्लोक 32 (vishnu.1.19.32)
एतच् चान्यच् च सकलम् अधीतं भवता यथा । तथा मे कथ्यतां ज्ञातुं तवेच्छामि मनोगतम्
etac cānyac ca sakalam adhītaṁ bhavatā yathā tathā me kathyatāṁ jñātuṁ tavecchāmi manogatam
'यह और भी सब कुछ जो तुमने पढ़ा है, वह मुझे बताओ, ताकि मैं तुम्हारे मन की बात जान सकूँ।'
श्लोक 33 (vishnu.1.19.33)
श्रीपराशर उवाच । प्रणिपत्य पितुः पादौ ततः प्रश्रयभूषणः । प्रह्लादः प्राह दैत्येन्द्रं कृताञ्जलिपुटः स्थितः
śrīparāśara uvāca praṇipatya pituḥ pādau tataḥ praśrayabhūṣaṇaḥ prahlādaḥ prāha daityendraṁ kṛtāñjalipuṭaḥ sthitaḥ
श्रीपराशर बोले — तत्पश्चात् पिता के चरणों में प्रणाम करके, विनयभूषित प्रह्लाद ने हाथ जोड़कर खड़े होकर दैत्येन्द्र से यह कहा।
श्लोक 34 (vishnu.1.19.34)
श्रीप्रह्लाद उवाच । ममोपदिष्टं सकलं गुरुणा नात्र संशयः । गृहीतं च मया किन्तु न सद् एतन् मतं मम
śrīprahlāda uvāca mamopadiṣṭaṁ sakalaṁ guruṇā nātra saṁśayaḥ gṛhītaṁ ca mayā kintu na sad etan mataṁ mama
श्रीप्रह्लाद बोले — 'गुरु द्वारा मुझे यह सब सिखाया गया है, इसमें संदेह नहीं, और मैंने इसे ग्रहण भी किया है — परन्तु यह मेरा अपना सच्चा मत नहीं है।'
श्लोक 35 (vishnu.1.19.35)
साम चोपप्रदानं च भेददण्डौ तथैव च । उपायाः कथिता ह्य् एते मित्रादीनां च साधने
sāma copapradānaṁ ca bhedadaṇḍau tathaiva ca upāyāḥ kathitā hy ete mitrādīnāṁ ca sādhane
'साम, दान, भेद और दंड — मित्रादि को साधने के ये उपाय बताए गए हैं।'
श्लोक 36 (vishnu.1.19.36)
तान् एवाहं न पश्यामि मित्रादींस् तात मा क्रुधः । साध्याभावे महाबाहो साधनैः किं प्रयोजनम्
tān evāhaṁ na paśyāmi mitrādīṁs tāta mā krudhaḥ sādhyābhāve mahābāho sādhanaiḥ kiṁ prayojanam
'परन्तु मुझे तो वे मित्रादि ही कहीं दिखाई नहीं देते, हे तात, क्रोध मत कीजिए; जब साध्य ही न हो, हे महाबाहो, तब साधनों से क्या प्रयोजन?'
श्लोक 37 (vishnu.1.19.37)
सर्वभूतात्मके तात जगन्नाथे जगन्मये । परमात्मनि गोविन्दे मित्रामित्रकथा कुतः
sarvabhūtātmake tāta jagannāthe jaganmaye paramātmani govinde mitrāmitrakathā kutaḥ
'हे तात! सर्वभूतस्वरूप जगन्नाथ, जगन्मय परमात्मा गोविंद में मित्र-शत्रु की बात कहाँ से आएगी?'
श्लोक 38 (vishnu.1.19.38)
त्वय्य् अस्ति भगवान् विष्णुर् मयि चान्यत्र चास्ति सः । यतस् ततोऽयं मित्रं मे शत्रुश् चेति पृथक् कुतः
tvayy asti bhagavān viṣṇur mayi cānyatra cāsti saḥ yatas tato 'yaṁ mitraṁ me śatruś ceti pṛthak kutaḥ
'भगवान् विष्णु आप में भी हैं, मुझमें भी हैं, और अन्यत्र भी हैं; जब ऐसा है, तो यह मेरा मित्र और यह शत्रु — यह भेद कहाँ से हो?'
