प्रथमांश · अध्याय 5
नव सर्ग
श्लोक 1 (vishnu.1.5.1)
श्रीमैत्रेय उवाच । यथा ससर्ज देवोऽसौ देवर्षिपितृदानवान् । मनुष्यतिर्यग्वृक्षादीन् भूव्योमसलिलौकसः
śrīmaitreya uvāca yathā sasarja devo 'sau devarṣipitṛdānavān manuṣyatiryagvṛkṣādīn bhūvyomasalilaukasaḥ
श्रीमैत्रेय ने कहा — उन देव ने किस प्रकार देवता, ऋषि, पितर और दानवों की, तथा मनुष्य, पशु-पक्षी, वृक्ष आदि — पृथ्वी, आकाश और जल में निवास करने वालों की — सृष्टि की?
श्लोक 2 (vishnu.1.5.2)
यद्गुणं यत्स्वभावं च यद्रूपं च जगद् द्विज । सर्गादौ सृष्टवान् ब्रह्मा तन् ममाचक्ष्व विस्तरात्
yadguṇaṁ yatsvabhāvaṁ ca yadrūpaṁ ca jagad dvija sargādau sṛṣṭavān brahmā tan mamācakṣva vistarāt
हे द्विज! सृष्टि के आरम्भ में ब्रह्मा ने जगत् को जिस गुण, जिस स्वभाव और जिस रूप में उत्पन्न किया, वह मुझे विस्तार से बताइए।
श्लोक 3 (vishnu.1.5.3)
श्रीपराशर उवाच । मैत्रेय कथयाम्य् एष शृणुष्व सुसमाहितः । यथा ससर्ज देवोऽसौ देवादीन् अखिलान् विभुः
śrīparāśara uvāca maitreya kathayāmy eṣa śṛṇuṣva susamāhitaḥ yathā sasarja devo 'sau devādīn akhilān vibhuḥ
श्रीपराशर ने कहा — हे मैत्रेय! मैं कहता हूँ, ध्यानपूर्वक सुनो, किस प्रकार उन सर्वव्यापी देव ने देवादि समस्त प्राणियों की सृष्टि की।
श्लोक 4 (vishnu.1.5.4)
सृष्टिं चिन्तयतस् तस्य कल्पादिषु यथा पुरा । अबुद्धिपूर्वकः सर्गः प्रादुर्भूतस् तमोमयः
sṛṣṭiṁ cintayatas tasya kalpādiṣu yathā purā abuddhipūrvakaḥ sargaḥ prādurbhūtas tamomayaḥ
कल्पों के आरम्भ में, पूर्ववत् सृष्टि का चिन्तन करते हुए उनसे सबसे पहले एक अबुद्धिपूर्वक, तमोमय सृष्टि प्रकट हुई।
श्लोक 5 (vishnu.1.5.5)
तमो मोहो महामोहस् तामिस्रो ह्य् अन्धसंज्ञितः । अविद्या पञ्चपर्वैषा प्रादुर्भूता महात्मनः
tamo moho mahāmohas tāmisro hy andhasaṁjñitaḥ avidyā pañcaparvaiṣā prādurbhūtā mahātmanaḥ
तम, मोह, महामोह, तामिस्र और अन्ध-तामिस्र — यह पाँच भागों वाली अविद्या उन महात्मा से प्रकट हुई।
श्लोक 6 (vishnu.1.5.6)
पञ्चधावस्थितः सर्गो ध्यायतोऽप्रतिबोधवान् । बहिर् अन्तश् चाप्रकाशः संवृतात्मा नगात्मकः
pañcadhāvasthitaḥ sargo dhyāyato 'pratibodhavān bahir antaś cāprakāśaḥ saṁvṛtātmā nagātmakaḥ
ध्यान करने वाले उन (ब्रह्मा) की यह पाँच प्रकार की सृष्टि प्रबोधरहित थी; बाहर और भीतर दोनों ओर से अप्रकाशित, संवृत-स्वरूप, स्थावर वृक्षादि रूप वाली।
श्लोक 7 (vishnu.1.5.7)
मुख्या नगा यतश् चोक्ता मुख्यसर्गस् ततस् त्व् अयम्
mukhyā nagā yataś coktā mukhyasargas tatas tv ayam
चूँकि वृक्षों को 'मुख्य' कहा गया है, इसीलिए यह सृष्टि 'मुख्य सर्ग' कहलाती है।
श्लोक 8 (vishnu.1.5.8)
तं दृष्ट्वासाधकं सर्गम् अमन्यद् अपरं पुनः
taṁ dṛṣṭvāsādhakaṁ sargam amanyad aparaṁ punaḥ
उस सृष्टि को असफल देखकर उन्होंने फिर से किसी अन्य सृष्टि का चिन्तन किया।
श्लोक 9 (vishnu.1.5.9)
तस्याभिध्यायतः सर्गं तिर्यक्स्रोतोऽभ्यवर्तत । यस्मात् तिर्यक्प्रवृत्तः स तिर्यक्स्रोतस् ततः स्मृतः
tasyābhidhyāyataḥ sargaṁ tiryaksroto 'bhyavartata yasmāt tiryakpravṛttaḥ sa tiryaksrotas tataḥ smṛtaḥ
