तृतीयांश · अध्याय 6
सामवेद-अथर्ववेद की शाखाएँ और अठारह पुराण
श्लोक 1 (vishnu.3.6.1)
सामवेदतरोः शाखा व्यासशिष्यः स जैमिनिः । क्रमेण येन मैत्रेय! बिभेद श्वृणु तन्मम
sāmavedataroḥ śākhā vyāsaśiṣyaḥ sa jaiminiḥ krameṇa yena maitreya! bibheda śvṛṇu tanmama
पराशर बोले -- व्यास के शिष्य जैमिनि ने सामवेदरूपी वृक्ष की शाखाओं को जिस क्रम से विभक्त किया, हे मैत्रेय, वह मुझसे सुनो।
श्लोक 2 (vishnu.3.6.2)
सुमन्तुस्तस्य पुत्रोऽभूत् सुकर्मास्याप्यभूत् सुतः । अधीतवन्तावेकैकां संहितां तौ महामुनी
sumantustasya putro'bhūt sukarmāsyāpyabhūt sutaḥ adhītavantāvekaikāṁ saṁhitāṁ tau mahāmunī
उनके सुमन्तु नामक पुत्र हुए, और सुकर्मा नामक शिष्य भी हुए; उन दोनों महामुनियों ने एक-एक संहिता का अध्ययन किया।
श्लोक 3 (vishnu.3.6.3)
साहस्त्रं संहिताभेदं सुकर्मा तत्सुतस्ततः । चकार तञ्च तिच्छिष्यौ जगृहाते महामती
sāhastraṁ saṁhitābhedaṁ sukarmā tatsutastataḥ cakāra tañca ticchiṣyau jagṛhāte mahāmatī
सुकर्मा ने फिर सहस्र भेदों वाली संहिता बनाई, जिसे उनके दो शिष्यों ने ग्रहण किया।
श्लोक 4 (vishnu.3.6.4)
हिरण्यनाभः कौशल्यः पौष्पिञ्जिश्च द्विजोत्तम । उदीच्यसामगाः शिष्यास्तेब्यः पञ्चदशा स्मृताः
hiraṇyanābhaḥ kauśalyaḥ pauṣpiñjiśca dvijottama udīcyasāmagāḥ śiṣyāstebyaḥ pañcadaśā smṛtāḥ
हे द्विजोत्तम, हिरण्यनाभ, कौशल्य, तथा पौष्पिञ्जि -- ये तीन उदीच्य सामग शिष्य हुए, जिनसे पंद्रह [शाखाएँ] स्मरण की जाती हैं।
श्लोक 5 (vishnu.3.6.5)
हिरणयनाभात् तावत्यः संहिता यैर्द्विजोत्तमैः । गृहीतास्तेऽपि चोच्यन्ते पण्डितैः प्राच्यसामगाः
hiraṇayanābhāt tāvatyaḥ saṁhitā yairdvijottamaiḥ gṛhītāste'pi cocyante paṇḍitaiḥ prācyasāmagāḥ
हिरण्यनाभ से जितनी संहिताएँ जिन द्विजोत्तमों ने ग्रहण कीं, वे भी पण्डितों द्वारा प्राच्य सामग कहलाते हैं।
श्लोक 6 (vishnu.3.6.6)
लोकाक्षिः कुथमिश्चैव कुसीदिर्लाङ्गलिस्तथा । पौष्पिञ्जिशिष्यास्तद्भदैः संहिता बहूलीकृताः
lokākṣiḥ kuthamiścaiva kusīdirlāṅgalistathā pauṣpiñjiśiṣyāstadbhadaiḥ saṁhitā bahūlīkṛtāḥ
लोकाक्षि, कुथुमि, कुसीदी, तथा लांगलि -- पौष्पिञ्जि के इन शिष्यों के भेदों से संहिताएँ और भी बहुल हो गईं।
श्लोक 7 (vishnu.3.6.7)
हिरण्यनाभशिष्यश्च चतुर्विशंतिसंहिताः । प्रोवाच कृतिनामासौ शिष्येभ्यः स महामतिः
