प्रथमांश · अध्याय 6
चातुर्वर्ण्य की उत्पत्ति
श्लोक 1 (vishnu.1.6.1)
श्रीमैत्रेय उवाच । अर्वाक्स्रोतस् तु कथितो भवता यस् तु मानुषः । ब्रह्मन् विस्तरतो ब्रूहि ब्रह्मा तम् असृजद् यथा
śrīmaitreya uvāca arvāksrotas tu kathito bhavatā yas tu mānuṣaḥ brahman vistarato brūhi brahmā tam asṛjad yathā
श्रीमैत्रेय ने कहा — हे ब्रह्मन्! आपने जो अर्वाक्स्रोत — अर्थात् मानुष सृष्टि — बताई, वह ब्रह्मा ने किस प्रकार रची, यह विस्तार से कहिए।
श्लोक 2 (vishnu.1.6.2)
यथा च वर्णान् असृजद् यद्गुणांश् च महामुने । यच् च तेषां स्मृतं कर्म विप्रादीनां तद् उच्यताम्
yathā ca varṇān asṛjad yadguṇāṁś ca mahāmune yac ca teṣāṁ smṛtaṁ karma viprādīnāṁ tad ucyatām
हे महामुने! उन्होंने किस प्रकार, किन गुणों वाले वर्णों की सृष्टि की, और विप्रादि का जो कर्म स्मृत है, वह भी बताइए।
श्लोक 3 (vishnu.1.6.3)
श्रीपराशर उवाच । सत्याभिध्यायिनः पूर्वं सिसृक्षोर् ब्रह्मणो जगत् । अजायन्त द्विजश्रेष्ठ सत्त्वोद्रिक्ता मुखात् प्रजाः
śrīparāśara uvāca satyābhidhyāyinaḥ pūrvaṁ sisṛkṣor brahmaṇo jagat ajāyanta dvijaśreṣṭha sattvodriktā mukhāt prajāḥ
श्रीपराशर ने कहा — हे द्विजश्रेष्ठ! पूर्वकाल में सत्य-संकल्प से जगत् की सृष्टि की इच्छा करते हुए ब्रह्मा के मुख से सत्त्वगुण-प्रधान प्रजाएँ उत्पन्न हुईं।
श्लोक 4 (vishnu.1.6.4)
वक्षसो रजसोद्रिक्तास् तथान्या ब्रह्मणोऽभवन् । रजसा तमसा चैव समुद्रिक्तास् तथोरुतः
vakṣaso rajasodriktās tathānyā brahmaṇo 'bhavan rajasā tamasā caiva samudriktās tathorutaḥ
इसी प्रकार ब्रह्मा के वक्षस्थल से रजोगुण-प्रधान अन्य प्रजाएँ हुईं; और रजस् तथा तमस् दोनों से युक्त प्रजाएँ उनकी जाँघों से उत्पन्न हुईं।
श्लोक 5 (vishnu.1.6.5)
पद्भ्याम् अन्याः प्रजा ब्रह्मा ससर्ज द्विजसत्तम । तमःप्रधानास् ताः सर्वाश् चातुर्वर्ण्यम् इदं ततः
padbhyām anyāḥ prajā brahmā sasarja dvijasattama tamaḥpradhānās tāḥ sarvāś cāturvarṇyam idaṁ tataḥ
हे द्विजसत्तम! ब्रह्मा ने अपने पैरों से अन्य, सर्वथा तमःप्रधान प्रजाओं की रचना की; इन्हीं से यह चातुर्वर्ण्य व्यवस्था बनी।
श्लोक 6 (vishnu.1.6.6)
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश् च द्विजसत्तम । पादोरुवक्षःस्थलतो मुखतश् च समुद्गताः
brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāś ca dvijasattama pādoruvakṣaḥsthalato mukhataś ca samudgatāḥ
हे द्विजसत्तम! ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य और शूद्र क्रमशः पैरों, जाँघों, वक्षस्थल और मुख से उत्पन्न हुए।
श्लोक 7 (vishnu.1.6.7)