उस सृष्टि का ध्यान करते हुए उनसे 'तिर्यक्स्रोत' सृष्टि प्रवृत्त हुई; चूँकि इसकी प्रवृत्ति तिरछी (आड़ी) है, इसीलिए यह 'तिर्यक्स्रोत' कहलाई।
श्लोक 10 (vishnu.1.5.10)
पश्वादयस् ते विख्यातास् तमःप्राया ह्य् अवेदिनः । उत्पथग्राहिणश् चैव तेऽज्ञाने ज्ञानमानिनः
paśvādayas te vikhyātās tamaḥprāyā hy avedinaḥ utpathagrāhiṇaś caiva te 'jñāne jñānamāninaḥ
ये पशु आदि कहलाते हैं, जो तमःप्रधान और ज्ञानरहित हैं; कुमार्गगामी हैं, और अज्ञान में ही अपने को ज्ञानी मानते हैं।
श्लोक 11 (vishnu.1.5.11)
अहंकृता अहंमाना अष्टाविंशद्वधात्मकाः । अन्तःप्रकाशास् ते सर्वे आवृताश् च परस्परम्
ahaṁkṛtā ahaṁmānā aṣṭāviṁśadvadhātmakāḥ antaḥprakāśās te sarve āvṛtāś ca parasparam
वे अहंकारयुक्त, अभिमानी, अट्ठाईस प्रकार की अशक्तियों वाले हैं; वे सभी भीतर से प्रकाशयुक्त हैं, किन्तु परस्पर एक-दूसरे से आवृत भी हैं।
श्लोक 12 (vishnu.1.5.12)
तम् अप्य् असाधकं मत्वा ध्यायतोऽन्यस् ततोऽभवत् । ऊर्ध्वस्रोतस् तृतीयस् तु सात्त्विकोर्ध्वम् अवर्तत
tam apy asādhakaṁ matvā dhyāyato 'nyas tato 'bhavat ūrdhvasrotas tṛtīyas tu sāttvikordhvam avartata
उसे भी असफल मानकर, ध्यान करते हुए उनसे तब एक और सृष्टि हुई; तीसरी, सात्त्विक, ऊर्ध्वगामी 'ऊर्ध्वस्रोत' सृष्टि प्रवृत्त हुई।
श्लोक 13 (vishnu.1.5.13)
ते सुखप्रीतिबहुला बहिर् अन्तश् च नावृताः । प्रकाशा बहिर् अन्तश् च ऊर्ध्वस्रोतोद्भवाः स्मृताः
te sukhaprītibahulā bahir antaś ca nāvṛtāḥ prakāśā bahir antaś ca ūrdhvasrotodbhavāḥ smṛtāḥ
वे सुख और प्रेम से परिपूर्ण, बाहर और भीतर दोनों ओर से अनावृत, बाहर-भीतर प्रकाशयुक्त हैं — ये ही ऊर्ध्वस्रोत से उत्पन्न कहलाते हैं।
श्लोक 14 (vishnu.1.5.14)
तुष्ट्यात्मकस् तृतीयस् तु देवसर्गस् तु स स्मृतः । तस्मिन् सर्गेऽभवत् प्रीतिर् निष्पन्ने ब्रह्मणस् तथा
tuṣṭyātmakas tṛtīyas tu devasargas tu sa smṛtaḥ tasmin sarge 'bhavat prītir niṣpanne brahmaṇas tathā
यह तीसरी, सन्तोषस्वरूप सृष्टि 'देवसर्ग' कहलाती है; इस सृष्टि के सम्पन्न होने पर ब्रह्मा को प्रसन्नता हुई।
श्लोक 15 (vishnu.1.5.15)
ततोऽन्यं स तदा दध्यौ साधकं सर्गम् उत्तमम् । असाधकांस् तु ताञ् ज्ञात्वा मुख्यसर्गादिसंभवान्
tato 'nyaṁ sa tadā dadhyau sādhakaṁ sargam uttamam asādhakāṁs tu tāñ jñātvā mukhyasargādisaṁbhavān
मुख्य सर्ग आदि से उत्पन्न उन सृष्टियों को असफल जानकर, उन्होंने तब एक अन्य, श्रेष्ठ, सफल सृष्टि का चिन्तन किया।
श्लोक 16 (vishnu.1.5.16)
तथाभिध्यायतस् तस्य सत्याभिध्यायिनस् ततः । प्रादुर्भूतस् तदाव्यक्ताद् अर्वाक्स्रोतस् तु साधकः
tathābhidhyāyatas tasya satyābhidhyāyinas tataḥ prādurbhūtas tadāvyaktād arvāksrotas tu sādhakaḥ
इस प्रकार सत्य-संकल्प से ध्यान करते हुए उनसे तब अव्यक्त से 'अर्वाक्स्रोत' नामक सफल सृष्टि प्रकट हुई।
श्लोक 17 (vishnu.1.5.17)
यस्माद् अर्वाग् व्यवर्तन्त ततोऽर्वाक्स्रोतसस् तु ते । ते च प्रकाशबहुलास् तमोउद्रिक्ता रजोऽधिकाः
yasmād arvāg vyavartanta tato 'rvāksrotasas tu te te ca prakāśabahulās tamoudriktā rajo'dhikāḥ
चूँकि वे नीचे की ओर प्रवृत्त हुए, इसलिए वे 'अर्वाक्स्रोत' कहलाए; और वे प्रकाश से भरपूर, किन्तु तमोगुण-प्रधान तथा रजोगुण-बहुल भी हैं।
