प्रथमांश · अध्याय 7
मानसपुत्र, रुद्र का क्रोध और चार प्रकार की प्रलय
श्लोक 1 (vishnu.1.7.1)
श्रीपराशर उवाच । ततोऽभिध्यायतस् तस्य जज्ञिरे मानसाः प्रजाः । तच्छरीरसमुत्पन्नैः कार्यैस् तैः करणैः सह । क्षेत्रज्ञाः समवर्तन्त गात्रेभ्यस् तस्य धीमतः
śrīparāśara uvāca tato 'bhidhyāyatas tasya jajñire mānasāḥ prajāḥ taccharīrasamutpannaiḥ kāryais taiḥ karaṇaiḥ saha kṣetrajñāḥ samavartanta gātrebhyas tasya dhīmataḥ
श्रीपराशर ने कहा — तब ध्यान करते हुए उनसे मानस-प्रजाएँ उत्पन्न हुईं; उन बुद्धिमान् के शरीर से उत्पन्न कार्यों और करणों (साधनों) के साथ, उनके अंगों से क्षेत्रज्ञ (जीव) भी प्रकट हुए।
श्लोक 2 (vishnu.1.7.2)
ते सर्वे समवर्तन्त ये मया प्राग् उदाहृताः । देवाद्याः स्थावरान्ताश् च त्रैगुण्यविषये स्थिताः
te sarve samavartanta ye mayā prāg udāhṛtāḥ devādyāḥ sthāvarāntāś ca traiguṇyaviṣaye sthitāḥ
इस प्रकार वे सभी उत्पन्न हुए जिनका उल्लेख मैंने पहले किया — देवों से लेकर स्थावर पर्यन्त, त्रिगुणों के अधीन स्थित।
श्लोक 3 (vishnu.1.7.3)
एवं भूतानि सृष्टानि चराणि स्थावराणि च
evaṁ bhūtāni sṛṣṭāni carāṇi sthāvarāṇi ca
इस प्रकार चर और स्थावर समस्त प्राणी उत्पन्न किए गए।
श्लोक 4 (vishnu.1.7.4)
यदास्य ताः प्रजाः सर्वा न व्यवर्धन्त धीमतः । तदान्यान् मानसान् पुत्रान् सदृशान् आत्मनोऽसृजत्
yadāsya tāḥ prajāḥ sarvā na vyavardhanta dhīmataḥ tadānyān mānasān putrān sadṛśān ātmano 'sṛjat
जब उन बुद्धिमान् की वे समस्त प्रजाएँ वृद्धि को प्राप्त नहीं हुईं, तब उन्होंने अपने ही सदृश अन्य मानस-पुत्रों की सृष्टि की।
श्लोक 5 (vishnu.1.7.5)
भृगुं पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम् अङ्गिरसं तथा । मरीचिं दक्षम् अत्रिं च वसिष्ठं चैव मानसान्
bhṛguṁ pulastyaṁ pulahaṁ kratum aṅgirasaṁ tathā marīciṁ dakṣam atriṁ ca vasiṣṭhaṁ caiva mānasān
भृगु, पुलस्त्य, पुलह, क्रतु, अंगिरा, मरीचि, दक्ष, अत्रि तथा वसिष्ठ — इन मानस-पुत्रों को —
श्लोक 6 (vishnu.1.7.6)
नव ब्रह्माण इत्य् एते पुराणे निश्चयं गताः
nava brahmāṇa ity ete purāṇe niścayaṁ gatāḥ
इन्हें पुराणों में निश्चित रूप से 'नव ब्रह्मा' कहा गया है।
श्लोक 7 (vishnu.1.7.7)
सनन्दनादयो ये च पूर्वं सृष्टास् तु वेधसा । न ते लोकेष्व् असज्जन्त निरपेक्षाः प्रजासु ते
sanandanādayo ye ca pūrvaṁ sṛṣṭās tu vedhasā na te lokeṣv asajjanta nirapekṣāḥ prajāsu te