श्लोक 39 (vishnu.1.19.39)
तद् एभिर् अलम् अत्यर्थं दुष्टारम्भोक्तिविस्तरैः । अविद्यान्तर्गतैर् यत्नः कर्तव्यस् तात शोभने
tad ebhir alam atyarthaṁ duṣṭārambhoktivistaraiḥ avidyāntargatair yatnaḥ kartavyas tāta śobhane
'इसलिए अज्ञान से उत्पन्न इन दुष्ट कार्यों के विस्तृत वचनों से बहुत हुआ; हे तात! प्रयत्न केवल कल्याण के लिए ही करना चाहिए।'
श्लोक 40 (vishnu.1.19.40)
विद्याबुद्धिर् अविद्यायाम् अज्ञानात् तात जायते । बालोऽग्निं किं न खद्योतम् असुरेश्वर मन्यते
vidyābuddhir avidyāyām ajñānāt tāta jāyate bālo 'gniṁ kiṁ na khadyotam asureśvara manyate
'हे तात! विद्या की बुद्धि अविद्या में अज्ञानवश उत्पन्न होती है; हे असुरेश्वर! क्या बालक कभी जुगनू को अग्नि नहीं मान लेता?'
श्लोक 41 (vishnu.1.19.41)
तत् कर्म यन् न बन्धाय सा विद्या या विमुक्तये । आयासायापरं कर्म विद्यान्या शिल्पनैपुणम्
tat karma yan na bandhāya sā vidyā yā vimuktaye āyāsāyāparaṁ karma vidyānyā śilpanaipuṇam
'जो कर्म बंधन का कारण नहीं बनता, वही विद्या है जो मुक्ति के लिए है; अन्य कर्म केवल परिश्रम के लिए है, और अन्य विद्या केवल शिल्प-निपुणता है।'
श्लोक 42 (vishnu.1.19.42)
तद् एतद् अवगम्याहम् असारं साध्यम् उत्तमम् । निशामय महाभाग प्रणिपत्य ब्रवीमि यत्
tad etad avagamyāham asāraṁ sādhyam uttamam niśāmaya mahābhāga praṇipatya bravīmi yat
'यह समझकर मैं इसे असार मानता हूँ जो यहाँ श्रेष्ठ साध्य माना जाता है; हे महाभाग! सुनिए, जो मैं प्रणामपूर्वक कहता हूँ।'
श्लोक 43 (vishnu.1.19.43)
न चिन्तयति को राज्यं को धनं नाभिवाञ्छति । तथापि भाव्यम् एवैतद् उभयं प्राप्यते नरैः
na cintayati ko rājyaṁ ko dhanaṁ nābhivāñchati tathāpi bhāvyam evaitad ubhayaṁ prāpyate naraiḥ
'कौन राज्य की चिंता नहीं करता, कौन धन की कामना नहीं करता? फिर भी यह दोनों मनुष्यों को भाग्य से ही प्राप्त होते हैं।'
श्लोक 44 (vishnu.1.19.44)
सर्व एव महाभाग महत्त्वं प्रति सोद्यमाः । तथापि पुंसां भाग्यानि नोद्यमा भूतिहेतवः
sarva eva mahābhāga mahattvaṁ prati sodyamāḥ tathāpi puṁsāṁ bhāgyāni nodyamā bhūtihetavaḥ
'हे महाभाग! सभी महत्ता की ओर उद्यमशील रहते हैं, फिर भी पुरुषों का भाग्य ही होता है, उद्यम समृद्धि का कारण नहीं होता।'
श्लोक 45 (vishnu.1.19.45)
जडानाम् अविवेकानाम् अशूराणाम् अपि प्रभो । भाग्यभोज्यानि राज्यानि सन्त्य् अनीतिमताम् अपि
jaḍānām avivekānām aśūrāṇām api prabho bhāgyabhojyāni rājyāni santy anītimatām api
'हे प्रभो! जड़ों, अविवेकियों, कायरों तथा नीतिरहितों को भी भाग्य से भोग्य राज्य प्राप्त होते हैं।'