श्लोक 18 (vishnu.1.5.18)
तस्मात् ते दुःखबहुला भूयो भूयश् च कारिणः । प्रकाशा बहिर् अन्तश् च मनुष्याः साधकास् तु ते
tasmāt te duḥkhabahulā bhūyo bhūyaś ca kāriṇaḥ prakāśā bahir antaś ca manuṣyāḥ sādhakās tu te
इसीलिए वे दुःखबहुल हैं, बार-बार कर्म करने वाले हैं; बाहर-भीतर प्रकाशयुक्त ये मनुष्य ही वह सफल सृष्टि हैं।
श्लोक 19 (vishnu.1.5.19)
इत्य् एते कथिताः सर्गाः षड् अत्र मुनिसत्तम । प्रथमो महतः सर्गो विज्ञेयो ब्रह्मणस् तु सः
ity ete kathitāḥ sargāḥ ṣaḍ atra munisattama prathamo mahataḥ sargo vijñeyo brahmaṇas tu saḥ
हे मुनिसत्तम! इस प्रकार यहाँ ये छह सृष्टियाँ कही गईं। इनमें प्रथम, ब्रह्मा की महत् की सृष्टि, समझनी चाहिए।
श्लोक 20 (vishnu.1.5.20)
तन्मात्राणां द्वितीयश् च भूतसर्गस् तु स स्मृतः । वैकारिकस् तृतीयस् तु सर्ग ऐन्द्रियकः स्मृतः
tanmātrāṇāṁ dvitīyaś ca bhūtasargas tu sa smṛtaḥ vaikārikas tṛtīyas tu sarga aindriyakaḥ smṛtaḥ
दूसरी तन्मात्राओं की सृष्टि है, जिसे भूतसर्ग कहा जाता है; तीसरी, वैकारिक, इन्द्रियों की सृष्टि मानी गई है।
श्लोक 21 (vishnu.1.5.21)
इत्य् एष प्राकृतः सर्गः संभूतो बुद्धिपूर्वकः । मुख्यसर्गश् चतुर्थस् तु मुख्या वै स्थावराः स्मृताः
ity eṣa prākṛtaḥ sargaḥ saṁbhūto buddhipūrvakaḥ mukhyasargaś caturthas tu mukhyā vai sthāvarāḥ smṛtāḥ
इस प्रकार यह बुद्धिपूर्वक सम्पन्न होने वाली प्राकृत सृष्टि है। चौथी 'मुख्य सर्ग' है, स्थावर (वृक्षादि) ही 'मुख्य' कहलाते हैं।
श्लोक 22 (vishnu.1.5.22)
पञ्चमस् तु च यः प्रोक्तस् तैर्यग्योन्यः स उच्यते । ततोर्ध्वस्रोतसां षष्ठो देवसर्गस् तु स स्मृतः
pañcamas tu ca yaḥ proktas tairyagyonyaḥ sa ucyate tatordhvasrotasāṁ ṣaṣṭho devasargas tu sa smṛtaḥ
जो पाँचवीं सृष्टि कही गई है, वह 'तैर्यग्योन्य' (पशु-सृष्टि) कहलाती है; और छठी, ऊर्ध्वस्रोतों की, 'देवसर्ग' मानी गई है।
श्लोक 23 (vishnu.1.5.23)
ततोऽर्वाक्स्रोतसां सर्गः सप्तमः स तु मानुषः
tato 'rvāksrotasāṁ sargaḥ saptamaḥ sa tu mānuṣaḥ
और सातवीं, अर्वाक्स्रोतों की सृष्टि, मनुष्यों की है।
श्लोक 24 (vishnu.1.5.24)
अष्टमोऽनुग्रहः सर्गः सात्त्विकस् तामसश् च सः । पञ्चैते वैकृताः सर्गाः प्राकृतास् तु त्रयः स्मृताः
aṣṭamo 'nugrahaḥ sargaḥ sāttvikas tāmasaś ca saḥ pañcaite vaikṛtāḥ sargāḥ prākṛtās tu trayaḥ smṛtāḥ
आठवीं 'अनुग्रह सर्ग' है, जो सात्त्विक भी है और तामस भी। ये पाँच वैकृत सृष्टियाँ हैं, और तीन प्राकृत सृष्टियाँ मानी गई हैं।
श्लोक 25 (vishnu.1.5.25)
प्राकृतो वैकृतश् चैव कौमारो नवमः स्मृतः । इत्य् एते वै समाख्याता नव सर्गाः प्रजापतेः
prākṛto vaikṛtaś caiva kaumāro navamaḥ smṛtaḥ ity ete vai samākhyātā nava sargāḥ prajāpateḥ
प्राकृत, वैकृत, तथा नौवीं, 'कौमार' सृष्टि — इस प्रकार ये प्रजापति की नौ सृष्टियाँ कही गई हैं।
श्लोक 26 (vishnu.1.5.26)
प्राकृता वैकृताश् चैव जगतो मूलहेतवः । सृजतो जगदीशस्य किम् अन्यच् छ्रोतुम् इच्छसि
prākṛtā vaikṛtāś caiva jagato mūlahetavaḥ sṛjato jagadīśasya kim anyac chrotum icchasi
प्राकृत और वैकृत सृष्टियाँ ही जगत् के मूल कारण हैं। सृष्टि करते हुए जगदीश्वर के विषय में अब और क्या सुनना चाहते हो?