hiraṇyanābhaśiṣyaśca caturviśaṁtisaṁhitāḥ provāca kṛtināmāsau śiṣyebhyaḥ sa mahāmatiḥ
हिरण्यनाभ के शिष्य, महाबुद्धिमान् कृति नामक ने चौबीस संहिताओं का उपदेश अपने शिष्यों को दिया।
श्लोक 8 (vishnu.3.6.8)
तैश्चापि सामवेदोऽसौ शाखाभिकर्बहुलीकृतः । अथर्वणामथो वक्ष्ये संहितानां समुज्वयम्
taiścāpi sāmavedo'sau śākhābhikarbahulīkṛtaḥ atharvaṇāmatho vakṣye saṁhitānāṁ samujvayam
इस प्रकार उनके द्वारा भी सामवेद अनेक शाखाओं में बहुल हो गया। अब मैं अथर्ववेद की संहिताओं का समुच्चय कहूँगा।
श्लोक 9 (vishnu.3.6.9)
शिष्यमध्यापयामास कबन्धं सोऽपि तं द्रिधा । कृता तु देवदर्शाय तथा पथ्याय दत्तवान्
śiṣyamadhyāpayāmāsa kabandhaṁ so'pi taṁ dridhā kṛtā tu devadarśāya tathā pathyāya dattavān
अपार तेजस्वी मुनि सुमन्तु ने अथर्ववेद का अध्यापन कबन्ध नामक शिष्य को कराया; उन्होंने भी उसे दो भागों में करके देवदर्श और पथ्य को दे दिया।
श्लोक 10 (vishnu.3.6.10)
अथर्ववेदं स मुनिः सुमन्तुरमितद्युतिः । देवदर्शस्य शिष्यास्तु मौदगो ब्रह्मबलिस्तथा । शौल्कायनिः पिप्पलादस्तथान्यो मुनिसत्तमः
atharvavedaṁ sa muniḥ sumanturamitadyutiḥ devadarśasya śiṣyāstu maudago brahmabalistathā śaulkāyaniḥ pippalādastathānyo munisattamaḥ
देवदर्श के शिष्य मौद्ग, ब्रह्मबलि, तथा शौल्कायनि पिप्पलाद हुए, और हे मुनिसत्तम, एक अन्य भी हुआ।
श्लोक 11 (vishnu.3.6.11)
पथ्यस्यापि त्रयः शिष्याः कृता यैर्द्विज! संहिताः । जाजालिः कुमुदादिश्च तृतीयः शौनको द्विज
pathyasyāpi trayaḥ śiṣyāḥ kṛtā yairdvija! saṁhitāḥ jājāliḥ kumudādiśca tṛtīyaḥ śaunako dvija
पथ्य के भी तीन शिष्य हुए, जिनके द्वारा, हे द्विज, संहिताएँ बनाई गईं -- जाजालि, कुमुद आदि, और तीसरे शौनक, हे द्विज।
श्लोक 12 (vishnu.3.6.12)
शौनकस्तु द्रिधा कृत्वा ददावेकन्तु बभ्रवे । द्रितीयां संहिता प्रादात् सौन्धवायनसंज्ञिने
śaunakastu dridhā kṛtvā dadāvekantu babhrave dritīyāṁ saṁhitā prādāt saundhavāyanasaṁjñine
शौनक ने [अपनी संहिता को] दो भागों में करके एक बभ्रु को दी, और दूसरी संहिता सैन्धव संज्ञक को प्रदान की।
श्लोक 13 (vishnu.3.6.13)
सैन्धवा मूञ्जिकेशाश्व द्रिधा भिन्नास्त्रिधा पुनः । नक्षत्रकल्पो वेदानां संहितानां तथैव च
saindhavā mūñjikeśāśva dridhā bhinnāstridhā punaḥ nakṣatrakalpo vedānāṁ saṁhitānāṁ tathaiva ca