श्लोक 46 (vishnu.1.19.46)
तस्माद् यतेत पुण्येषु य इच्छेन् महतीं श्रियम् । यतितव्यं समत्वे च निर्वाणम् अपि चेच्छता
tasmād yateta puṇyeṣu ya icchen mahatīṁ śriyam yatitavyaṁ samatve ca nirvāṇam api cecchatā
'इसलिए जो महती श्री चाहे, वह पुण्य में प्रयत्न करे; और जो निर्वाण भी चाहे, वह समता में प्रयत्न करे।'
श्लोक 47 (vishnu.1.19.47)
देवा मनुष्याः पशवः पक्षिवृक्षसरीसृपाः । रूपम् एतद् अनन्तस्य विष्णोर् भिन्नम् इव स्थितम्
devā manuṣyāḥ paśavaḥ pakṣivṛkṣasarīsṛpāḥ rūpam etad anantasya viṣṇor bhinnam iva sthitam
'देवता, मनुष्य, पशु, पक्षी, वृक्ष और सरीसृप — यह सब अनंत विष्णु का ही रूप है, मानो भिन्न-भिन्न स्थित हो।'
श्लोक 48 (vishnu.1.19.48)
एतद् विजानता सर्वं जगत् स्थावरजङ्गमम् । द्रष्टव्यम् आत्मवद् विष्णुर् यतोऽयं विश्वरूपधृक्
etad vijānatā sarvaṁ jagat sthāvarajaṅgamam draṣṭavyam ātmavad viṣṇur yato 'yaṁ viśvarūpadhṛk
'यह जानते हुए इस समस्त स्थावर-जंगम जगत् को अपने ही समान देखना चाहिए, क्योंकि विष्णु ही यह विश्वरूप धारण किए हुए हैं।'
श्लोक 49 (vishnu.1.19.49)
एवं ज्ञाते स भगवान् अनादिः परमेश्वरः । प्रसीदत्य् अच्युतस् तस्मिन् प्रसन्ने क्लेशसंक्षयः
evaṁ jñāte sa bhagavān anādiḥ parameśvaraḥ prasīdaty acyutas tasmin prasanne kleśasaṁkṣayaḥ
'इस प्रकार जान लिए जाने पर वे अनादि, परमेश्वर, अच्युत भगवान् प्रसन्न होते हैं; और उनके प्रसन्न होने पर क्लेशों का नाश हो जाता है।'
श्लोक 50 (vishnu.1.19.50)
श्रीपराशर उवाच । एतच् छ्रुत्वा तु कोपेन समुत्थाय वरासनात् । हिरण्यकशिपुः पुत्रं पदा वक्षस्य् अताडयत्
śrīparāśara uvāca etac chrutvā tu kopena samutthāya varāsanāt hiraṇyakaśipuḥ putraṁ padā vakṣasy atāḍayat
श्रीपराशर बोले — यह सुनकर हिरण्यकशिपु क्रोधवश अपने श्रेष्ठ आसन से उठकर पुत्र को पैर से वक्षःस्थल पर मारने लगा।
श्लोक 51 (vishnu.1.19.51)
उवाच च स कोपेन सामर्षः प्रज्वलन्न् इव । निष्पिष्य पाणिना पाणिं हन्तुकामो जगद् यथा
uvāca ca sa kopena sāmarṣaḥ prajvalann iva niṣpiṣya pāṇinā pāṇiṁ hantukāmo jagad yathā
और वह क्रोध से, मानो जल रहा हो, हाथों को मलते हुए, जगत् को नष्ट करने की इच्छा वाले के समान, यह बोला।
श्लोक 52 (vishnu.1.19.52)
हिरण्यकशिपुर् उवाच । हे विप्रचित्ते हे राहो हे बलैष महार्णवे । नागपाशैर् दृढं बद्ध्वा क्षिप्यतां मा विलम्बथ
hiraṇyakaśipur uvāca he vipracitte he rāho he balaiṣa mahārṇave nāgapāśair dṛḍhaṁ baddhvā kṣipyatāṁ mā vilambatha