श्लोक 27 (vishnu.1.5.27)
श्रीमैत्रेय उवाच । संक्षेपात् कथितः सर्गो देवादीनां मुने त्वया । विस्तराच् छ्रोतुम् इच्छामि त्वत्तो मुनिवरोत्तम
śrīmaitreya uvāca saṁkṣepāt kathitaḥ sargo devādīnāṁ mune tvayā vistarāc chrotum icchāmi tvatto munivarottama
श्रीमैत्रेय ने कहा — हे मुने! आपने देवादि की सृष्टि संक्षेप में बताई। हे मुनिवरोत्तम! अब मैं आपसे विस्तार से सुनना चाहता हूँ।
श्लोक 28 (vishnu.1.5.28)
श्रीपराशर उवाच । कर्मभिर् भाविताः पूर्वैः कुशलाकुशलैस् तु ताः । ख्यात्या तया ह्य् अनिर्मुक्ताः संहारेऽप्य् उपसंहृताः
śrīparāśara uvāca karmabhir bhāvitāḥ pūrvaiḥ kuśalākuśalais tu tāḥ khyātyā tayā hy anirmuktāḥ saṁhāre 'py upasaṁhṛtāḥ
श्रीपराशर ने कहा — वे प्रजाएँ अपने पूर्व शुभ-अशुभ कर्मों से संस्कारित होती हैं, और उसी पहचान से अमुक्त रहते हुए प्रलय के समय भी समेट ली जाती हैं।
श्लोक 29 (vishnu.1.5.29)
स्थावरान्ताः सुराद्यास् तु प्रजा ब्रह्मंश् चतुर्विधाः । ब्रह्मणः कुर्वतः सृष्टिं जज्ञिरे मानसास् तु ताः
sthāvarāntāḥ surādyās tu prajā brahmaṁś caturvidhāḥ brahmaṇaḥ kurvataḥ sṛṣṭiṁ jajñire mānasās tu tāḥ
हे ब्रह्मन्! देवादि से लेकर स्थावर पर्यन्त चार प्रकार की प्रजाएँ, सृष्टि करते हुए ब्रह्मा के मानस-पुत्रों के रूप में उत्पन्न हुईं।
श्लोक 30 (vishnu.1.5.30)
ततो देवासुरपितॄन् मनुष्यांश् च चतुष्टयम् । सिसृक्षुर् अम्भांस्य् एतानि स्वम् आत्मानम् अयूयुजत्
tato devāsurapitṝn manuṣyāṁś ca catuṣṭayam sisṛkṣur ambhāṁsy etāni svam ātmānam ayūyujat
तब देव, असुर, पितर और मनुष्य — इन चारों को उत्पन्न करने की इच्छा से उन्होंने इन जलों में अपने आपको संयुक्त किया।
श्लोक 31 (vishnu.1.5.31)
युक्तात्मनस् तमोमात्रा उद्रिक्ताभूत् प्रजापतेः । सिसृक्षोर् जघनात् पूर्वम् असुरा जज्ञिरे ततः
yuktātmanas tamomātrā udriktābhūt prajāpateḥ sisṛkṣor jaghanāt pūrvam asurā jajñire tataḥ
इस प्रकार युक्त-आत्मा उन सृष्टि-कामी प्रजापति में तमोगुण की मात्रा प्रबल हो गई, और सबसे पहले उनके जघन-भाग से असुर उत्पन्न हुए।
श्लोक 32 (vishnu.1.5.32)
उत्ससर्ज ततस् तां तु तमोमात्रात्मिकां तनुम् । सा तु त्यक्ता ततस् तेन मैत्रेयाभूद् विभावरी
utsasarja tatas tāṁ tu tamomātrātmikāṁ tanum sā tu tyaktā tatas tena maitreyābhūd vibhāvarī
तब उन्होंने उस तमोगुण-प्रधान देह को त्याग दिया; और हे मैत्रेय! वह त्यागी गई देह रात्रि बन गई।
श्लोक 33 (vishnu.1.5.33)
सिसृक्षुर् अन्यदेहस्थः प्रीतिम् आप ततः सुराः । सत्त्वोद्रिक्ताः समुद्भूता मुखतो ब्रह्मणो द्विज
sisṛkṣur anyadehasthaḥ prītim āpa tataḥ surāḥ sattvodriktāḥ samudbhūtā mukhato brahmaṇo dvija
फिर सृष्टि की इच्छा से एक अन्य देह में स्थित होकर उन्हें प्रसन्नता प्राप्त हुई; हे द्विज! उससे सत्त्वगुण-प्रधान देवगण ब्रह्मा के मुख से उत्पन्न हुए।
श्लोक 34 (vishnu.1.5.34)
त्यक्ता सापि तनुस् तेन सत्त्वप्रायम् अभूद् दिनम् । ततो हि बलिनो रात्राव् असुरा देवता दिवा
tyaktā sāpi tanus tena sattvaprāyam abhūd dinam tato hi balino rātrāv asurā devatā divā
उन्होंने उस देह को भी त्याग दिया, और वह सत्त्वप्रधान होकर दिन बन गई; इसीलिए असुर रात्रि में बलवान् होते हैं, और देवता दिन में।
