Skip to main content

पञ्चमांश · अध्याय 35

बलराम द्वारा हस्तिनापुर-आकर्षण

अध्याय 34अध्याय-सूचीअध्याय 36

श्लोक 1 (vishnu.5.35.1)

मैत्रेय उवाच । भूय एवाहम् इच्छामि बलभद्रस्य धीमतः । श्रोतुं पराक्रमं ब्रह्मन् तन् ममाख्यातुम् अर्हसि

maitreya uvāca bhūya evāham icchāmi balabhadrasya dhīmataḥ śrotuṁ parākramaṁ brahman tan mamākhyātum arhasi

मैत्रेय ने कहा — हे ब्रह्मन्! मैं पुनः बुद्धिमान् बलभद्र के पराक्रम को सुनना चाहता हूँ; आप वह मुझे कहें।

श्लोक 2 (vishnu.5.35.2)

यमुनाकर्षणादीनि श्रुतानि भगवन् मया । तत् कथ्यतां महाभाग यद् अन्यत् कृतवान् बलः

yamunākarṣaṇādīni śrutāni bhagavan mayā tat kathyatāṁ mahābhāga yad anyat kṛtavān balaḥ

'हे भगवन्! यमुना-कर्षण आदि की कथाएँ मैं पहले ही सुन चुका हूँ। हे महाभाग! बल ने और जो कुछ किया, वह कहिए।'

श्लोक 3 (vishnu.5.35.3)

पराशर उवाच । मैत्रेय श्रूयतां कर्म यद् रामेणाभवत् कृतम् । अनन्तेनाप्रमेयेन शेषेण धरणीभृता

parāśara uvāca maitreya śrūyatāṁ karma yad rāmeṇābhavat kṛtam anantenāprameyena śeṣeṇa dharaṇībhṛtā

पराशर ने कहा — हे मैत्रेय! सुनो वह कर्म जो राम ने किया — वे अनन्त, अप्रमेय शेष हैं, जो पृथ्वी के धारक हैं।

श्लोक 4 (vishnu.5.35.4)

दुर्योधनस्य तनयां स्वयंवरकृतक्षणाम् । बलाद् आदत्तवान् वीरः साम्बो जाम्बवतीसुतः

duryodhanasya tanayāṁ svayaṁvarakṛtakṣaṇām balād ādattavān vīraḥ sāmbo jāmbavatīsutaḥ

वीर साम्ब, जाम्बवती-पुत्र, ने दुर्योधन की पुत्री को उसके स्वयंवर के अवसर पर ही बलपूर्वक हर लिया।

श्लोक 5 (vishnu.5.35.5)

ततः क्रुद्धा महावीर्याः कर्णदुर्योधनादयः । भीष्मद्रोणादयश्चैनं बबन्धुर्युधि निर्जितम्

tataḥ kruddhā mahāvīryāḥ karṇaduryodhanādayaḥ bhīṣmadroṇādayaścainaṁ babandhuryudhi nirjitam

तब क्रुद्ध होकर कर्ण, दुर्योधन आदि महापराक्रमी वीरों ने, तथा भीष्म-द्रोण आदि ने, युद्ध में उसे पराजित कर बाँध लिया।

श्लोक 6 (vishnu.5.35.6)

तच्छ्रुत्वा यादवाः सर्वे क्रोधं दुर्योधनादिषु । मैत्रेय चक्रुश्चक्रुश्च तान् निहन्तुं महोद्यमम्

tacchrutvā yādavāḥ sarve krodhaṁ duryodhanādiṣu maitreya cakruścakruśca tān nihantuṁ mahodyamam

हे मैत्रेय! यह सुनकर समस्त यादव दुर्योधन आदि पर क्रुद्ध हो उठे और उन्हें नष्ट करने के लिए बड़ा प्रयत्न करने लगे।

श्लोक 7 (vishnu.5.35.7)

तान् निवार्य बलः प्राह मदलोलकलाक्षरम् । मोक्ष्यन्ति ते मद्वचनाद् यास्याम्य् एको हि कौरवान्

tān nivārya balaḥ prāha madalolakalākṣaram mokṣyanti te madvacanād yāsyāmy eko hi kauravān