और सनन्दन आदि, जो विधाता द्वारा पहले उत्पन्न किए गए थे, वे लोकों में आसक्त नहीं हुए; वे प्रजा-उत्पत्ति के प्रति उदासीन रहे।
श्लोक 8 (vishnu.1.7.8)
सर्वे तेऽभ्यागतज्ञाना वीतरागा विमत्सराः । तेष्व् एवं निरपेक्षेषु लोकसृष्टौ महात्मनः । ब्रह्मणोऽभून् महान् क्रोधस् त्रैलोक्यदहनक्षमः
sarve te 'bhyāgatajñānā vītarāgā vimatsarāḥ teṣv evaṁ nirapekṣeṣu lokasṛṣṭau mahātmanaḥ brahmaṇo 'bhūn mahān krodhas trailokyadahanakṣamaḥ
वे सभी मानो पूर्वजन्म से ही ज्ञान-सम्पन्न, वीतराग और ईर्ष्यारहित थे। जब वे महात्मा लोक-सृष्टि के प्रति इस प्रकार उदासीन रहे, तब ब्रह्मा को त्रैलोक्य को भस्म कर देने में समर्थ महान् क्रोध उत्पन्न हुआ।
श्लोक 9 (vishnu.1.7.9)
तस्य क्रोधसमुद्भूतं ज्वालामालाविदीपितम् । ब्रह्मणोऽभूत् तदा सर्वं त्रैलोक्यम् अखिलं मुने
tasya krodhasamudbhūtaṁ jvālāmālāvidīpitam brahmaṇo 'bhūt tadā sarvaṁ trailokyam akhilaṁ mune
हे मुने! उस ब्रह्मा के क्रोध से उत्पन्न ज्वाला-मालाओं से तब सम्पूर्ण त्रैलोक्य प्रज्वलित हो उठा।
श्लोक 10 (vishnu.1.7.10)
भ्रुकुटीकुटिलात् तस्य ललाटात् क्रोधदीपितात् । समुत्पन्नस् तदा रुद्रो मध्याह्नार्कसमप्रभः । अर्धनारीनरवपुः प्रचण्डोऽतिशरीरवान्
bhrukuṭīkuṭilāt tasya lalāṭāt krodhadīpitāt samutpannas tadā rudro madhyāhnārkasamaprabhaḥ ardhanārīnaravapuḥ pracaṇḍo 'tiśarīravān
क्रोध से प्रज्वलित, भृकुटी से कुटिल उनके ललाट से तब मध्याह्न सूर्य के समान तेजस्वी रुद्र उत्पन्न हुए — अर्धनारी-नर देह वाले, प्रचण्ड, विशालकाय।
श्लोक 11 (vishnu.1.7.11)
विभजात्मानम् इत्य् उक्त्वा तं ब्रह्मान्तर्दधे ततः
vibhajātmānam ity uktvā taṁ brahmāntardadhe tataḥ
'अपने आपको विभाजित करो' — ऐसा कहकर ब्रह्मा उसके सामने से अन्तर्धान हो गए।
श्लोक 12 (vishnu.1.7.12)
तथोक्तोऽसौ द्विधा स्त्रीत्वं पुरुषत्वं तथाकरोत् । बिभेद पुरुषत्वं च दशधा चैकधा च सः
tathokto 'sau dvidhā strītvaṁ puruṣatvaṁ tathākarot bibheda puruṣatvaṁ ca daśadhā caikadhā ca saḥ
इस प्रकार आदेश पाकर उन्होंने अपने आपको स्त्रीत्व और पुरुषत्व — दो भागों में विभक्त किया; और अपने पुरुषत्व को दस तथा एक भागों में भी विभक्त किया।
श्लोक 13 (vishnu.1.7.13)
सौम्यासौम्यैस् तथा शान्ताशान्तैः स्त्रीत्वं च स प्रभुः । बिभेद बहुधा देवः स्वरूपैर् असितैः सितैः
saumyāsaumyais tathā śāntāśāntaiḥ strītvaṁ ca sa prabhuḥ bibheda bahudhā devaḥ svarūpair asitaiḥ sitaiḥ
और उन प्रभु देव ने अपने स्त्रीत्व को भी सौम्य-असौम्य, शान्त-अशान्त, तथा कृष्ण-श्वेत रूपों में अनेक प्रकार से विभक्त किया।