श्लोक 35 (vishnu.1.5.35)
सत्त्वमात्रात्मिकाम् एव ततोऽन्यां जगृहे तनुम् । पितृवन् मन्यमानस्य पितरस् तस्य जज्ञिरे
sattvamātrātmikām eva tato 'nyāṁ jagṛhe tanum pitṛvan manyamānasya pitaras tasya jajñire
तब उन्होंने एक और, पूर्णतः सत्त्वगुण-प्रधान देह धारण की; और उसे पितातुल्य मानते हुए, उससे पितर उत्पन्न हुए।
श्लोक 36 (vishnu.1.5.36)
उत्ससर्ज पितॄन् सृष्ट्वा ततस् ताम् अपि स प्रभुः । सा चोत्सृष्टाभवत् संध्या दिननक्तान्तरस्थिता
utsasarja pitṝn sṛṣṭvā tatas tām api sa prabhuḥ sā cotsṛṣṭābhavat saṁdhyā dinanaktāntarasthitā
पितरों को उत्पन्न कर, प्रभु ने उस देह को भी त्याग दिया; और वह त्यागी हुई देह, दिन और रात्रि के बीच स्थित संध्या बन गई।
श्लोक 37 (vishnu.1.5.37)
रजोमात्रात्मिकाम् अन्यां जगृहे स तनुं ततः । रजोमात्रोत्कटा जाता मनुष्या द्विजसत्तम
rajomātrātmikām anyāṁ jagṛhe sa tanuṁ tataḥ rajomātrotkaṭā jātā manuṣyā dvijasattama
फिर उन्होंने रजोगुण-प्रधान एक अन्य देह धारण की; हे द्विजसत्तम! उससे रजोगुण की प्रधानता वाले मनुष्य उत्पन्न हुए।
श्लोक 38 (vishnu.1.5.38)
ताम् अप्य् आशु स तत्याज तनुं सद्यः प्रजापतिः । ज्योत्स्ना समभवत् सापि प्राक्संध्या याभिधीयते
tām apy āśu sa tatyāja tanuṁ sadyaḥ prajāpatiḥ jyotsnā samabhavat sāpi prāksaṁdhyā yābhidhīyate
उस देह को भी प्रजापति ने तुरन्त त्याग दिया; और वह ज्योत्स्ना (चाँदनी) बन गई, जिसे 'पूर्व-संध्या' भी कहा जाता है।
श्लोक 39 (vishnu.1.5.39)
ज्योत्स्नागमे तु बलिनो मनुष्याः पितरस् तथा । मैत्रेय संध्यासमये तस्माद् एते भवन्ति वै
jyotsnāgame tu balino manuṣyāḥ pitaras tathā maitreya saṁdhyāsamaye tasmād ete bhavanti vai
हे मैत्रेय! ज्योत्स्ना के आगमन पर मनुष्य बलवान् होते हैं, और संध्या के समय पितर — इसीलिए ऐसा होता है।
श्लोक 40 (vishnu.1.5.40)
ज्योत्स्ना रात्र्यहनी संध्या चत्वार्य् एतानि वै विभोः । ब्रह्मणस् तु शरीराणि त्रिगुणोपाश्रयाणि तु
jyotsnā rātryahanī saṁdhyā catvāry etāni vai vibhoḥ brahmaṇas tu śarīrāṇi triguṇopāśrayāṇi tu
ज्योत्स्ना, रात्रि, दिन और संध्या — ये चार सर्वव्यापी ब्रह्मा के, तीनों गुणों पर आश्रित, शरीर हैं।
श्लोक 41 (vishnu.1.5.41)
रजोमात्रात्मिकाम् एव ततोऽन्यां जगृहे तनुम् । ततः क्षुद् ब्रह्मणो जाता जज्ञे कोपस् तया ततः
rajomātrātmikām eva tato 'nyāṁ jagṛhe tanum tataḥ kṣud brahmaṇo jātā jajñe kopas tayā tataḥ
तब उन्होंने फिर एक और, रजोगुण-प्रधान देह धारण की; उससे ब्रह्मा को क्षुधा उत्पन्न हुई, और क्षुधा से क्रोध उत्पन्न हुआ।
श्लोक 42 (vishnu.1.5.42)
क्षुत्क्षामान् अन्धकारेऽथ सोऽसृजद् भगवान् प्रभुः । विरूपाः श्मश्रुला जातास् तेऽभ्यधावन्त तं प्रभुम्
kṣutkṣāmān andhakāre 'tha so 'sṛjad bhagavān prabhuḥ virūpāḥ śmaśrulā jātās te 'bhyadhāvanta taṁ prabhum
तब उन भगवान् प्रभु ने अन्धकार में क्षुधा से क्षीण, विरूप, दाढ़ी-मूँछ वाले प्राणियों को उत्पन्न किया; वे उत्पन्न होते ही उन प्रभु की ओर दौड़ पड़े।
श्लोक 43 (vishnu.1.5.43)
