चतुर्थांश · अध्याय 7
जह्नु-गाधि और जमदग्नि-विश्वामित्र जन्म
श्लोक 1 (vishnu.4.7.1)
तस्याप्य् आयुर् धीमान् अमावसुर् विश्वावसुः शतायुर् श्रुतायुः संज्ञाः षड् अभवन् पुत्राः
tasyāpy āyur dhīmān amāvasur viśvāvasuḥ śatāyur śrutāyuḥ saṁjñāḥ ṣaḍ abhavan putrāḥ
उसके भी (पुरूरवा के पुत्र आयु के), बुद्धिमान् आयु के, अमावसु, विश्वावसु, शतायु और श्रुतायु नामक — छह पुत्र हुए।
श्लोक 2 (vishnu.4.7.2)
अमावसोर् भीमो नाम पुत्रोऽभवत्
amāvasor bhīmo nāma putro'bhavat
अमावसु का पुत्र भीम नामक हुआ।
श्लोक 3 (vishnu.4.7.3)
भीमस्य काञ्चनः काञ्चनात् सुहोत्रस् तस्यापि जह्नुः । योऽसौ यज्ञवाटम् अखिलं गङ्गाम्भसा प्लावितम् आलोक्य क्रोधसंरक्तनयनो भगवन्तं यज्ञपुरुषम् आत्मनि परमेण समाधिना समारोप्याखिलाम् एव गङ्गाम् अपिबत्
bhīmasya kāñcanaḥ kāñcanāt suhotras tasyāpi jahnuḥ | yo'sau yajñavāṭam akhilaṁ gaṅgāmbhasā plāvitam ālokya krodhasaṁraktanayano bhagavantaṁ yajñapuruṣam ātmani parameṇa samādhinā samāropyākhilām eva gaṅgām apibat
भीम का पुत्र काञ्चन, काञ्चन से सुहोत्र, उसका भी पुत्र जह्नु हुआ। उसने अपने समस्त यज्ञ-स्थल को गंगा के जल से आप्लावित देखकर, क्रोध से लाल नेत्रों वाले होकर, परम समाधि से भगवान् यज्ञपुरुष को अपने भीतर स्थापित कर, सम्पूर्ण गंगा को पी लिया।
श्लोक 4 (vishnu.4.7.4)
अथैनं देवर्षयः प्रसादयाम् आसुः । दुहितृत्वे चास्य गङ्गाम् अनयन्
athainaṁ devarṣayaḥ prasādayām āsuḥ | duhitṛtve cāsya gaṅgām anayan
तब देवर्षियों ने उसे प्रसन्न किया। और उन्होंने गंगा को उसकी पुत्री के रूप में ले आए।
श्लोक 5 (vishnu.4.7.5)
जह्नोश् च सुमन्तुर् नाम पुत्रोऽभवत् । तस्याप्य् अजकस् ततो बलाकाश्वस् तस्मात् कुशः कुशस्य कुशाम्बकुशनाभामूर्तरयामावसवश् चत्वारः पुत्रा बभूवुः
jahnoś ca sumantur nāma putro'bhavat | tasyāpy ajakas tato balākāśvas tasmāt kuśaḥ kuśasya kuśāmbakuśanābhāmūrtarayāmāvasavaś catvāraḥ putrā babhūvuḥ
जह्नु का सुमन्तु नामक पुत्र हुआ। उसका भी पुत्र अजक, उससे बलाकाश्व, उससे कुश, और कुश के कुशाम्ब, कुशनाभ, अमूर्तरय और अमावसु — ये चार पुत्र हुए।
श्लोक 6 (vishnu.4.7.6)
तेषां कुशाम्बः शक्रतुल्यो मे पुत्रो भवेद् इति तपश् चकार । तं चोग्रतपसम् अवलोक्य मा भवत्व् अन्योऽस्मत्तुल्यवीर्य इत्य् आत्मनैवास्येन्द्रः पुत्रत्वम् अगच्छत्
teṣāṁ kuśāmbaḥ śakratulyo me putro bhaved iti tapaś cakāra | taṁ cogratapasam avalokya mā bhavatv anyo'smattulyavīrya ity ātmanaivāsyendraḥ putratvam agacchat
उनमें से कुशाम्ब ने 'मेरा पुत्र इन्द्र के समान हो' — यह सोचकर तप किया। उसकी उग्र तपस्या देखकर, 'मेरे समान पराक्रम वाला कोई अन्य न हो' — यह सोचकर इन्द्र स्वयं ही उसका पुत्र बन गए।
