चतुर्थांश · अध्याय 8
काशी-वंश: धन्वंतरि और अलर्क
श्लोक 1 (vishnu.4.8.1)
श्रीपराशर उवाच । पुरूरवसो ज्येष्ठः पुत्रो यस्त्वायुर्नामा स राहोर्दुहितरमुपयेमे
śrīparāśara uvāca | purūravaso jyeṣṭhaḥ putro yastvāyurnāmā sa rāhorduhitaramupayeme
श्री पराशर ने कहा — पुरूरवा के ज्येष्ठ पुत्र आयु नामक ने राहु की पुत्री से विवाह किया।
श्लोक 2 (vishnu.4.8.2)
तस्यां च पंच पुत्रानुत्पादयामास
tasyāṁ ca paṁca putrānutpādayāmāsa
उससे उसने पाँच पुत्र उत्पन्न किए।
श्लोक 3 (vishnu.4.8.3)
नहुषक्षत्रवृद्धरंभरजिसंज्ञास्तथैवानेनाः पंचमः पुत्रोऽभूत्
nahuṣakṣatravṛddharaṁbharajisaṁjñāstathaivānenāḥ paṁcamaḥ putro'bhūt
नहुष, क्षत्रवृद्ध, रम्भ, राजि — और पाँचवाँ पुत्र अनेना था।
श्लोक 4 (vishnu.4.8.4)
क्षत्रवृद्धात्सुहोत्रः पुत्रोऽभवत्
kṣatravṛddhātsuhotraḥ putro'bhavat
क्षत्रवृद्ध से सुहोत्र पुत्र उत्पन्न हुआ।
श्लोक 5 (vishnu.4.8.5)
काश्यपकाशगृत्समदास्त्रयस्तस्य पुत्रा बभूवुः
kāśyapakāśagṛtsamadāstrayastasya putrā babhūvuḥ
काश्यप, काश और गृत्समद — ये उसके तीन पुत्र हुए।
श्लोक 6 (vishnu.4.8.6)
गृत्समदस्य शौनकश्चातुर्वर्ण्यप्रवर्त्तयिताऽभूत्
gṛtsamadasya śaunakaścāturvarṇyapravarttayitā'bhūt
गृत्समद का पुत्र शौनक हुआ, जिसने चातुर्वर्ण्य (चारों वर्णों की व्यवस्था) का प्रवर्तन किया।
श्लोक 7 (vishnu.4.8.7)
काश्यस्य काश्योः काशीराजः तस्माद्राष्ट्रः राष्ट्रस्य दीर्घतपाः पुत्रोऽभवत्
kāśyasya kāśyoḥ kāśīrājaḥ tasmādrāṣṭraḥ rāṣṭrasya dīrghatapāḥ putro'bhavat
काश के पुत्र काश से काशी के राजा हुए; उससे राष्ट्र, राष्ट्र का पुत्र दीर्घतपा हुआ।
श्लोक 8 (vishnu.4.8.8)
धन्वंतरिस्तु दीर्घतपसः पुत्रोऽभवत्
dhanvaṁtaristu dīrghatapasaḥ putro'bhavat
धन्वंतरि दीर्घतपा के पुत्र हुए।
श्लोक 9 (vishnu.4.8.9)
स हि संसिद्धकार्यकरणस्सकलसंभूतिष्वशेषो ज्ञानविदा भगवता नारायणेन चातीत संभूतौ तस्मै वरो दत्तः
sa hi saṁsiddhakāryakaraṇassakalasaṁbhūtiṣvaśeṣo jñānavidā bhagavatā nārāyaṇena cātīta saṁbhūtau tasmai varo dattaḥ
वे अपने कार्यों में सिद्ध, समस्त प्राणियों में सर्वज्ञ थे; उन्हें पूर्वजन्म में समस्त ज्ञान के ज्ञाता भगवान् नारायण द्वारा वर दिया गया था —
श्लोक 10 (vishnu.4.8.10)
काशीराजगोत्रेऽवतीर्य त्वमष्टधा सम्यगायुर्वेदं करिष्यसि यज्ञभागभुग्भविष्यसीति
kāśīrājagotre'vatīrya tvamaṣṭadhā samyagāyurvedaṁ kariṣyasi yajñabhāgabhugbhaviṣyasīti
'तुम काशीराज के गोत्र में अवतीर्ण होकर भलीभाँति अष्टविध आयुर्वेद की रचना करोगे, और यज्ञ में भाग के भोक्ता बनोगे।'
श्लोक 11 (vishnu.4.8.11)
तस्य च धन्वंतरेः पुत्रः केतुमान् केतुमतो भीमरथः तस्यापि दिवोदासः तस्यापि प्रतर्दनः
tasya ca dhanvaṁtareḥ putraḥ ketumān ketumato bhīmarathaḥ tasyāpi divodāsaḥ tasyāpi pratardanaḥ
उस धन्वंतरि का पुत्र केतुमान्, केतुमान् का भीमरथ, उसका भी दिवोदास, उसका भी प्रतर्दन हुआ।