मैवं भो रक्ष्यताम् एष यैर् उक्तं राक्षसास् तु ते । ऊचुः खादाम इत्य् अन्ये ये ते यक्षास् तु जक्षणात्
maivaṁ bho rakṣyatām eṣa yair uktaṁ rākṣasās tu te ūcuḥ khādāma ity anye ye te yakṣās tu jakṣaṇāt
जिन्होंने कहा 'ऐसा मत करो, इनकी रक्षा की जाए,' वे राक्षस कहलाए; और जिन अन्य ने कहा 'हम इन्हें खा जाएँ,' वे भक्षण करने के कारण यक्ष कहलाए।
श्लोक 44 (vishnu.1.5.44)
अप्रियान् अथ तान् दृष्ट्वा केशाः शीर्यन्त वेधसः । हीनाश् च शिरसो भूयः समारोहन्त तच्छिरः
apriyān atha tān dṛṣṭvā keśāḥ śīryanta vedhasaḥ hīnāś ca śiraso bhūyaḥ samārohanta tacchiraḥ
उन अप्रिय प्राणियों को देखकर विधाता के केश झड़ गए; और सिर से गिरे हुए वे केश फिर उसी सिर पर चढ़ गए।
श्लोक 45 (vishnu.1.5.45)
सर्पणात् तेऽभवन् सर्पा हीनत्वाद् अहयः स्मृताः । ततः क्रुद्धो जगत्स्रष्टा क्रोधात्मानो विनिर्ममे । वर्णेन कपिशेनोग्रा भूतास् ते पिशिताशनाः
sarpaṇāt te 'bhavan sarpā hīnatvād ahayaḥ smṛtāḥ tataḥ kruddho jagatsraṣṭā krodhātmāno vinirmame varṇena kapiśenogrā bhūtās te piśitāśanāḥ
रेंगने के कारण वे 'सर्प' कहलाए, और गिरे हुए होने के कारण 'अहि' कहलाए। तब क्रुद्ध होकर जगत्स्रष्टा ने क्रोध-स्वरूप प्राणियों को रचा — तांबई वर्ण वाले, उग्र, मांसाहारी भूत।
श्लोक 46 (vishnu.1.5.46)
ध्यायतोऽङ्गात् समुद्भूता गन्धर्वास् तस्य तत्क्षणात् । पिबन्तो जज्ञिरे वाचं गन्धर्वास् तेन ते द्विज
dhyāyato 'ṅgāt samudbhūtā gandharvās tasya tatkṣaṇāt pibanto jajñire vācaṁ gandharvās tena te dvija
ध्यान करते हुए उनके अंगों से उसी क्षण गन्धर्व उत्पन्न हुए; हे द्विज! वाणी को पीते हुए उत्पन्न होने के कारण वे 'गन्धर्व' कहलाए।
श्लोक 47 (vishnu.1.5.47)
एतानि सृष्ट्वा भगवान् ब्रह्मा तच्छक्तिचोदितः । ततः स्वच्छन्दतोऽन्यानि वयांसि वयसोऽसृजत्
etāni sṛṣṭvā bhagavān brahmā tacchakticoditaḥ tataḥ svacchandato 'nyāni vayāṁsi vayaso 'sṛjat
इन्हें उत्पन्न कर, उसी शक्ति से प्रेरित होकर भगवान् ब्रह्मा ने फिर स्वेच्छा से पक्षियों से अन्य पक्षियों की सृष्टि की।
श्लोक 48 (vishnu.1.5.48)
अवयो वक्षसश् चक्रे मुखतोऽजाः स सृष्टवान् । सृष्टवान् उदराद् गाश् च पार्श्वाभ्यां च प्रजापतिः
avayo vakṣasaś cakre mukhato 'jāḥ sa sṛṣṭavān sṛṣṭavān udarād gāś ca pārśvābhyāṁ ca prajāpatiḥ
उन्होंने वक्षस्थल से भेड़ों की, मुख से बकरियों की रचना की; और प्रजापति ने उदर से गायों की, तथा दोनों पार्श्वों से —
श्लोक 49 (vishnu.1.5.49)
पद्भ्यां चाश्वान् समातङ्गान् रासभान् गवयान् मृगान् । उष्ट्रान् अश्वतरांश् चैव न्यङ्कून् अन्याश् च जातयः
padbhyāṁ cāśvān samātaṅgān rāsabhān gavayān mṛgān uṣṭrān aśvatarāṁś caiva nyaṅkūn anyāś ca jātayaḥ
और पैरों से घोड़े, हाथी, गधे, गवय (जंगली बैल), मृग, ऊँट, खच्चर, न्यंकु (एक प्रकार का मृग) तथा अन्य जातियों की रचना की।
श्लोक 50 (vishnu.1.5.50)
ओषध्यः फलमूलिन्यो रोमभ्यस् तस्य जज्ञिरे । त्रेतायुगमुखे ब्रह्मा कल्पस्यादौ द्विजोत्तम । सृष्ट्वा पश्वोषधीः सम्यग् युयोज स तदाध्वरे
oṣadhyaḥ phalamūlinyo romabhyas tasya jajñire tretāyugamukhe brahmā kalpasyādau dvijottama sṛṣṭvā paśvoṣadhīḥ samyag yuyoja sa tadādhvare