हिरण्यकशिपु बोला — 'हे विप्रचित्ति! हे राहो! हे बल! इसे नागपाशों से दृढ़ता से बाँधकर महासागर में फेंक दो, विलंब मत करो।'
श्लोक 53 (vishnu.1.19.53)
अन्यथा सकला लोकास् तथा दैतेयदानवाः । अनुयास्यन्ति मूढस्य मतम् अस्य दुरात्मनः
anyathā sakalā lokās tathā daiteyadānavāḥ anuyāsyanti mūḍhasya matam asya durātmanaḥ
'अन्यथा समस्त लोक, तथा दैत्य-दानव भी, इस मूर्ख, दुरात्मा के मत का अनुसरण करने लगेंगे।'
श्लोक 54 (vishnu.1.19.54)
बहुशो वारितोऽस्माभिर् अयं पापस् तथाप्य् अरेः । स्तुतिं करोति दुष्टानां वध एवोपकारकः
bahuśo vārito 'smābhir ayaṁ pāpas tathāpy areḥ stutiṁ karoti duṣṭānāṁ vadha evopakārakaḥ
'हमने इसे अनेक बार रोका है, फिर भी यह पापी शत्रु की स्तुति करता है; दुष्टों का वध ही उपकार है।'
श्लोक 55 (vishnu.1.19.55)
श्रीपराशर उवाच । ततस् ते सत्वरा दैत्या बद्ध्वा तं नागबन्धनैः । भर्तुर् आज्ञां पुरस्कृत्य चिक्षिपुः सलिलार्णवे
śrīparāśara uvāca tatas te satvarā daityā baddhvā taṁ nāgabandhanaiḥ bhartur ājñāṁ puraskṛtya cikṣipuḥ salilārṇave
श्रीपराशर बोले — तत्पश्चात् उन शीघ्रगामी दैत्यों ने स्वामी की आज्ञा को आगे रखकर नागपाशों से बाँधकर उसे जल-समुद्र में फेंक दिया।
श्लोक 56 (vishnu.1.19.56)
ततश् चचाल चलता प्रह्लादेन महार्णवः । उद्वेलोऽभूत् परं क्षोभम् उपेत्य च समन्ततः
tataś cacāla calatā prahlādena mahārṇavaḥ udvelo 'bhūt paraṁ kṣobham upetya ca samantataḥ
तत्पश्चात् प्रह्लाद के हिलने से वह महासागर काँप उठा, अपनी सीमाओं को लांघकर सब ओर परम क्षोभ को प्राप्त हुआ।
श्लोक 57 (vishnu.1.19.57)
भूर्लोकम् अखिलं दृष्ट्वा प्लाव्यमानं महाम्भसा । हिरण्यकशिपुर् दैत्यान् इदम् आह महामुने
bhūrlokam akhilaṁ dṛṣṭvā plāvyamānaṁ mahāmbhasā hiraṇyakaśipur daityān idam āha mahāmune
हे महामुने! सम्पूर्ण भूलोक को उस महाजल से डूबता देखकर हिरण्यकशिपु ने दैत्यों से यह कहा।
श्लोक 58 (vishnu.1.19.58)
हिरण्यकशिपुर् उवाच । दैतेयाः सकलैः शैलैर् अत्रैव वरुणालये । निश्छिद्रैः सर्वतः सर्वैश् चीयताम् एष दुर्मतिः
hiraṇyakaśipur uvāca daiteyāḥ sakalaiḥ śailair atraiva varuṇālaye niśchidraiḥ sarvataḥ sarvaiś cīyatām eṣa durmatiḥ
हिरण्यकशिपु बोला — 'हे दैत्यो! इस दुर्बुद्धि को यहीं वरुण के इस निवास में सब ओर से सभी पर्वतों द्वारा बिना किसी छिद्र के दबा दिया जाए।'
श्लोक 59 (vishnu.1.19.59)
नाग्निर् दहति नैवायं शस्त्रैश् छिन्नो न चोरगैः । क्षयं नीतो न वातेन न विषेण न कृत्यया
nāgnir dahati naivāyaṁ śastraiś chinno na coragaiḥ kṣayaṁ nīto na vātena na viṣeṇa na kṛtyayā