श्लोक 14 (vishnu.1.7.14)
ततो ब्रह्मात्मसंभूतं पूर्वं स्वायम्भुवं प्रभुः । आत्मानम् एव कृतवान् प्राजापत्ये मनुं द्विज
tato brahmātmasaṁbhūtaṁ pūrvaṁ svāyambhuvaṁ prabhuḥ ātmānam eva kṛtavān prājāpatye manuṁ dvija
हे द्विज! तब उन प्रभु ने ब्रह्मा से पूर्व उत्पन्न अपने ही स्वरूप, स्वायम्भुव, को प्रजापति-पद पर मनु के रूप में स्थापित किया।
श्लोक 15 (vishnu.1.7.15)
शतरूपां च तां नारीं तपोनिर्धूतकल्मषाम् । स्वायम्भुवो मनुर् देवः पत्नीत्वे जगृहे विभुः
śatarūpāṁ ca tāṁ nārīṁ taponirdhūtakalmaṣām svāyambhuvo manur devaḥ patnītve jagṛhe vibhuḥ
और उस शतरूपा नामक स्त्री को, जिसका दोष तप से धुल गया था, दिव्य स्वायम्भुव मनु ने अपनी पत्नी के रूप में ग्रहण किया।
श्लोक 16 (vishnu.1.7.16)
तस्माच् च पुरुषाद् देवी शतरूपा व्यजायत । प्रियव्रतोत्तानपादौ प्रसूत्याकूतिसंज्ञितम् । कन्याद्वयं च धर्मज्ञ रूपौदार्यगुणान्वितम्
tasmāc ca puruṣād devī śatarūpā vyajāyata priyavratottānapādau prasūtyākūtisaṁjñitam kanyādvayaṁ ca dharmajña rūpaudāryaguṇānvitam
हे धर्मज्ञ! उस पुरुष से देवी शतरूपा ने प्रियव्रत और उत्तानपाद, तथा प्रसूति और आकूति नामक रूप, औदार्य आदि गुणों से युक्त दो कन्याओं को जन्म दिया।
श्लोक 17 (vishnu.1.7.17)
ददौ प्रसूतिं दक्षाय आकूतिं रुचये पुरा । प्रजापतिः स जग्राह तयोर् जज्ञे सदक्षिणः । पुत्रो यज्ञो महाभाग दम्पत्योर् मिथुनं ततः
dadau prasūtiṁ dakṣāya ākūtiṁ rucaye purā prajāpatiḥ sa jagrāha tayor jajñe sadakṣiṇaḥ putro yajño mahābhāga dampatyor mithunaṁ tataḥ
उस प्रजापति (मनु) ने पूर्वकाल में प्रसूति को दक्ष को, और आकूति को रुचि को दिया; रुचि ने उसे ग्रहण किया। हे महाभाग! उस दम्पति से युगल सन्तान के रूप में दक्षिणा सहित यज्ञ नामक पुत्र उत्पन्न हुआ।
श्लोक 18 (vishnu.1.7.18)
यज्ञस्य दक्षिणायां तु पुत्रा द्वादश जज्ञिरे । यामा इति समाख्याता देवाः स्वायम्भुवे मनौ
yajñasya dakṣiṇāyāṁ tu putrā dvādaśa jajñire yāmā iti samākhyātā devāḥ svāyambhuve manau
यज्ञ से दक्षिणा में बारह पुत्र उत्पन्न हुए, जो स्वायम्भुव मनु के काल में 'याम' नामक देवता कहलाए।
श्लोक 19 (vishnu.1.7.19)
प्रसूत्यां च तथा दक्षश् चतस्रो विंशतिं तथा । ससर्ज कन्यास् तासां तु सम्यङ् नामानि मे शृणु
prasūtyāṁ ca tathā dakṣaś catasro viṁśatiṁ tathā sasarja kanyās tāsāṁ tu samyaṅ nāmāni me śṛṇu