श्लोक 7 (vishnu.4.7.7)
गाधिर् नाम स कौशिकोऽभवत् । गाधिश् च सत्यवतीं कन्याम् अजनयत् । तां च भार्गव ऋचीको वव्रे
gādhir nāma sa kauśiko'bhavat | gādhiś ca satyavatīṁ kanyām ajanayat | tāṁ ca bhārgava ṛcīko vavre
वे कुश के वंश में उत्पन्न होने से 'कौशिक' गाधि नाम से हुए। गाधि ने सत्यवती नामक कन्या को जन्म दिया। भार्गव ऋचीक ने उसे वरण किया।
श्लोक 8 (vishnu.4.7.8)
गाधिर् अप्य् अतिरोषणायातिवृद्धाय च ब्राह्मणाय दातुम् अनिच्छन्न् एकतः श्यामकर्णानाम् इन्दुवर्चसाम् अनिलरंहसाम् अश्वानां सहस्रं कन्याशुल्कम् अयाचत
gādhir apy atiroṣaṇāyātivṛddhāya ca brāhmaṇāya dātum anicchann ekataḥ śyāmakarṇānām induvarcasām anilaraṁhasām aśvānāṁ sahasraṁ kanyāśulkam ayācata
गाधि ने, अत्यन्त क्रोधी और अति वृद्ध ब्राह्मण को कन्या देने की अनिच्छा से, एक हजार श्यामकर्ण, चन्द्र-सी कान्ति वाले, वायु-वेग वाले अश्व कन्या-शुल्क के रूप में माँगे।
श्लोक 9 (vishnu.4.7.9)
तेनाप्य् ऋष्.इणा वरुणसकाशाद् उपलभ्याश्वतीर्थोत्पन्नं तादृगश्वसहस्रं दत्तम् । ततस् ताम् ऋचीकः कन्याम् उपयेमे । ऋचीकश् च तस्याश् चरुम् अपत्यार्थं चकार
tenāpy ṛṣ.iṇā varuṇasakāśād upalabhyāśvatīrthotpannaṁ tādṛgaśvasahasraṁ dattam | tatas tām ṛcīkaḥ kanyām upayeme | ṛcīkaś ca tasyāś carum apatyārthaṁ cakāra
उस ऋषि ने वरुण से अश्वतीर्थ में उत्पन्न वैसे ही एक हजार अश्व प्राप्त कर वे दे दिए। तब ऋचीक ने उस कन्या से विवाह किया। और ऋचीक ने सन्तान-प्राप्ति के लिए उसके लिए एक चरु तैयार किया।
श्लोक 10 (vishnu.4.7.10)
तत्प्रसादितश् च तन्मात्रे क्षत्रवरपुत्रोत्पत्तये चरुम् अपरं साधयाम् आस
tatprasāditaś ca tanmātre kṣatravaraputrotpattaye carum aparaṁ sādhayām āsa
उससे प्रसन्न होकर, उसकी माता के लिए भी श्रेष्ठ क्षत्रिय-पुत्र की प्राप्ति हेतु दूसरा चरु तैयार किया।
श्लोक 11 (vishnu.4.7.11)
एष चरुर् भवत्यायम् अपरस् त्वन्मात्रा सम्यग् उपयोज्य इत्य् उक्त्वा वनं जगाम
eṣa carur bhavatyāyam aparas tvanmātrā samyag upayojya ity uktvā vanaṁ jagāma
'यह चरु तुम्हारे लिए है, और यह दूसरा तुम्हारी माता द्वारा भलीभाँति सेवन किया जाए' — यह कहकर वे वन को चले गए।
श्लोक 12 (vishnu.4.7.12)
उपयोगकाले च तां माता सत्यवतीम् आह । पुत्रि सर्व एवात्मपुत्रम् अतिगुणं समभिलषति नात्मजायाभ्रातृगुणेष्व् अतीवादृतो भवति ॥ अतोऽर्हसि ममात्मीयं चरुं दातुं मदीयं चरुम् आत्मनोपयोक्तुम्
upayogakāle ca tāṁ mātā satyavatīm āha | putri sarva evātmaputram atiguṇaṁ samabhilaṣati nātmajāyābhrātṛguṇeṣv atīvādṛto bhavati || ato'rhasi mamātmīyaṁ caruṁ dātuṁ madīyaṁ carum ātmanopayoktum