फल-मूल वाली औषधियाँ उनके रोमों से उत्पन्न हुईं। हे द्विजोत्तम! कल्प के आरम्भ में, त्रेतायुग के मुख में, ब्रह्मा ने पशु और औषधियों की सृष्टि कर उन्हें विधिवत् यज्ञ में नियुक्त किया।
श्लोक 51 (vishnu.1.5.51)
गौर् अजः पुरुषो मेषा अश्वाश्वतरगर्दभाः । एतान् ग्राम्यान् पशून् आहुर् आरण्यांश् च निबोध मे
gaur ajaḥ puruṣo meṣā aśvāśvataragardabhāḥ etān grāmyān paśūn āhur āraṇyāṁś ca nibodha me
गाय, बकरी, मनुष्य, भेड़, घोड़ा, खच्चर और गधा — इन्हें ग्राम्य पशु कहा जाता है; अब मुझसे वन्य पशुओं को भी समझो।
श्लोक 52 (vishnu.1.5.52)
श्वापदो द्विखुरो हस्ती वानरः पक्षिपञ्चमाः । औदकाः पशवः षष्ठाः सप्तमास् तु सरीसृपाः
śvāpado dvikhuro hastī vānaraḥ pakṣipañcamāḥ audakāḥ paśavaḥ ṣaṣṭhāḥ saptamās tu sarīsṛpāḥ
हिंसक पशु, द्विखुर पशु, हाथी, वानर, और पक्षी — यह पाँचवाँ वर्ग है; जलचर पशु छठा वर्ग हैं, और रेंगने वाले जीव सातवाँ वर्ग हैं।
श्लोक 53 (vishnu.1.5.53)
गायत्रं च ऋचश् चैव त्रिवृत्साम रथन्तरम् । अग्निष्टोमं च यज्ञानां निर्ममे प्रथमान् मुखात्
gāyatraṁ ca ṛcaś caiva trivṛtsāma rathantaram agniṣṭomaṁ ca yajñānāṁ nirmame prathamān mukhāt
उन्होंने अपने प्रथम मुख से गायत्री छन्द, ऋचाओं, त्रिवृत् साम, रथन्तर तथा यज्ञों में अग्निष्टोम की रचना की।
श्लोक 54 (vishnu.1.5.54)
यजूंषि त्रैष्टुभं छन्दः स्तोमं पञ्चदशं तथा । बृहत् साम तथोक्थं च दक्षिणाद् असृजन् मुखात्
yajūṁṣi traiṣṭubhaṁ chandaḥ stomaṁ pañcadaśaṁ tathā bṛhat sāma tathokthaṁ ca dakṣiṇād asṛjan mukhāt
अपने दक्षिण मुख से उन्होंने यजुष्, त्रिष्टुभ् छन्द, पंचदश स्तोम, बृहत्साम तथा उक्थ की रचना की।
श्लोक 55 (vishnu.1.5.55)
सामानि जगतीछन्दः स्तोमं सप्तदशं तथा । वैरूपम् अतिरात्रं च पश्चिमाद् असृजन् मुखात्
sāmāni jagatīchandaḥ stomaṁ saptadaśaṁ tathā vairūpam atirātraṁ ca paścimād asṛjan mukhāt
अपने पश्चिम मुख से उन्होंने सामों, जगती छन्द, सप्तदश स्तोम, वैरूप तथा अतिरात्र की रचना की।
श्लोक 56 (vishnu.1.5.56)
एकविंशम् अथर्वाणम् आप्तोर्यामाणम् एव च । अनुष्टुभं स वैराजम् उत्तराद् असृजन् मुखात्
ekaviṁśam atharvāṇam āptoryāmāṇam eva ca anuṣṭubhaṁ sa vairājam uttarād asṛjan mukhāt
अपने उत्तर मुख से उन्होंने एकविंश स्तोम, अथर्ववेद, आप्तोर्याम, अनुष्टुभ् छन्द तथा वैराज की रचना की।
श्लोक 57 (vishnu.1.5.57)
उच्चावचानि भूतानि गात्रेभ्यस् तस्य जज्ञिरे । देवासुरपितॄन् सृष्ट्वा मनुष्यांश् च प्रजापतिः
uccāvacāni bhūtāni gātrebhyas tasya jajñire devāsurapitṝn sṛṣṭvā manuṣyāṁś ca prajāpatiḥ
उनके अंगों से ऊँच-नीच नाना प्राणी उत्पन्न हुए। इस प्रकार देव, असुर, पितर और मनुष्यों की सृष्टि कर वे प्रजापति —
श्लोक 58 (vishnu.1.5.58)
ततः पुनः ससर्जादौ स कल्पस्य पितामहः । यक्षान् पिशाचान् गन्धर्वान् तथैवाप्सरसां गणान्
tataḥ punaḥ sasarjādau sa kalpasya pitāmahaḥ yakṣān piśācān gandharvān tathaivāpsarasāṁ gaṇān
फिर उस कल्प के पितामह ने आरम्भ में ही पुनः यक्ष, पिशाच, गन्धर्व तथा अप्सराओं के गणों की रचना की —
श्लोक 59 (vishnu.1.5.59)
नरकिंनररक्षांसि वयःपशुमृगोरगान् । अव्ययं च व्ययं चैव यद् इदं स्थाणुजङ्गमम्