और दक्ष ने प्रसूति से चौबीस कन्याओं को जन्म दिया; उनके नाम मुझसे भली-भाँति सुनो।
श्लोक 20 (vishnu.1.7.20)
श्रद्धा लक्ष्मीर् धृतिस् तुष्टिर् पुष्टिर् मेधा क्रिया तथा । बुद्धिर् लज्जा वपुः शान्तिः सिद्धिः कीर्तिस् त्रयोदशी
śraddhā lakṣmīr dhṛtis tuṣṭir puṣṭir medhā kriyā tathā buddhir lajjā vapuḥ śāntiḥ siddhiḥ kīrtis trayodaśī
श्रद्धा, लक्ष्मी, धृति, तुष्टि, पुष्टि, मेधा, क्रिया, बुद्धि, लज्जा, वपु, शान्ति, सिद्धि, और तेरहवीं कीर्ति —
श्लोक 21 (vishnu.1.7.21)
पत्न्यर्थं प्रतिजग्राह धर्मो दाक्षायणीः प्रभुः । ताभ्यः शिष्टा यवीयस्य एकादश सुलोचनाः
patnyarthaṁ pratijagrāha dharmo dākṣāyaṇīḥ prabhuḥ tābhyaḥ śiṣṭā yavīyasya ekādaśa sulocanāḥ
इन तेरह दाक्षायणी कन्याओं को प्रभु धर्म ने पत्नी रूप में ग्रहण किया; इनके अतिरिक्त शेष ग्यारह सुनयनी छोटी बहनें भी उन्हीं को दी गईं।
श्लोक 22 (vishnu.1.7.22)
ख्यातिः सत्य् अथ संभूतिः स्मृतिः प्रीतिः क्षमा तथा । सन्नतिश् चानसूया च ऊर्जा स्वाहा स्वधा तथा
khyātiḥ saty atha saṁbhūtiḥ smṛtiḥ prītiḥ kṣamā tathā sannatiś cānasūyā ca ūrjā svāhā svadhā tathā
ख्याति, सती, सम्भूति, स्मृति, प्रीति, क्षमा, सन्नति, अनसूया, ऊर्जा, स्वाहा तथा स्वधा —
श्लोक 23 (vishnu.1.7.23)
भृगुर् भवो मरीचिश् च तथा चैवाङ्गिरा मुनिः । पुलस्त्यः पुलहश् चैव क्रतुश् चर्षिवरस् तथा
bhṛgur bhavo marīciś ca tathā caivāṅgirā muniḥ pulastyaḥ pulahaś caiva kratuś carṣivaras tathā
भृगु, भव, मरीचि, तथा मुनि अंगिरा, पुलस्त्य, पुलह, और श्रेष्ठ ऋषि क्रतु —
श्लोक 24 (vishnu.1.7.24)
अत्रिर् वसिष्ठो वह्निश् च पितरश् च यथाक्रमम् । ख्यात्याद्या जगृहुः कन्या मुनयो मुनिसत्तम
atrir vasiṣṭho vahniś ca pitaraś ca yathākramam khyātyādyā jagṛhuḥ kanyā munayo munisattama
हे मुनिसत्तम! अत्रि, वसिष्ठ, वह्नि (अग्नि) और पितरों ने इन मुनियों के क्रम में ख्याति आदि कन्याओं को यथाक्रम पत्नी रूप में ग्रहण किया।
श्लोक 25 (vishnu.1.7.25)
श्रद्धा कामं चला दर्पं नियमं धृतिर् आत्मजम् । संतोषं च तथा तुष्टिर् लोभं पुष्टिर् असूयत
śraddhā kāmaṁ calā darpaṁ niyamaṁ dhṛtir ātmajam saṁtoṣaṁ ca tathā tuṣṭir lobhaṁ puṣṭir asūyata
श्रद्धा ने काम (इच्छा) को जन्म दिया; चला (लक्ष्मी) ने दर्प को; धृति ने अपने पुत्र नियम को; तुष्टि ने सन्तोष को; और पुष्टि ने लोभ को जन्म दिया।
श्लोक 26 (vishnu.1.7.26)
मेधा श्रुतं क्रिया दण्डं नयं विनयम् एव च । बोधं बुद्धिस् तथा लज्जा विनयं वपुर् आत्मजम् । व्यवसायं प्रजज्ञे वै क्षेमं शान्तिर् असूयत