यज्ञनिष्पत्तये सर्वम् एतद् ब्रह्मा चकार वै । चातुर्वर्ण्यं महाभाग यज्ञसाधनम् उत्तमम्
yajñaniṣpattaye sarvam etad brahmā cakāra vai cāturvarṇyaṁ mahābhāga yajñasādhanam uttamam
हे महाभाग! ब्रह्मा ने यह सब यज्ञ की सिद्धि के लिए किया; चातुर्वर्ण्य ही यज्ञ का सर्वोत्तम साधन है।
श्लोक 8 (vishnu.1.6.8)
यज्ञैर् आप्यायिता देवा वृष्ट्युत्सर्गेण वै प्रजाः । आप्याययन्ते धर्मज्ञ यज्ञाः कल्याणहेतवः
yajñair āpyāyitā devā vṛṣṭyutsargeṇa vai prajāḥ āpyāyayante dharmajña yajñāḥ kalyāṇahetavaḥ
यज्ञों से देवता तृप्त होते हैं, और वर्षा के द्वारा प्रजाएँ; हे धर्मज्ञ! यज्ञ कल्याण के कारण हैं, और वे स्वयं तृप्तिदायक हैं।
श्लोक 9 (vishnu.1.6.9)
निष्पाद्यन्ते नरैस् तैस् तु स्वकर्माभिरतैः सदा । विशुद्धाचरणोपेतैः सद्भिः सन्मार्गगामिभिः
niṣpādyante narais tais tu svakarmābhirataiḥ sadā viśuddhācaraṇopetaiḥ sadbhiḥ sanmārgagāmibhiḥ
वे यज्ञ उन्हीं मनुष्यों द्वारा सम्पन्न होते हैं जो सदा अपने-अपने कर्म में रत, शुद्ध आचरण वाले, सज्जन और सन्मार्गगामी होते हैं।
श्लोक 10 (vishnu.1.6.10)
स्वर्गापवर्गौ मानुष्यात् प्राप्नुवन्ति नरा मुने । यद् वाभिरुचितं स्थानं तद् यान्ति मनुजा द्विज
svargāpavargau mānuṣyāt prāpnuvanti narā mune yad vābhirucitaṁ sthānaṁ tad yānti manujā dvija
हे मुने! मनुष्य अपने मानव-जन्म से स्वर्ग और अपवर्ग (मोक्ष) दोनों प्राप्त करते हैं; और हे द्विज! जो स्थान उन्हें अभिरुचिकर होता है, उसी को वे प्राप्त होते हैं।
श्लोक 11 (vishnu.1.6.11)
प्रजास् ता ब्रह्मणा सृष्टाश् चातुर्वर्ण्यव्यवस्थितौ । सम्यक्छ्रद्धाः समाचारप्रवणा मुनिसत्तम
prajās tā brahmaṇā sṛṣṭāś cāturvarṇyavyavasthitau samyakchraddhāḥ samācārapravaṇā munisattama
हे मुनिसत्तम! ब्रह्मा द्वारा रची गई वे प्रजाएँ, चातुर्वर्ण्य में व्यवस्थित होकर, सम्यक् श्रद्धा वाली और सदाचार में प्रवृत्त थीं।
श्लोक 12 (vishnu.1.6.12)
यथेच्छावासनिरताः सर्वबाधाविवर्जिताः । शुद्धान्तःकरणाः शुद्धाः सर्वानुष्ठाननिर्मलाः
yathecchāvāsaniratāḥ sarvabādhāvivarjitāḥ śuddhāntaḥkaraṇāḥ śuddhāḥ sarvānuṣṭhānanirmalāḥ
वे स्वेच्छा से जहाँ चाहें वहाँ निवास करने वाली, सर्व बाधाओं से रहित, शुद्ध अन्तःकरण वाली, शुद्ध, तथा सभी अनुष्ठानों से निर्मल थीं।
श्लोक 13 (vishnu.1.6.13)
शुद्धे च तासां मनसि शुद्धेऽन्तःसंस्थिते हरौ । शुद्धज्ञानं प्रपश्यन्ति विष्ण्वाख्यं येन तत् पदम्
śuddhe ca tāsāṁ manasi śuddhe 'ntaḥsaṁsthite harau śuddhajñānaṁ prapaśyanti viṣṇvākhyaṁ yena tat padam
उनके मन के शुद्ध होने पर और शुद्ध हरि के अन्तःस्थित होने पर, वे शुद्ध ज्ञान का साक्षात्कार करती थीं, जिससे विष्णु नामक वह परम पद प्राप्त होता है।