narakiṁnararakṣāṁsi vayaḥpaśumṛgoragān avyayaṁ ca vyayaṁ caiva yad idaṁ sthāṇujaṅgamam
नाग, किन्नर, राक्षस, पक्षी, पशु, मृग और सर्पों की — और जो कुछ भी यह अविनाशी और विनाशी, स्थावर और जंगम है, वह सब —
श्लोक 60 (vishnu.1.5.60)
तत् ससर्ज तदा ब्रह्मा भगवान् आदिकृद् विभुः । तेषां ये यानि कर्माणि प्राक्सृष्ट्यां प्रतिपेदिरे । तान्य् एव प्रतिपद्यन्ते सृज्यमानाः पुनः पुनः
tat sasarja tadā brahmā bhagavān ādikṛd vibhuḥ teṣāṁ ye yāni karmāṇi prāksṛṣṭyāṁ pratipedire tāny eva pratipadyante sṛjyamānāḥ punaḥ punaḥ
उस सबकी रचना भगवान् ब्रह्मा, आदिकर्ता, सर्वव्यापी ने की। इनमें से जिसने पूर्व सृष्टि में जो-जो कर्म किए थे, बार-बार उत्पन्न होते हुए वे उन्हीं कर्मों को पुनः प्राप्त करते हैं।
श्लोक 61 (vishnu.1.5.61)
हिंस्राहिंस्रे मृदुक्रूरे धर्माधर्माव् ऋतानृते । तद्भाविताः प्रपद्यन्ते तस्मात् तत् तस्य रोचते
hiṁsrāhiṁsre mṛdukrūre dharmādharmāv ṛtānṛte tadbhāvitāḥ prapadyante tasmāt tat tasya rocate
हिंसा और अहिंसा, कोमलता और क्रूरता, धर्म और अधर्म, सत्य और असत्य — उन्हीं संस्कारों से युक्त होकर प्राणी उन्हें ही प्राप्त होते हैं, इसीलिए वही उन्हें प्रिय लगता है।
श्लोक 62 (vishnu.1.5.62)
इन्द्रियार्थेषु भूतेषु शरीरेषु च स प्रभुः । नानात्वं विनियोगांश् च धातैवं व्यसृजत् स्वयम्
indriyārtheṣu bhūteṣu śarīreṣu ca sa prabhuḥ nānātvaṁ viniyogāṁś ca dhātaivaṁ vyasṛjat svayam
इस प्रकार उन विधाता प्रभु ने इन्द्रियों के विषयों में, प्राणियों में और शरीरों में स्वयं ही विविधता तथा उनकी अपनी-अपनी उपयोगिताओं की रचना की।
श्लोक 63 (vishnu.1.5.63)
नामरूपं च भूतानां कृत्यानां च प्रपञ्चनम् । वेदशब्देभ्य एवादौ देवादीनां चकार सः
nāmarūpaṁ ca bhūtānāṁ kṛtyānāṁ ca prapañcanam vedaśabdebhya evādau devādīnāṁ cakāra saḥ
उन्होंने आरम्भ में ही देवादि प्राणियों के नाम-रूप तथा उनके कर्तव्यों के विस्तार को वेद-शब्दों से ही निश्चित किया।
श्लोक 64 (vishnu.1.5.64)
ऋषीणां नामधेयानि यथा वेदश्रुतानि वै । यथा नियोगयोग्यानि सर्वेषाम् अपि सोऽकरोत्
ṛṣīṇāṁ nāmadheyāni yathā vedaśrutāni vai yathā niyogayogyāni sarveṣām api so 'karot
ऋषियों के नाम भी उन्होंने वैसे ही रखे जैसे वेद में सुने गए हैं, तथा समस्त प्राणियों के लिए उनके योग्य कर्तव्य भी उन्होंने निश्चित किए।
श्लोक 65 (vishnu.1.5.65)
यथर्तुष्व् ऋतुलिङ्गानि नानारूपाणि पर्यये । दृश्यन्ते तानि तान्य् एव तथा भावा युगादिषु
yathartuṣv ṛtuliṅgāni nānārūpāṇi paryaye dṛśyante tāni tāny eva tathā bhāvā yugādiṣu
जैसे ऋतुओं के बदलने पर उनके नाना चिह्न बारम्बार वैसे ही दिखाई देते हैं, वैसे ही युगों के आरम्भ में भी वे-वे भाव पुनः प्रकट होते हैं।
श्लोक 66 (vishnu.1.5.66)
करोत्य् एवंविधां सृष्टिं कल्पादौ स पुनः पुनः । सिसृक्षाशक्तियुक्तोऽसौ सृज्यशक्तिप्रचोदितः
karoty evaṁvidhāṁ sṛṣṭiṁ kalpādau sa punaḥ punaḥ sisṛkṣāśaktiyukto 'sau sṛjyaśaktipracoditaḥ
इस प्रकार वे सृष्टि-इच्छा-शक्ति से युक्त तथा सृज्य पदार्थों की शक्ति से प्रेरित होकर, प्रत्येक कल्प के आरम्भ में बार-बार ऐसी ही सृष्टि करते हैं।