medhā śrutaṁ kriyā daṇḍaṁ nayaṁ vinayam eva ca bodhaṁ buddhis tathā lajjā vinayaṁ vapur ātmajam vyavasāyaṁ prajajñe vai kṣemaṁ śāntir asūyata
मेधा ने श्रुत (शास्त्रज्ञान) को; क्रिया ने दण्ड, नय और विनय को; बुद्धि ने बोध को; लज्जा ने विनय को अपने पुत्र रूप में; वपु ने व्यवसाय को; और शान्ति ने क्षेम को जन्म दिया।
श्लोक 27 (vishnu.1.7.27)
सुखं सिद्धिर् यशः कीर्तिर् इत्य् एते धर्मसूनवः । कामाद् रतिः सुतं हर्षं धर्मपौत्रम् असूयत
sukhaṁ siddhir yaśaḥ kīrtir ity ete dharmasūnavaḥ kāmād ratiḥ sutaṁ harṣaṁ dharmapautram asūyata
सिद्धि ने सुख को, और कीर्ति ने यश को जन्म दिया — इस प्रकार ये सब धर्म के पुत्र हैं। काम की पत्नी रति ने हर्ष नामक पुत्र को जन्म दिया, जो धर्म का पौत्र है।
श्लोक 28 (vishnu.1.7.28)
हिंसा भार्या त्व् अधर्मस्य तयोर् जज्ञे तथानृतम् । कन्या च निकृतिस् ताभ्यां भयं नरकम् एव च
hiṁsā bhāryā tv adharmasya tayor jajñe tathānṛtam kanyā ca nikṛtis tābhyāṁ bhayaṁ narakam eva ca
हिंसा अधर्म की पत्नी है; उन दोनों से अनृत (असत्य) उत्पन्न हुआ, तथा निकृति (छल) नामक कन्या भी; उन दोनों से भय और नरक उत्पन्न हुए।
श्लोक 29 (vishnu.1.7.29)
माया च वेदना चैव मिथुनं त्व् इदम् एतयोः । तयोर् जज्ञेऽथ वै माया मृत्युं भूतापहारिणम्
māyā ca vedanā caiva mithunaṁ tv idam etayoḥ tayor jajñe 'tha vai māyā mṛtyuṁ bhūtāpahāriṇam
इन दोनों (भय और नरक) का जोड़ा माया और वेदना है। उनसे माया ने प्राणियों का अपहरण करने वाले मृत्यु को जन्म दिया —
श्लोक 30 (vishnu.1.7.30)
वेदना स्वसुतं चापि दुःखं जज्ञेऽथ रौरवात् । मृत्योर् व्याधिजराशोकतृष्णाक्रोधाश् च जज्ञिरे
vedanā svasutaṁ cāpi duḥkhaṁ jajñe 'tha rauravāt mṛtyor vyādhijarāśokatṛṣṇākrodhāś ca jajñire
और वेदना ने रौरव से अपने पुत्र दुःख को जन्म दिया; मृत्यु से व्याधि, जरा, शोक, तृष्णा और क्रोध उत्पन्न हुए।
श्लोक 31 (vishnu.1.7.31)
दुःखोत्तराः स्मृता ह्य् एते सर्वे चाधर्मलक्षणाः । नैषां भार्यास्ति पुत्रो वा ते सर्वे ह्य् ऊर्ध्वरेतसः
duḥkhottarāḥ smṛtā hy ete sarve cādharmalakṣaṇāḥ naiṣāṁ bhāryāsti putro vā te sarve hy ūrdhvaretasaḥ
ये सभी दुःखपरिणामी और अधर्म के लक्षण माने गए हैं; इनमें से किसी की भी पत्नी या पुत्र नहीं है, ये सभी ऊर्ध्वरेता (अप्राकृतिक रूप से उत्पन्न) हैं।
श्लोक 32 (vishnu.1.7.32)
रौद्राण्य् एतानि रूपाणि विष्णोर् मुनिवरात्मज । नित्यप्रलयहेतुत्वं जगतोऽस्य प्रयान्ति वै