श्लोक 14 (vishnu.1.6.14)
ततः कालात्मको योऽसौ स चांशः कथितो हरेः । स पातयत्य् अघं घोरम् अल्पम् अल्पाल्पसारवत्
tataḥ kālātmako yo 'sau sa cāṁśaḥ kathito hareḥ sa pātayaty aghaṁ ghoram alpam alpālpasāravat
तब हरि के उस काल-स्वरूप अंश ने, जिसका उल्लेख किया गया है, उन पर एक घोर किन्तु अत्यल्प, तनिक भी सारहीन पाप डाल दिया —
श्लोक 15 (vishnu.1.6.15)
अधर्मबीजम् उद्भूतं तमोलोभसमुद्भवम् । प्रजासु तासु मैत्रेय रागादिकम् असाधकम्
adharmabījam udbhūtaṁ tamolobhasamudbhavam prajāsu tāsu maitreya rāgādikam asādhakam
हे मैत्रेय! उन प्रजाओं में तम और लोभ से उत्पन्न अधर्म का बीज, राग आदि असिद्धिकारक भाव, उत्पन्न हो गया।
श्लोक 16 (vishnu.1.6.16)
ततः सा सहजा सिद्धिस् तेषां नातीव जायते । रसोल्लासादयश् चान्याः सिद्धयोऽष्टौ भवन्ति याः
tataḥ sā sahajā siddhis teṣāṁ nātīva jāyate rasollāsādayaś cānyāḥ siddhayo 'ṣṭau bhavanti yāḥ
तब उनकी वह सहज सिद्धि उतनी प्रचुरता से उत्पन्न नहीं होती रही, और रसोल्लास आदि जो अन्य आठ सिद्धियाँ हैं —
श्लोक 17 (vishnu.1.6.17)
तासु क्षीणास्व् अशेषासु वर्धमाने च पातके । द्वन्द्वाभिभवदुःखार्तास् ता भवन्ति ततः प्रजाः
tāsu kṣīṇāsv aśeṣāsu vardhamāne ca pātake dvandvābhibhavaduḥkhārtās tā bhavanti tataḥ prajāḥ
जैसे-जैसे वे सब सिद्धियाँ पूर्णतः क्षीण होती गईं और पाप बढ़ता गया, वैसे-वैसे वे प्रजाएँ द्वन्द्वों (शीत-उष्ण आदि) के आघात से दुःखी होने लगीं।
श्लोक 18 (vishnu.1.6.18)
ततो दुर्गाणि ताश् चक्रुर् वार्क्षं पार्वतम् औदकम् । कृत्रिमं च तथा दुर्गं पुरखर्वटकादि यत्
tato durgāṇi tāś cakrur vārkṣaṁ pārvatam audakam kṛtrimaṁ ca tathā durgaṁ purakharvaṭakādi yat
तब उन्होंने दुर्ग बनाए — वृक्षों पर, पर्वतों पर, जल में, तथा कृत्रिम दुर्ग भी — नगर, खर्वटक (छोटे नगर) आदि के रूप में।
श्लोक 19 (vishnu.1.6.19)
गृहाणि च यथान्यायं तेषु चक्रुः पुरादिषु । शीतातपादिबाधानां प्रशमाय महामते
gṛhāṇi ca yathānyāyaṁ teṣu cakruḥ purādiṣu śītātapādibādhānāṁ praśamāya mahāmate
हे महामते! शीत, धूप आदि की बाधाओं को शान्त करने के लिए, उन्होंने उन नगरों आदि में यथाविधि घर भी बनाए।
श्लोक 20 (vishnu.1.6.20)
प्रतीकारम् इमं कृत्वा शीतादेस् ताः प्रजाः पुनः । वार्तोपायं ततश् चक्रुर् हस्तसिद्धिं च कर्मजाम्
pratīkāram imaṁ kṛtvā śītādes tāḥ prajāḥ punaḥ vārtopāyaṁ tataś cakrur hastasiddhiṁ ca karmajām
शीत आदि का यह प्रतिकार करने के पश्चात्, उन प्रजाओं ने फिर जीविका के उपाय और कर्म से उत्पन्न हस्तकौशल भी विकसित किए।