'न अग्नि इसे जलाती है, न शस्त्रों से यह कटता है, न सर्पों से, न वायु से नाश को प्राप्त होता है, न विष से, न कृत्या से,'
श्लोक 60 (vishnu.1.19.60)
न मायाभिर् न चैवोच्चात् पातितो न च दिग्गजैः । बालोऽतिदुष्टचित्तोऽयं नानेनार्थोऽस्ति जीवता
na māyābhir na caivoccāt pātito na ca diggajaiḥ bālo 'tiduṣṭacitto 'yaṁ nānenārtho 'sti jīvatā
'न मायाओं से, न ऊँचाई से गिराए जाने से, न दिग्गजों से; यह अत्यंत दुष्टचित्त बालक — इसके जीवित रहने से कोई प्रयोजन नहीं है।'
श्लोक 61 (vishnu.1.19.61)
तद् एष तोयधाव् अत्र समाक्रान्तो महीधरैः । तिष्ठत्व् अब्दसहस्रान्तं प्राणान् हास्यति दुर्मतिः
tad eṣa toyadhāv atra samākrānto mahīdharaiḥ tiṣṭhatv abdasahasrāntaṁ prāṇān hāsyati durmatiḥ
'इसलिए इसे यहीं जलधि में पर्वतों से दबा दिया जाए; यह एक हजार वर्ष तक यहीं रहे, यह दुर्बुद्धि तब अपने प्राण त्याग देगा।'
श्लोक 62 (vishnu.1.19.62)
ततो दैत्या दानवाश् च पर्वतैस् तं महोदधौ । आक्रम्य चयनं चक्रुर् योजनानि सहस्रशः
tato daityā dānavāś ca parvatais taṁ mahodadhau ākramya cayanaṁ cakrur yojanāni sahasraśaḥ
तत्पश्चात् दैत्यों और दानवों ने पर्वतों से उसे उस महासागर में दबाकर हजारों योजन तक उनका ढेर लगा दिया।
श्लोक 63 (vishnu.1.19.63)
स चितः पर्वतैर् अन्तः समुद्रस्य महामतिः । तुष्टावाह्निकवेलायाम् एकाग्रमतिर् अच्युतम्
sa citaḥ parvatair antaḥ samudrasya mahāmatiḥ tuṣṭāvāhnikavelāyām ekāgramatir acyutam
वह महामति समुद्र के भीतर पर्वतों से दबा हुआ, नित्य पूजा की वेला में एकाग्रचित्त होकर अच्युत की स्तुति करने लगा।
श्लोक 64 (vishnu.1.19.64)
श्रीप्रह्लाद उवाच । नमस् ते पुण्डरीकाक्ष नमस् ते पुरुषोत्तम । नमस् ते सर्वलोकात्मन् नमस् ते तिग्मचक्रिणे
śrīprahlāda uvāca namas te puṇḍarīkākṣa namas te puruṣottama namas te sarvalokātman namas te tigmacakriṇe
श्रीप्रह्लाद बोले — 'हे पुंडरीकाक्ष! आपको नमस्कार है; हे पुरुषोत्तम! आपको नमस्कार है; हे सर्वलोकात्मन्! आपको नमस्कार है; हे तीक्ष्णचक्रधारी! आपको नमस्कार है।'
श्लोक 65 (vishnu.1.19.65)
नमो ब्रह्मण्यदेवाय गोब्राह्मणहिताय च । जगद्धिताय कृष्णाय गोविन्दाय नमो नमः
namo brahmaṇyadevāya gobrāhmaṇahitāya ca jagaddhitāya kṛṣṇāya govindāya namo namaḥ
'ब्राह्मणों के मित्र देव को नमस्कार, गौ-ब्राह्मणों के हितकारी को नमस्कार; जगत् के हितकारी कृष्ण को, गोविंद को बारंबार नमस्कार।'
श्लोक 66 (vishnu.1.19.66)
ब्रह्मत्वे सृजते विश्वं स्थितौ पालयते पुनः । रुद्ररूपाय कल्पान्ते नमस् तुभ्यं त्रिमूर्तये