raudrāṇy etāni rūpāṇi viṣṇor munivarātmaja nityapralayahetutvaṁ jagato 'sya prayānti vai
हे श्रेष्ठ मुनि-पुत्र! ये सब विष्णु के रौद्र रूप हैं, जो इस जगत् की नित्य प्रलय के कारणत्व को प्राप्त होते हैं।
श्लोक 33 (vishnu.1.7.33)
दक्षो मरीचिर् अत्रिश् च भृग्वाद्याश् च प्रजेश्वराः । जगत्य् अत्र महाभाग नित्यं सर्गस्य हेतवः
dakṣo marīcir atriś ca bhṛgvādyāś ca prajeśvarāḥ jagaty atra mahābhāga nityaṁ sargasya hetavaḥ
हे महाभाग! दक्ष, मरीचि, अत्रि, तथा भृगु आदि प्रजापतिगण इस जगत् में सृष्टि के नित्य कारण हैं।
श्लोक 34 (vishnu.1.7.34)
मनवो मनुपुत्राश् च भूपा वीर्यधराश् च ये । सन्मार्गाभिरताः शूरास् ते नित्यं स्थितिकारिणः
manavo manuputrāś ca bhūpā vīryadharāś ca ye sanmārgābhiratāḥ śūrās te nityaṁ sthitikāriṇaḥ
मनुगण, मनु-पुत्र, तथा जो पराक्रमी, सन्मार्गरत, शूर राजा हैं, वे नित्य ही जगत् की स्थिति करने वाले हैं।
श्लोक 35 (vishnu.1.7.35)
श्रीमैत्रेय उवाच । येयं नित्यस्थितिर् ब्रह्मन् नित्यसर्गस् तथेरितः । नित्याभावश् च तेषां वै स्वरूपं मम कथ्यताम्
śrīmaitreya uvāca yeyaṁ nityasthitir brahman nityasargas tatheritaḥ nityābhāvaś ca teṣāṁ vai svarūpaṁ mama kathyatām
श्रीमैत्रेय ने कहा — हे ब्रह्मन्! यह जो नित्य-स्थिति और नित्य-सृष्टि आपने बताई, तथा जो उनका नित्य-अभाव (प्रलय) है — इन सबका स्वरूप मुझे बताइए।
श्लोक 36 (vishnu.1.7.36)
श्रीपराशर उवाच । सर्गस्थितिविनाशांश् च भगवान् मधुसूदनः । तैस् तै रूपैर् अचिन्त्यात्मा करोत्य् अव्याहतान् विभुः
śrīparāśara uvāca sargasthitivināśāṁś ca bhagavān madhusūdanaḥ tais tai rūpair acintyātmā karoty avyāhatān vibhuḥ
श्रीपराशर ने कहा — भगवान् मधुसूदन, जिनकी आत्मा अचिन्त्य है, वे सर्वव्यापी प्रभु उन-उन रूपों के द्वारा सृष्टि, स्थिति और विनाश को निर्बाध रूप से करते हैं।
श्लोक 37 (vishnu.1.7.37)
नैमित्तिकः प्राकृतिकस् तथैवात्यन्तिको द्विज । नित्यश् च सर्वभूतानां प्रलयोऽयं चतुर्विधः
naimittikaḥ prākṛtikas tathaivātyantiko dvija nityaś ca sarvabhūtānāṁ pralayo 'yaṁ caturvidhaḥ
हे द्विज! समस्त प्राणियों की यह प्रलय चार प्रकार की है — नैमित्तिक, प्राकृतिक, आत्यन्तिक तथा नित्य।
श्लोक 38 (vishnu.1.7.38)
ब्राह्मो नैमित्तिकस् तत्र यच् छेते जगतः पतिः । प्रयाति प्राकृते चैव ब्रह्माण्डं प्रकृतौ लयम्
brāhmo naimittikas tatra yac chete jagataḥ patiḥ prayāti prākṛte caiva brahmāṇḍaṁ prakṛtau layam