सैन्धव तथा मूञ्जिकेश ने भी वेद को पुनः दो भागों में बाँटा; इसी प्रकार नक्षत्रकल्प भी वेदों की संहिताओं में से तीन भागों में विभक्त हुआ।
श्लोक 14 (vishnu.3.6.14)
चतुर्थः स्यादाङ्गिरसः शान्तिकल्पश्च पञ्चमः श्रेष्ठास्त्वथर्वणामेते संहितानां विकल्पकाः
caturthaḥ syādāṅgirasaḥ śāntikalpaśca pañcamaḥ śreṣṭhāstvatharvaṇāmete saṁhitānāṁ vikalpakāḥ
चौथा आङ्गिरस, और पाँचवाँ शान्तिकल्प होता है -- अथर्ववेद की संहिताओं के ये विकल्प श्रेष्ठ माने जाते हैं।
श्लोक 15 (vishnu.3.6.15)
आख्यानेश्चाप्युपाख्यानैर्गाथाभिः कल्पसिद्धिभिः । पुराणसंहितां चक्र पुराणार्थविशारदः
ākhyāneścāpyupākhyānairgāthābhiḥ kalpasiddhibhiḥ purāṇasaṁhitāṁ cakra purāṇārthaviśāradaḥ
आख्यानों, उपाख्यानों, गाथाओं, तथा कल्प-सिद्धियों से युक्त पुराण-संहिता को पुराण के अर्थ में निपुण उन्होंने रचा।
श्लोक 16 (vishnu.3.6.16)
प्रख्यातो व्यासशिष्योऽभूत् सूतो वै रोमहर्षणः । पुराणसंहितां तस्मै ददौ व्यासो महामुनिः
prakhyāto vyāsaśiṣyo'bhūt sūto vai romaharṣaṇaḥ purāṇasaṁhitāṁ tasmai dadau vyāso mahāmuniḥ
व्यास का प्रख्यात शिष्य सूत रोमहर्षण हुआ; उसे महामुनि व्यास ने वह पुराण-संहिता प्रदान की।
श्लोक 17 (vishnu.3.6.17)
सुमतिश्चाग्निवर्चाश्च मित्रायुः शांशपायनः । अकृतव्रणः सावर्णिः षट् शिष्यास्तस्य चाभवन्
sumatiścāgnivarcāśca mitrāyuḥ śāṁśapāyanaḥ akṛtavraṇaḥ sāvarṇiḥ ṣaṭ śiṣyāstasya cābhavan
सुमति, अग्निवर्चा, मित्रायु, शांशपायन, अकृतव्रण, और सावर्णि -- उसके ये छः शिष्य हुए।
श्लोक 18 (vishnu.3.6.18)
काश्यपः संहिताकर्ता सावर्णिः शांशपायनः । रोमहर्षणिका चान्या तिसृणां मूलसंहिताः
kāśyapaḥ saṁhitākartā sāvarṇiḥ śāṁśapāyanaḥ romaharṣaṇikā cānyā tisṛṇāṁ mūlasaṁhitāḥ
काश्यप (सावर्णि सहित) संहिता के रचयिता हुए, तथा शांशपायन; और रोमहर्षण की अपनी संहिता -- इस प्रकार तीन मूल संहिताएँ हुईं।
श्लोक 19 (vishnu.3.6.19)
चतुष्टयेनाप्येतेन संहितानामिदं मुने । आद्यं सर्वपुराणानां पुराणं ब्राह्ममुच्यते
catuṣṭayenāpyetena saṁhitānāmidaṁ mune ādyaṁ sarvapurāṇānāṁ purāṇaṁ brāhmamucyate
हे मुने, इन चार संहिताओं के द्वारा ही यह [पुराण-परम्परा विस्तृत हुई]। समस्त पुराणों में आद्य पुराण ब्राह्म कहलाता है।
श्लोक 20 (vishnu.3.6.20)
अष्टादश पुराणानि पुराणज्ञाः प्रचक्षते । ब्राह्मं पाद्मं वैष्णवञ्च शैवं भागवतं तथा
aṣṭādaśa purāṇāni purāṇajñāḥ pracakṣate brāhmaṁ pādmaṁ vaiṣṇavañca śaivaṁ bhāgavataṁ tathā