श्लोक 21 (vishnu.1.6.21)
व्रीहयश् च यवाश् चैव गोधूमा अणवस् तिलाः । प्रियंगवो ह्य् उदाराश् च कोरदूषाः सतीनकाः
vrīhayaś ca yavāś caiva godhūmā aṇavas tilāḥ priyaṁgavo hy udārāś ca koradūṣāḥ satīnakāḥ
धान, जौ, गेहूँ, अणु (एक अन्न), तिल, प्रियंगु, उदार, कोरदूष तथा सतीनक —
श्लोक 22 (vishnu.1.6.22)
माषा मुद्गा मसूराश् च निष्पावाः सकुलत्थकाः । आढक्यश् चणकाश् चैव शणाः सप्तदश स्मृताः
māṣā mudgā masūrāś ca niṣpāvāḥ sakulatthakāḥ āḍhakyaś caṇakāś caiva śaṇāḥ saptadaśa smṛtāḥ
उड़द, मूँग, मसूर, निष्पाव, कुलत्थ, अरहर, चना तथा सन — इस प्रकार ये सत्रह अन्न स्मृत हैं।
श्लोक 23 (vishnu.1.6.23)
इत्य् एता ओषधीनां तु ग्राम्यानां जातयो मुने । ओषध्यो यज्ञियाश् चैव ग्राम्यारण्याश् चतुर्दश
ity etā oṣadhīnāṁ tu grāmyānāṁ jātayo mune oṣadhyo yajñiyāś caiva grāmyāraṇyāś caturdaśa
हे मुने! ये ग्राम्य ओषधियों (अन्नों) की जातियाँ हैं। यज्ञ में प्रयुक्त, ग्राम्य और वन्य दोनों प्रकार की ओषधियाँ चौदह हैं।
श्लोक 24 (vishnu.1.6.24)
व्रीहयः सयवा माषा गोधूमा अणवस् तिलाः । प्रियंगुसप्तमा ह्य् एता अष्टमास् तु कुलत्थकाः
vrīhayaḥ sayavā māṣā godhūmā aṇavas tilāḥ priyaṁgusaptamā hy etā aṣṭamās tu kulatthakāḥ
धान, जौ, उड़द, गेहूँ, अणु, तिल, तथा सातवाँ प्रियंगु — और आठवाँ कुलत्थ —
श्लोक 25 (vishnu.1.6.25)
श्यामाकास् त्व् अथ नीवारा जर्तिलाः सगवेधुकाः । तथा वेणुयवाः प्रोक्तास् तद्वन् मर्कटका मुने
śyāmākās tv atha nīvārā jartilāḥ sagavedhukāḥ tathā veṇuyavāḥ proktās tadvan markaṭakā mune
श्यामाक, नीवार, जर्तिल, गवेधुक, तथा वेणुयव, और हे मुने! उसी प्रकार मर्कटक —
श्लोक 26 (vishnu.1.6.26)
ग्राम्यारण्याः स्मृता ह्य् एता ओषध्यस् तु चतुर्दश । यज्ञनिष्पत्तये यज्ञस् तथासां हेतुर् उत्तमः
grāmyāraṇyāḥ smṛtā hy etā oṣadhyas tu caturdaśa yajñaniṣpattaye yajñas tathāsāṁ hetur uttamaḥ
ये चौदह ग्राम्य और वन्य ओषधियाँ स्मृत हैं; और यज्ञ ही इनकी सिद्धि का सर्वोत्तम कारण है, जैसे ये यज्ञ की सिद्धि का कारण हैं।
श्लोक 27 (vishnu.1.6.27)
एताश् च सह यज्ञेन प्रजानां कारणं परम् । परावरविदः प्राज्ञास् ततो यज्ञान् वितन्वते
etāś ca saha yajñena prajānāṁ kāraṇaṁ param parāvaravidaḥ prājñās tato yajñān vitanvate
ये अन्न, यज्ञ के साथ मिलकर, प्रजाओं की समृद्धि का परम कारण हैं; इसीलिए उच्च-नीच के ज्ञाता प्राज्ञ पुरुष यज्ञों का विस्तार करते हैं।
श्लोक 28 (vishnu.1.6.28)
अहन्य् अहन्य् अनुष्ठानं यज्ञानां मुनिसत्तम । उपकारकरं पुंसां क्रियमाणाघशान्तिदम्