इनमें नैमित्तिक वह ब्राह्म प्रलय है, जिसमें जगत्पति शयन करते हैं; और प्राकृतिक वह है, जिसमें ब्रह्माण्ड प्रकृति में लीन हो जाता है।
श्लोक 39 (vishnu.1.7.39)
ज्ञानाद् आत्यन्तिकः प्रोक्तो योगिनः परमात्मनि । नित्यः सदैव जातानां यो विनाशो दिवानिशम्
jñānād ātyantikaḥ prokto yoginaḥ paramātmani nityaḥ sadaiva jātānāṁ yo vināśo divāniśam
आत्यन्तिक प्रलय वह कहलाती है जो ज्ञान से योगी की परमात्मा में लीनता है; और नित्य प्रलय वह है, जो उत्पन्न प्राणियों का दिन-रात सदा होने वाला विनाश है।
श्लोक 40 (vishnu.1.7.40)
प्रसूतिः प्रकृतेर् या तु सा सृष्टिः प्राकृता स्मृता । दैनंदिनी तथा प्रोक्ता यान्तरप्रलयाद् अनु
prasūtiḥ prakṛter yā tu sā sṛṣṭiḥ prākṛtā smṛtā dainaṁdinī tathā proktā yāntarapralayād anu
जो प्रकृति की उत्पत्ति है, वह 'प्राकृत सृष्टि' कही जाती है; और जो अन्तरा-प्रलय के पश्चात् होती है, वह 'दैनन्दिनी सृष्टि' कहलाती है।
श्लोक 41 (vishnu.1.7.41)
भूतान्य् अनुदिनं यत्र जायन्ते मुनिसत्तम । नित्यसर्गो हि स प्रोक्तः पुराणार्थविचक्षणैः
bhūtāny anudinaṁ yatra jāyante munisattama nityasargo hi sa proktaḥ purāṇārthavicakṣaṇaiḥ
हे मुनिसत्तम! जहाँ प्राणी प्रतिदिन उत्पन्न होते रहते हैं, उसे ही पुराणों के अर्थ में निपुण विद्वान् 'नित्य सृष्टि' कहते हैं।
श्लोक 42 (vishnu.1.7.42)
एवं सर्वशरीरेषु भगवान् भूतभावनः । संस्थितः कुरुते विष्णुर् उत्पत्तिस्थितिसंयमान्
evaṁ sarvaśarīreṣu bhagavān bhūtabhāvanaḥ saṁsthitaḥ kurute viṣṇur utpattisthitisaṁyamān
इस प्रकार समस्त प्राणियों के शरीरों में स्थित रहते हुए, प्राणियों के पोषक भगवान् विष्णु उत्पत्ति, स्थिति और संयम (प्रलय) करते हैं।
श्लोक 43 (vishnu.1.7.43)
सृष्टिस्थितिविनाशानां शक्तयः सर्वदेहिषु । वैष्णव्यः परिवर्तन्ते मैत्रेयाहर्निशं सदा
sṛṣṭisthitivināśānāṁ śaktayaḥ sarvadehiṣu vaiṣṇavyaḥ parivartante maitreyāharniśaṁ sadā
हे मैत्रेय! सृष्टि, स्थिति और विनाश की ये वैष्णवी शक्तियाँ समस्त देहधारियों में सदा, दिन-रात, परिवर्तित होती रहती हैं।
श्लोक 44 (vishnu.1.7.44)
गुणत्रयमयं ह्य् एतद् ब्रह्मञ् छक्तित्रयं महत् । योऽतियाति स यात्य् एव परं नावर्तते पुनः
guṇatrayamayaṁ hy etad brahmañ chaktitrayaṁ mahat yo 'tiyāti sa yāty eva paraṁ nāvartate punaḥ
हे ब्रह्मन्! यह महान् त्रिविध शक्ति तीनों गुणों से बनी है; जो इसे लांघ जाता है, वह परम पद को प्राप्त होता है और फिर कभी नहीं लौटता।