पुराण के ज्ञाता अठारह पुराण बताते हैं -- ब्राह्म, पाद्म, वैष्णव, तथा शैव, और भागवत भी।
श्लोक 21 (vishnu.3.6.21)
अथान्यन्नारदीयञ्च मार्कण्डेयञ्च सप्तमम् । आग्नेयमष्टमञ्चैव भविष्यं नवमं तथा
athānyannāradīyañca mārkaṇḍeyañca saptamam āgneyamaṣṭamañcaiva bhaviṣyaṁ navamaṁ tathā
फिर अन्य नारदीय, और सातवाँ मार्कण्डेय; आठवाँ आग्नेय, और इसी प्रकार नवाँ भविष्य।
श्लोक 22 (vishnu.3.6.22)
दशमं ब्रह्मवैवर्तं लैङ्गमेकादशं स्मृतम् । वाराहं द्वादशञ्चैव स्कान्दञ्चात्र त्रयोदशम्
daśamaṁ brahmavaivartaṁ laiṅgamekādaśaṁ smṛtam vārāhaṁ dvādaśañcaiva skāndañcātra trayodaśam
दसवाँ ब्रह्मवैवर्त, ग्यारहवाँ लैंग स्मृत है; बारहवाँ वाराह, और यहाँ तेरहवाँ स्कान्द।
श्लोक 23 (vishnu.3.6.23)
चतुर्दशं वामनञ्च कौर्मं पञ्चदशं स्मृतम् । मात्स्यञ्च गारुडञ्चैव ब्रह्माण्डञ्च ततः परम
caturdaśaṁ vāmanañca kaurmaṁ pañcadaśaṁ smṛtam mātsyañca gāruḍañcaiva brahmāṇḍañca tataḥ parama
चौदहवाँ वामन, और कौर्म पंद्रहवाँ स्मृत है; मात्स्य, तथा गारुड, और उसके बाद ब्रह्माण्ड।
श्लोक 24 (vishnu.3.6.24)
तथा चोपपुराणानि मुनिभिः कथितानि च । महापुराणान्येतानि ह्यष्टादश महामुने
tathā copapurāṇāni munibhiḥ kathitāni ca mahāpurāṇānyetāni hyaṣṭādaśa mahāmune
तथा इसी प्रकार उपपुराण भी मुनियों द्वारा कहे गए हैं; हे महामुने, ये अठारह महापुराण हैं।
श्लोक 25 (vishnu.3.6.25)
सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च । सर्वेष्वेतेषु कथ्यन्ते वंशानुचरितञ्च यत्
sargaśca pratisargaśca vaṁśo manvantarāṇi ca sarveṣveteṣu kathyante vaṁśānucaritañca yat
सर्ग, प्रतिसर्ग, वंश, और मन्वन्तर -- इन सभी में जो वंशानुचरित भी है, वह भी कहा जाता है।
श्लोक 26 (vishnu.3.6.26)
यदेतत् तव मैत्रेय! पुराणां कथ्यते मया। एतद् वैष्णवसंज्ञं वै पाद्मस्य समनन्तरम्
yadetat tava maitreya! purāṇāṁ kathyate mayā etad vaiṣṇavasaṁjñaṁ vai pādmasya samanantaram
हे मैत्रेय, यह जो पुराण अब तुम्हें मेरे द्वारा कहा जा रहा है, यह वैष्णव नामक है, और यह पाद्म पुराण के ठीक बाद क्रम में आता है।
श्लोक 27 (vishnu.3.6.27)
सर्गे च प्रतिसर्गे च वंशमन्वन्तरादिषु । कथ्यते भगवान् विष्णुरशेषेष्वेव सत्तम
sarge ca pratisarge ca vaṁśamanvantarādiṣu kathyate bhagavān viṣṇuraśeṣeṣveva sattama