ahany ahany anuṣṭhānaṁ yajñānāṁ munisattama upakārakaraṁ puṁsāṁ kriyamāṇāghaśāntidam
हे मुनिसत्तम! प्रतिदिन यज्ञों का अनुष्ठान मनुष्यों के लिए उपकारक है, और किए जाने पर पापों की शान्ति करने वाला है।
श्लोक 29 (vishnu.1.6.29)
येषां तु कालसृष्टोऽसौ पापबिन्दुर् महामते । चेतःसु ववृधे चक्रुस् ते न यज्ञेषु मानसम्
yeṣāṁ tu kālasṛṣṭo 'sau pāpabindur mahāmate cetaḥsu vavṛdhe cakrus te na yajñeṣu mānasam
किन्तु हे महामते! जिनके हृदयों में उस काल-सृष्ट पाप की बूँद बढ़ती गई, उन्होंने यज्ञों में अपना मन नहीं लगाया।
श्लोक 30 (vishnu.1.6.30)
वेदवादांस् तथा वेदान् यज्ञकर्मादिकं च यत् । तत् सर्वं निन्दमानास् ते यज्ञव्यासेधकारिणः
vedavādāṁs tathā vedān yajñakarmādikaṁ ca yat tat sarvaṁ nindamānās te yajñavyāsedhakāriṇaḥ
वेदवादों, वेदों और यज्ञ-कर्म आदि की निन्दा करते हुए वे यज्ञ का विरोध करने वाले बन गए।
श्लोक 31 (vishnu.1.6.31)
प्रवृत्तिमार्गव्युच्छित्तिकारिणो वेदनिन्दकाः । दुरात्मानो दुराचारा बभूवुः कुटिलाशयाः
pravṛttimārgavyucchittikāriṇo vedanindakāḥ durātmāno durācārā babhūvuḥ kuṭilāśayāḥ
वे प्रवृत्ति-मार्ग का उच्छेद करने वाले, वेद की निन्दा करने वाले, दुरात्मा, दुराचारी और कुटिल आशय वाले हो गए।
श्लोक 32 (vishnu.1.6.32)
संसिद्धायां तु वार्तायां प्रजाः सृष्ट्वा प्रजापतिः । मर्यादां स्थापयाम् आस यथास्थानं यथागुणम्
saṁsiddhāyāṁ tu vārtāyāṁ prajāḥ sṛṣṭvā prajāpatiḥ maryādāṁ sthāpayām āsa yathāsthānaṁ yathāguṇam
जीविका के साधन सिद्ध हो जाने पर, प्रजाओं की सृष्टि कर प्रजापति ने प्रत्येक को उसके स्थान और गुण के अनुसार मर्यादा में स्थापित किया।
श्लोक 33 (vishnu.1.6.33)
वर्णानाम् आश्रमाणां च धर्मान् धर्मभृतां वर । लोकांश् च सर्ववर्णानां सम्यग्धर्मानुपालिनाम्
varṇānām āśramāṇāṁ ca dharmān dharmabhṛtāṁ vara lokāṁś ca sarvavarṇānāṁ samyagdharmānupālinām
हे धर्मधारकों में श्रेष्ठ! वर्णों तथा आश्रमों के धर्म, और अपने धर्म का सम्यक् पालन करने वाले समस्त वर्णों के लोकों को [उन्होंने स्थापित किया] —
श्लोक 34 (vishnu.1.6.34)
प्राजापत्यं ब्राह्मणानां स्मृतं स्थानं क्रियावताम् । स्थानम् ऐन्द्रं क्षत्रियाणां संग्रामेष्व् अनिवर्तिनाम्
prājāpatyaṁ brāhmaṇānāṁ smṛtaṁ sthānaṁ kriyāvatām sthānam aindraṁ kṣatriyāṇāṁ saṁgrāmeṣv anivartinām
अनुष्ठानशील ब्राह्मणों का स्थान प्राजापत्य लोक स्मृत है; युद्ध से पीठ न फेरने वाले क्षत्रियों का स्थान इन्द्रलोक है।
श्लोक 35 (vishnu.1.6.35)
वैश्यानां मारुतं स्थानं स्वधर्मनिरतात्मनाम् । गान्धर्वं शूद्रजातीनां परिचर्यानुवर्तिनाम्