brahmatve sṛjate viśvaṁ sthitau pālayate punaḥ rudrarūpāya kalpānte namas tubhyaṁ trimūrtaye
'ब्रह्मत्व में विश्व की सृष्टि करने वाले, स्थिति में उसका पालन करने वाले, कल्प के अंत में रुद्ररूप — हे त्रिमूर्ति! आपको नमस्कार है।'
श्लोक 67 (vishnu.1.19.67)
देवा यक्षासुराः सिद्धा नागा गन्धर्वकिंनराः । पिशाचा राक्षसाश् चैव मनुष्याः पशवस् तथा
devā yakṣāsurāḥ siddhā nāgā gandharvakiṁnarāḥ piśācā rākṣasāś caiva manuṣyāḥ paśavas tathā
'देवता, यक्ष, असुर, सिद्ध, नाग, गंधर्व, किन्नर, पिशाच, राक्षस, मनुष्य, और पशु भी,'
श्लोक 68 (vishnu.1.19.68)
पक्षिणः स्थावराश् चैव पिपीलिकसरीसृपाः । भूम्यापोऽग्निर् नभो वायुः शब्दः स्पर्शस् तथा रसः
pakṣiṇaḥ sthāvarāś caiva pipīlikasarīsṛpāḥ bhūmyāpo 'gnir nabho vāyuḥ śabdaḥ sparśas tathā rasaḥ
'पक्षी, स्थावर, चींटी-सरीसृप, पृथ्वी, जल, अग्नि, आकाश, वायु, शब्द, स्पर्श और रस भी,'
श्लोक 69 (vishnu.1.19.69)
रूपं गन्धो मनो बुद्धिर् आत्मा कालस् तथा गुणाः । एतेषां परमार्थश् च सर्वम् एतत् त्वम् अच्युत
rūpaṁ gandho mano buddhir ātmā kālas tathā guṇāḥ eteṣāṁ paramārthaś ca sarvam etat tvam acyuta
'रूप, गंध, मन, बुद्धि, आत्मा और काल, तथा गुण — इनका परम अर्थ, यह सब कुछ, हे अच्युत, आप ही हैं।'
श्लोक 70 (vishnu.1.19.70)
विद्याविद्ये भवान् सत्यम् असत्यं त्वं विषामृते । प्रवृत्तं च निवृत्तं च कर्म वेदोदितं भवान्
vidyāvidye bhavān satyam asatyaṁ tvaṁ viṣāmṛte pravṛttaṁ ca nivṛttaṁ ca karma vedoditaṁ bhavān
'विद्या और अविद्या आप हैं, सत्य और असत्य आप हैं, विष और अमृत आप हैं; वेद में कहा गया प्रवृत्ति और निवृत्ति दोनों कर्म भी आप ही हैं।'
श्लोक 71 (vishnu.1.19.71)
समस्तकर्मभोक्ता च कर्मोपकरणानि च । त्वम् एव विष्णो सर्वाणि सर्वकर्मफलं च यत्
samastakarmabhoktā ca karmopakaraṇāni ca tvam eva viṣṇo sarvāṇi sarvakarmaphalaṁ ca yat
'समस्त कर्मों के भोक्ता, और कर्म के उपकरण भी आप ही हैं, हे विष्णु! और समस्त कर्मों का फल भी आप ही हैं।'
श्लोक 72 (vishnu.1.19.72)
मय्य् अन्यत्र तथाशेषभूतेषु भुवनेषु च । तवैव व्याप्तिर् ऐश्वर्यगुणसंसूचिकी प्रभो
mayy anyatra tathāśeṣabhūteṣu bhuvaneṣu ca tavaiva vyāptir aiśvaryaguṇasaṁsūcikī prabho
'मुझमें, अन्यत्र, तथा शेष समस्त लोकों में भी, हे प्रभो, आपका यह व्याप्तिभाव ही आपके ऐश्वर्य-गुण का सूचक है।'
श्लोक 73 (vishnu.1.19.73)
त्वां योगिनश् चिन्तयन्ति त्वां यजन्ति च यज्विनः । हव्यकव्यभुग् एकस् त्वं पितृदेवस्वरूपधृक्
tvāṁ yoginaś cintayanti tvāṁ yajanti ca yajvinaḥ havyakavyabhug ekas tvaṁ pitṛdevasvarūpadhṛk