सर्ग में, प्रतिसर्ग में, वंश और मन्वन्तर आदि में -- हे सत्तम, इन सभी में बिना किसी शेष के भगवान् विष्णु का ही वर्णन किया जाता है।
श्लोक 28 (vishnu.3.6.28)
अङ्गानि चतुरो वेदाः मीमांसा न्यायविस्तरः । पुराणां धर्मशास्त्रञ्च विद्या ह्य ताश्चतुर्दश
aṅgāni caturo vedāḥ mīmāṁsā nyāyavistaraḥ purāṇāṁ dharmaśāstrañca vidyā hya tāścaturdaśa
चार वेद [इसके] अंग हैं, तथा मीमांसा, विस्तृत न्यायशास्त्र, पुराण, और धर्मशास्त्र -- इस प्रकार ये विद्याएँ चौदह हैं।
श्लोक 29 (vishnu.3.6.29)
आयुर्वेदो धनुर्वेदो गान्धर्वश्चैव ते त्रयः । अर्थशास्त्र चतुर्थन्तु विद्या ह्यष्टादशैव ताः
āyurvedo dhanurvedo gāndharvaścaiva te trayaḥ arthaśāstra caturthantu vidyā hyaṣṭādaśaiva tāḥ
आयुर्वेद, धनुर्वेद, तथा गान्धर्व -- ये तीन, और अर्थशास्त्र चौथा -- इस प्रकार ये विद्याएँ अठारह हो जाती हैं।
श्लोक 30 (vishnu.3.6.30)
ज्ञेया ब्रह्मर्षयः पूर्व तेभ्यो देवर्षयः पुनः । राजर्षयः पुनस्तेभ्य ऋषिप्रकृतयस्त्रयः
jñeyā brahmarṣayaḥ pūrva tebhyo devarṣayaḥ punaḥ rājarṣayaḥ punastebhya ṛṣiprakṛtayastrayaḥ
सबसे पहले ब्रह्मर्षियों को जानना चाहिए, फिर उनसे देवर्षियों को; फिर उनसे राजर्षियों को -- ये तीन ऋषि-प्रकृतियाँ (श्रेणियाँ) हैं।
श्लोक 31 (vishnu.3.6.31)
इति शाखाः प्रसंख्याताः शाखाभेदास्तथैव च । कर्तारश्चैव शाखानां भेदहेतुस्तथोदितः
iti śākhāḥ prasaṁkhyātāḥ śākhābhedāstathaiva ca kartāraścaiva śākhānāṁ bhedahetustathoditaḥ
इस प्रकार शाखाएँ गिनाई गईं, तथा शाखाओं के भेद भी; और शाखाओं के रचयिता तथा उनके भेद का कारण भी बताया गया।
श्लोक 32 (vishnu.3.6.32)
सर्वमन्वन्तरेष्वेव शाखाभेदाः समाः स्मृताः । प्राजापत्या श्रुतिनित्या तद्विकल्पास्त्विमे द्विज
sarvamanvantareṣveva śākhābhedāḥ samāḥ smṛtāḥ prājāpatyā śrutinityā tadvikalpāstvime dvija
समस्त मन्वन्तरों में शाखाओं के भेद समान ही स्मरण किए जाते हैं; हे द्विज, प्राजापत्य श्रुति नित्य है, और ये [विभिन्न शाखाएँ] उसके विकल्प मात्र हैं।
श्लोक 33 (vishnu.3.6.33)
एतत् तवोदितं सर्वं यत् पृष्टोऽहमिह त्वया । मैत्रेय! वेदसम्बद्ध किमन्यत् कथयामि ते
etat tavoditaṁ sarvaṁ yat pṛṣṭo'hamiha tvayā maitreya! vedasambaddha kimanyat kathayāmi te
यह सब, वेद से सम्बद्ध, तुमने मुझसे जो कुछ पूछा था, वह मैंने तुम्हें कह दिया। हे मैत्रेय, अब और क्या कहूँ?