सेवन के समय माता ने सत्यवती से कहा — 'हे पुत्री! सभी अपने ही पुत्र को अत्यन्त गुणवान् चाहते हैं; भाई के पुत्र के गुणों के प्रति उतना अनुराग नहीं होता। इसलिए तुम्हें उचित है कि तुम मेरा चरु मुझे दे दो, और मेरा चरु स्वयं ग्रहण करो।'
श्लोक 13 (vishnu.4.7.13)
मत्पुत्रेण हि सकलभूमण्डलपरिपालनं कार्यं कियद् वा ब्राह्मणस्य बलवीर्यसंपद् इत्य् उक्त्वा सा स्वचरुं मात्रे दत्तवती
matputreṇa hi sakalabhūmaṇḍalaparipālanaṁ kāryaṁ kiyad vā brāhmaṇasya balavīryasaṁpad ity uktvā sā svacaruṁ mātre dattavatī
'क्योंकि मेरे पुत्र को समस्त पृथ्वी-मण्डल का पालन करना है, ब्राह्मण को बल-पराक्रम की सम्पत्ति से क्या प्रयोजन?' — यह कहकर उसने अपना चरु माता को दे दिया।
श्लोक 14 (vishnu.4.7.14)
अथ वनाद् अप्य् आगम्य सत्यवतीम् ऋषिर् अपश्यत्
atha vanād apy āgamya satyavatīm ṛṣir apaśyat
फिर वन से लौटकर ऋषि ने सत्यवती को देखा।
श्लोक 15 (vishnu.4.7.15)
आह चैनाम् अतिपापे किम् इदम् अकार्यं भवत्या कृतम् । अतिरौद्रं ते वपुर् आलक्ष्यते । नूनं त्वया त्वन्मातृसात्कृतश् चरुर् उपयुक्तो न युक्तम् एतत्
āha cainām atipāpe kim idam akāryaṁ bhavatyā kṛtam | atiraudraṁ te vapur ālakṣyate | nūnaṁ tvayā tvanmātṛsātkṛtaś carur upayukto na yuktam etat
और उससे कहा — 'हे अति पापिनी! तुमने यह क्या अनुचित कार्य किया है? तुम्हारा शरीर अत्यन्त भयंकर दिखाई दे रहा है। निश्चय ही तुमने अपनी माता के लिए बनाया गया चरु खा लिया है — यह उचित नहीं हुआ।
श्लोक 16 (vishnu.4.7.16)
मया हि तत्र चरौ सकलैव शौर्यवीर्यबलसंपद् आरोपिता । त्वदीये चराव् अप्य् अखिलशान्तिज्ञानतितिक्षादिकी ब्राह्मणसंपत् । एतच् च विपरीतं कुर्वन्त्यास् तवातिरौद्रास्त्रधारणमारणनिष्ठः क्षत्रियाचारः पुत्रो भविष्यत्य् अस्या । चोपशमरुचिर् ब्राह्मणाचार इत्य् आकर्ण्यैव सा तस्य पादौ जग्राह
mayā hi tatra carau sakalaiva śauryavīryabalasaṁpad āropitā | tvadīye carāv apy akhilaśāntijñānatitikṣādikī brāhmaṇasaṁpat | etac ca viparītaṁ kurvantyās tavātiraudrāstradhāraṇamāraṇaniṣṭhaḥ kṣatriyācāraḥ putro bhaviṣyaty asyā | copaśamarucir brāhmaṇācāra ity ākarṇyaiva sā tasya pādau jagrāha
क्योंकि उस चरु में मैंने समस्त शौर्य, वीर्य और बल की सम्पत्ति स्थापित की थी। और तुम्हारे चरु में समस्त शान्ति, ज्ञान, तितिक्षा आदि ब्राह्मण-सम्पत्ति स्थापित थी। इसे विपरीत करने के कारण तुम्हारा पुत्र अत्यन्त भयंकर अस्त्र धारण करने वाला, हिंसा में निष्ठ, क्षत्रिय-आचरण वाला होगा; और शान्ति-प्रिय, ब्राह्मण-आचरण वाला (तुम्हारी माता का पुत्र होगा)।' यह सुनते ही उसने उनके चरण पकड़ लिए।