'योगीजन आपका ध्यान करते हैं, यज्ञकर्ता आपकी पूजा करते हैं; हव्य-कव्य के एकमात्र भोक्ता आप ही पितर और देव के स्वरूप को धारण करते हैं।'
श्लोक 74 (vishnu.1.19.74)
रूपं महत् तेऽच्युत यत्र विश्वं यतश् च सूक्ष्मं जगद् एतद् ईश । रूपाणि सूक्ष्माणि च भूतभेदास् तेष्व् अन्तर् आत्माख्यम् अतीव सूक्ष्मम्
rūpaṁ mahat te 'cyuta yatra viśvaṁ yataś ca sūkṣmaṁ jagad etad īśa rūpāṇi sūkṣmāṇi ca bhūtabhedās teṣv antar ātmākhyam atīva sūkṣmam
'हे अच्युत! आपका वह महान रूप, जिसमें यह विश्व है, और जिससे यह सूक्ष्म जगत् उत्पन्न होता है — उन सूक्ष्म रूपों में, भूतों के भेदों में, उनके भीतर का आत्मा नामक तत्त्व अत्यंत सूक्ष्म है।'
श्लोक 75 (vishnu.1.19.75)
तस्माच् च सूक्ष्मादिविशेषणानाम् अगोचरे यत् परमार्थरूपम् । किम् अप्य् अचिन्त्यं तव रूपम् अस्ति तस्मै नमस् ते पुरुषोत्तमाय
tasmāc ca sūkṣmādiviśeṣaṇānām agocare yat paramārtharūpam kim apy acintyaṁ tava rūpam asti tasmai namas te puruṣottamāya
'और उस सूक्ष्मतम विशेषणों के भी अगोचर जो आपका परमार्थ रूप है, वह कुछ अचिन्त्य ही है — उन पुरुषोत्तम आपको नमस्कार है।'
श्लोक 76 (vishnu.1.19.76)
सर्वभूतेषु सर्वात्मन् या शक्तिर् अपरा तव । गुणाश्रया नमस् तस्यै शाश्वतायै सुरेश्वर
sarvabhūteṣu sarvātman yā śaktir aparā tava guṇāśrayā namas tasyai śāśvatāyai sureśvara
'सर्वभूतों में स्थित आपकी जो अपरा शक्ति है, गुणों का आश्रयभूत — हे सुरेश्वर! उस शाश्वत शक्ति को नमस्कार है।'
श्लोक 77 (vishnu.1.19.77)
यातीतगोचरा वाचां मनसां चाविशेषणा । ज्ञानिज्ञानपरिच्छेद्या तां वन्दे चेश्वरीं पराम्
yātītagocarā vācāṁ manasāṁ cāviśeṣaṇā jñānijñānaparicchedyā tāṁ vande ceśvarīṁ parām
'जो वाणी और मन के विशेषणों से परे है, जो केवल ज्ञानियों के ज्ञान से ही जानी जाती है — उस परम ईश्वरी शक्ति को मैं वंदन करता हूँ।'
श्लोक 78 (vishnu.1.19.78)
ओं नमो वासुदेवाय तस्मै भगवते सदा । व्यतिरिक्तं न यस्यास्ति व्यतिरिक्तोऽखिलस्य यः
oṁ namo vāsudevāya tasmai bhagavate sadā vyatiriktaṁ na yasyāsti vyatirikto 'khilasya yaḥ
'ओ३म् उन भगवान् वासुदेव को सदा नमस्कार, जिनसे भिन्न कुछ भी नहीं है, जो सम्पूर्ण से भिन्न भी हैं।'
श्लोक 79 (vishnu.1.19.79)
नमस् तस्मै नमस् तस्मै नमस् तस्मै महात्मने । नामरूपं न यस्यैको योऽस्तित्वेनोपलभ्यते
namas tasmai namas tasmai namas tasmai mahātmane nāmarūpaṁ na yasyaiko yo 'stitvenopalabhyate
'उन महात्मा को नमस्कार, नमस्कार, नमस्कार, जिनका नाम-रूप एक नहीं है, जो केवल अस्तित्व से ही जाने जाते हैं।'