vaiśyānāṁ mārutaṁ sthānaṁ svadharmaniratātmanām gāndharvaṁ śūdrajātīnāṁ paricaryānuvartinām
अपने धर्म में रत वैश्यों का स्थान मरुत् लोक है; सेवा-कर्म में अनुरत शूद्र जाति का स्थान गन्धर्व लोक है।
श्लोक 36 (vishnu.1.6.36)
अष्टाशीतिसहस्राणि मुनीनाम् ऊर्ध्वरेतसाम् । स्मृतं तेषां तु यत् स्थानं तद् एव गुरुवासिनाम्
aṣṭāśītisahasrāṇi munīnām ūrdhvaretasām smṛtaṁ teṣāṁ tu yat sthānaṁ tad eva guruvāsinām
अठासी हज़ार ऊर्ध्वरेता मुनियों का जो स्थान स्मृत है, वही स्थान गुरुकुल में निवास करने वाले (ब्रह्मचारी) विद्यार्थियों का भी है।
श्लोक 37 (vishnu.1.6.37)
सप्तर्षीणां तु यत् स्थानं स्मृतं तद् वै वनौकसाम् । प्राजापत्यं गृहस्थानां ब्राह्मं संन्यासिनां स्मृतम्
saptarṣīṇāṁ tu yat sthānaṁ smṛtaṁ tad vai vanaukasām prājāpatyaṁ gṛhasthānāṁ brāhmaṁ saṁnyāsināṁ smṛtam
सप्तर्षियों का जो स्थान स्मृत है, वही वनवासियों (वानप्रस्थों) का भी है; गृहस्थों का प्राजापत्य लोक है, और संन्यासियों का ब्रह्मलोक स्मृत है।
श्लोक 38 (vishnu.1.6.38)
योगिनाम् अमृतं स्थानं यद् विष्णोः परमं पदम्
yoginām amṛtaṁ sthānaṁ yad viṣṇoḥ paramaṁ padam
योगियों का अमृत-स्थान वही है, जो विष्णु का परम पद है।
श्लोक 39 (vishnu.1.6.39)
एकान्तिनः सदा ब्रह्मध्यायिनो योगिनो हि ये । तेषां तत् परमं स्थानं यद् वै पश्यन्ति सूरयः
ekāntinaḥ sadā brahmadhyāyino yogino hi ye teṣāṁ tat paramaṁ sthānaṁ yad vai paśyanti sūrayaḥ
जो योगी एकान्तचित्त होकर सदा ब्रह्म का ध्यान करते हैं, उनका वही परम स्थान है, जिसे विद्वान् जन ही देख पाते हैं।
श्लोक 40 (vishnu.1.6.40)
गत्वा गत्वा निवर्तन्ते चन्द्रसूर्यादयो ग्रहाः । अद्यापि न निवर्तन्ते द्वादशाक्षरचिन्तकाः
gatvā gatvā nivartante candrasūryādayo grahāḥ adyāpi na nivartante dvādaśākṣaracintakāḥ
चन्द्र, सूर्य आदि ग्रह बार-बार जाकर लौट आते हैं; किन्तु द्वादशाक्षर मन्त्र का ध्यान करने वाले आज तक कभी नहीं लौटते।
श्लोक 41 (vishnu.1.6.41)
तामिस्रम् अन्धतामिस्रं महारौरवरौरवौ । असिपत्रवनं घोरं कालसूत्रम् अवीचिमत्
tāmisram andhatāmisraṁ mahārauravarauravau asipatravanaṁ ghoraṁ kālasūtram avīcimat
तामिस्र, अन्धतामिस्र, महारौरव और रौरव, घोर असिपत्रवन, कालसूत्र, तथा अवीचि —
श्लोक 42 (vishnu.1.6.42)
विनिन्दकानां वेदस्य यज्ञव्यासेधकारिणाम् । स्थानम् एतत् समाख्यातं स्वधर्मत्यागिनश् च ये
vinindakānāṁ vedasya yajñavyāsedhakāriṇām sthānam etat samākhyātaṁ svadharmatyāginaś ca ye
यह स्थान उन लोगों का बताया गया है जो वेद की निन्दा करते हैं, यज्ञ का विरोध करते हैं, और जो अपने धर्म का त्याग करते हैं।