श्लोक 17 (vishnu.4.7.17)
प्रणिपत्य चैनम् आह । भगवन् मयैतद् अज्ञानाद् अनुष्ठितम् । प्रसादं मे कुरु । मैवंविधः पुत्रो भवतु । कामम् एवंविधः पौत्रो भवत्व् इत्य् उक्तो मुनिर् अप्य् आहैवम् अस्त्व् इति
praṇipatya cainam āha | bhagavan mayaitad ajñānād anuṣṭhitam | prasādaṁ me kuru | maivaṁvidhaḥ putro bhavatu | kāmam evaṁvidhaḥ pautro bhavatv ity ukto munir apy āhaivam astv iti
उनके सामने गिरकर उसने कहा — 'हे भगवन्! यह मैंने अज्ञानवश किया है। मुझ पर कृपा कीजिए। मेरा पुत्र ऐसा न हो। भले ही मेरा पौत्र ऐसा हो जाए' — यह कहे जाने पर मुनि ने भी कहा — 'ऐसा ही हो।'
श्लोक 18 (vishnu.4.7.18)
अनन्तरं च सा जमदग्निम् अजीजनत् । तन्माता च विश्वामित्रं जनयाम् आस । सत्यवती च कौशिकी नाम नद्य् अभवत् । जमदग्निर् इक्ष्वाकुवंशोद्भवस्य रेणोस् तनयां रेणुकाम् उपयेमे । तस्यां चाशेषक्षत्रहन्तारं परशुरामसंज्ञं भगवतः सकललोकगुरोर् नारायणस्यांशं जमदग्निर् अजीजनत्
anantaraṁ ca sā jamadagnim ajījanat | tanmātā ca viśvāmitraṁ janayām āsa | satyavatī ca kauśikī nāma nady abhavat | jamadagnir ikṣvākuvaṁśodbhavasya reṇos tanayāṁ reṇukām upayeme | tasyāṁ cāśeṣakṣatrahantāraṁ paraśurāmasaṁjñaṁ bhagavataḥ sakalalokaguror nārāyaṇasyāṁśaṁ jamadagnir ajījanat
इसके बाद उसने जमदग्नि को जन्म दिया। और उसकी माता ने विश्वामित्र को जन्म दिया। सत्यवती कौशिकी नामक नदी बन गई। जमदग्नि ने इक्ष्वाकु-वंश में उत्पन्न रेणु की पुत्री रेणुका से विवाह किया। उससे जमदग्नि ने समस्त क्षत्रियों के संहारक, परशुराम नामक, समस्त लोकों के गुरु भगवान् नारायण के अंश को उत्पन्न किया।
श्लोक 19 (vishnu.4.7.19)
विश्वामित्रपुत्रस् तु भार्गव एव शुनःशेपो देवैर् दत्तः । ततश् च देवरातनामाभवत् । ततश् चान्ये मधुच्छन्दजयकृतदेवाष्टककच्छपहारीतकाख्या विश्वामित्रपुत्रा बभूवुः
viśvāmitraputras tu bhārgava eva śunaḥśepo devair dattaḥ | tataś ca devarātanāmābhavat | tataś cānye madhucchandajayakṛtadevāṣṭakakacchapahārītakākhyā viśvāmitraputrā babhūvuḥ
विश्वामित्र का पुत्र वह भार्गव शुनःशेप ही था, जो देवों द्वारा उन्हें दिया गया था। इसी कारण उसका नाम 'देवरात' हुआ। और उसके अतिरिक्त मधुच्छन्द, जय, कृतदेव, अष्टक, कच्छप और हारीत नामक अन्य पुत्र भी विश्वामित्र के हुए।
श्लोक 20 (vishnu.4.7.20)
तेषां च बहूनि कौशिकगोत्राण्य् ऋष्यन्तरेषु वैवाह्यानि भवन्तीति
teṣāṁ ca bahūni kauśikagotrāṇy ṛṣyantareṣu vaivāhyāni bhavantīti
उनके अनेक कौशिक गोत्र अन्य ऋषियों के वंशों के साथ वैवाहिक सम्बन्ध रखते हैं।