श्लोक 80 (vishnu.1.19.80)
यस्यावताररूपाणि समर्चन्ति दिवौकसः । अपश्यन्तः परं रूपं नमस् तस्मै महात्मने
yasyāvatārarūpāṇi samarcanti divaukasaḥ apaśyantaḥ paraṁ rūpaṁ namas tasmai mahātmane
'जिनके अवतार-रूपों की स्वर्गवासी पूजा करते हैं, उनके परम रूप को न देखते हुए — उन महात्मा को नमस्कार है।'
श्लोक 81 (vishnu.1.19.81)
योऽन्तस् तिष्ठन्न् अशेषस्य पश्यतीशः शुभाशुभम् । तं सर्वसाक्षिणं विष्णुं नमस्ये परमेश्वरम्
yo 'ntas tiṣṭhann aśeṣasya paśyatīśaḥ śubhāśubham taṁ sarvasākṣiṇaṁ viṣṇuṁ namasye parameśvaram
'जो सबके भीतर स्थित होकर ईश्वर शुभ-अशुभ को देखते हैं, उन सर्वसाक्षी विष्णु, परमेश्वर को मैं नमस्कार करता हूँ।'
श्लोक 82 (vishnu.1.19.82)
नमोऽस्तु विष्णवे तस्मै यस्याभिन्नम् इदं जगत् । ध्येयः स जगताम् आद्यः स प्रसीदतु मेऽव्ययः
namo 'stu viṣṇave tasmai yasyābhinnam idaṁ jagat dhyeyaḥ sa jagatām ādyaḥ sa prasīdatu me 'vyayaḥ
'उन विष्णु को नमस्कार हो, जिनसे यह जगत् अभिन्न है; वे ही जगतों के आदि, ध्येय हैं — वे अव्यय मुझ पर प्रसन्न हों।'
श्लोक 83 (vishnu.1.19.83)
यत्रोतम् एतत् प्रोतं च विश्वम् अक्षरसंज्ञके । आधारभूतः सर्वस्य स प्रसीदतु मे हरिः
yatrotam etat protaṁ ca viśvam akṣarasaṁjñake ādhārabhūtaḥ sarvasya sa prasīdatu me hariḥ
'जिनमें यह विश्व अक्षर नामक तत्त्व में ताना-बाना बुना हुआ है, वे सबके आधारभूत हरि मुझ पर प्रसन्न हों।'
श्लोक 84 (vishnu.1.19.84)
ओं नमो विष्णवे तस्मै नमस् तस्मै पुनः पुनः । यत्र सर्वं यतः सर्वं यः सर्वं सर्वतश् च यः
oṁ namo viṣṇave tasmai namas tasmai punaḥ punaḥ yatra sarvaṁ yataḥ sarvaṁ yaḥ sarvaṁ sarvataś ca yaḥ
'ओ३म् उन विष्णु को नमस्कार, उन्हें बारंबार नमस्कार, जिनमें सब कुछ है, जिनसे सब कुछ है, जो सब कुछ हैं, और जो सब ओर से सब कुछ हैं।'
श्लोक 85 (vishnu.1.19.85)
सर्वगत्वाद् अनन्तस्य स एवाहम् अवस्थितः । मत्तः सर्वम् अहं सर्वं मयि सर्वं सनातने
sarvagatvād anantasya sa evāham avasthitaḥ mattaḥ sarvam ahaṁ sarvaṁ mayi sarvaṁ sanātane
'उस अनंत की सर्वगतता के कारण मैं स्वयं भी वही होकर स्थित हूँ; मुझसे सब कुछ, मैं ही सब कुछ, उस सनातन में सब कुछ मुझमें ही है।'
श्लोक 86 (vishnu.1.19.86)
अहम् एवाक्षयो नित्यः परमात्मात्मसंश्रयः । ब्रह्मसंज्ञोऽहम् एवाग्रे तथान्ते च परः पुमान्
aham evākṣayo nityaḥ paramātmātmasaṁśrayaḥ brahmasaṁjño 'ham evāgre tathānte ca paraḥ pumān
'मैं ही अक्षय, नित्य, परमात्मा, आत्मा का आश्रय हूँ; मैं ही ब्रह्म नामक हूँ, आदि में भी और अंत में भी वही परम पुरुष।'