श्लोक 12 (vishnu.4.8.12)
स च भद्रश्रेण्यवंशविनाशनादशेषशत्रवोनेन जिता इति शत्रुजिदभवत्
sa ca bhadraśreṇyavaṁśavināśanādaśeṣaśatravonena jitā iti śatrujidabhavat
वह भद्रश्रेण्य-वंश के विनाश के कारण और समस्त शत्रुओं को जीत लेने के कारण 'शत्रुजित्' कहलाया।
श्लोक 13 (vishnu.4.8.13)
तेन च प्रीतिमतात्मपुत्रो वत्सवत्सेत्यभिहितो वत्सोऽभवत्
tena ca prītimatātmaputro vatsavatsetyabhihito vatso'bhavat
और अत्यन्त स्नेह के कारण उसके अपने पुत्र को 'वत्स, वत्स' कहा जाता था, इसलिए वह 'वत्स' नाम से हुआ।
श्लोक 14 (vishnu.4.8.14)
सत्यपरतया ऋतध्वजसंज्ञामवाप
satyaparatayā ṛtadhvajasaṁjñāmavāpa
सत्यपरायणता के कारण उसने 'ऋतध्वज' नाम प्राप्त किया।
श्लोक 15 (vishnu.4.8.15)
ततश्च कुवलयनामानमश्वं लेभे ततः कुवलयाश्व इत्यस्यां पृथिव्यां प्रथितः
tataśca kuvalayanāmānamaśvaṁ lebhe tataḥ kuvalayāśva ityasyāṁ pṛthivyāṁ prathitaḥ
फिर उसने 'कुवलय' नामक अश्व प्राप्त किया, इसलिए वह इस पृथ्वी पर 'कुवलयाश्व' नाम से विख्यात हुआ।
श्लोक 16 (vishnu.4.8.16)
तस्य च वत्सस्य पुत्रोऽलर्कनामाभवत् यस्यायमद्यापि श्लोको गीयते
tasya ca vatsasya putro'larkanāmābhavat yasyāyamadyāpi śloko gīyate
उस वत्स के पुत्र का नाम अलर्क हुआ, जिसके विषय में आज भी यह श्लोक गाया जाता है —
श्लोक 17 (vishnu.4.8.17)
षष्टिवर्षसहस्राणि षष्टिवर्षशतानि च । अलर्कादपरो नान्यो बुभुजे मेदिनीं युवा
ṣaṣṭivarṣasahasrāṇi ṣaṣṭivarṣaśatāni ca | alarkādaparo nānyo bubhuje medinīṁ yuvā
'साठ हजार वर्ष और साठ सौ वर्ष तक अलर्क के अतिरिक्त अन्य किसी युवा ने पृथ्वी का भोग नहीं किया।'
श्लोक 18 (vishnu.4.8.18)
तस्याप्यलर्कस्य सन्नतिनामाऽभवदात्मजः
tasyāpyalarkasya sannatināmā'bhavadātmajaḥ
उस अलर्क का भी सन्नति नामक पुत्र हुआ।
श्लोक 19 (vishnu.4.8.19)
सन्नतेः सुनीथः तस्यापि सुकेतुः तस्माच्च धर्मकेतुर्जज्ञे
sannateḥ sunīthaḥ tasyāpi suketuḥ tasmācca dharmaketurjajñe
सन्नति का सुनीथ, उसका भी सुकेतु, उससे धर्मकेतु उत्पन्न हुआ।
श्लोक 20 (vishnu.4.8.20)
ततश्च सत्यकेतुः तस्माद्विभुः तत्तयस्सुविभुः ततश्च सुकुमारस्तस्यापि दृष्टकेतुः ततश्च वीतिहोत्रः तस्माद्भार्गः भार्गस्य भार्गभूमिः ततश्चातुर्वर्ण्यप्रवृत्तिरित्येते काश्यपभूभृतः कथिताः
tataśca satyaketuḥ tasmādvibhuḥ tattayassuvibhuḥ tataśca sukumārastasyāpi dṛṣṭaketuḥ tataśca vītihotraḥ tasmādbhārgaḥ bhārgasya bhārgabhūmiḥ tataścāturvarṇyapravṛttirityete kāśyapabhūbhṛtaḥ kathitāḥ
उससे सत्यकेतु, उससे विभु, उसका पुत्र सुविभु, उससे सुकुमार, उसका भी दृष्टकेतु, उससे वीतिहोत्र, उससे भार्ग, भार्ग का भार्गभूमि, उससे चातुर्वर्ण्य की प्रवृत्ति हुई — ये सब काश्य (काशी-वंश) के राजा कहे गए।
श्लोक 21 (vishnu.4.8.21)
रजेस्तु संततिः श्रूयताम्
rajestu saṁtatiḥ śrūyatām
अब राजि की सन्तति सुनो।