उन्हें रोककर मद से डगमगाते हुए वचनों में बल ने कहा — 'मेरे कहने से वे उसे छोड़ देंगे; मैं अकेला ही कौरवों के पास जाऊँगा।'

श्लोक 8 (vishnu.5.35.8)

बलदेवस्ततो गत्वा नगरं नागसाह्वयम् । बाह्योपवनमध्येऽभून् न विवेश च तत् पुरम्

baladevastato gatvā nagaraṁ nāgasāhvayam bāhyopavanamadhye'bhūn na viveśa ca tat puram

बलदेव तब नागसाह्वय नामक नगर गए, और बाहरी उपवन में ही रहे, उस नगर में प्रवेश नहीं किया।

श्लोक 9 (vishnu.5.35.9)

बलम् आगतम् आज्ञाय भूपा दुर्योधनादयः । गाम् अर्घ्यम् उदकं चैव रामाय प्रत्यवेदयन्

balam āgatam ājñāya bhūpā duryodhanādayaḥ gām arghyam udakaṁ caiva rāmāya pratyavedayan

बल के आगमन को जानकर दुर्योधन आदि राजाओं ने राम को गौ, अर्घ्य तथा जल अर्पित किया।

श्लोक 10 (vishnu.5.35.10)

गृहीत्वा विधिवत् सर्वं ततस्तान् आह कौरवान् । आज्ञापयत्य् उग्रसेनः साम्बम् आशु विमुञ्चत

gṛhītvā vidhivat sarvaṁ tatastān āha kauravān ājñāpayaty ugrasenaḥ sāmbam āśu vimuñcata

उन सबको विधिपूर्वक ग्रहण कर तब उसने उन कौरवों से कहा — 'उग्रसेन की आज्ञा है — साम्ब को तुरन्त छोड़ दो।'

श्लोक 11 (vishnu.5.35.11)

ततस्ते तद्वचः श्रुत्वा भीष्मद्रोणादयो द्विज । कर्णदुर्योधनाद्याश्च चुक्रुधुर्द्विजसत्तम

tataste tadvacaḥ śrutvā bhīṣmadroṇādayo dvija karṇaduryodhanādyāśca cukrudhurdvijasattama

हे द्विजसत्तम! यह वचन सुनकर भीष्म-द्रोण आदि, तथा कर्ण-दुर्योधन आदि अत्यंत क्रुद्ध हो उठे।

श्लोक 12 (vishnu.5.35.12)

ऊचुश्च कुपिताः सर्वे बाह्लिकाद्याश्च कौरवाः । अराज्यार्हं यदोर्वंशम् अवेक्ष्य मुसलायुधम्

ūcuśca kupitāḥ sarve bāhlikādyāśca kauravāḥ arājyārhaṁ yadorvaṁśam avekṣya musalāyudham

और वे सभी क्रुद्ध होकर, बाह्लीक आदि कौरवों सहित, यदुवंश को हल-मूसल धारण करने वाला तथा राज्य के अयोग्य मानकर बोले —

श्लोक 13 (vishnu.5.35.13)

भो भोः किम् एतद् भवता बलभद्रेरितं वचः । आज्ञां कुरुकुलोत्थानां यादवः कः प्रदास्यति

bho bhoḥ kim etad bhavatā balabhadreritaṁ vacaḥ ājñāṁ kurukulotthānāṁ yādavaḥ kaḥ pradāsyati

'अरे-अरे! हे बलभद्र! यह तुमने कैसा वचन कहा है? कौरववंशियों को आज्ञा देने वाला यादव भला कौन है?'

श्लोक 14 (vishnu.5.35.14)

उग्रसेनोऽपि यद्य् आज्ञां कौरवाणां प्रदास्यति । तद् अलं पाण्डुरैश्छत्रैर्नृपयोग्यैर्विडम्बितैः

ugraseno'pi yady ājñāṁ kauravāṇāṁ pradāsyati tad alaṁ pāṇḍuraiśchatrairnṛpayogyairviḍambitaiḥ

'यदि उग्रसेन भी कौरवों को आज्ञा देगा, तो नरेशों के योग्य ये श्वेत छत्र मात्र उपहास बनकर रह जाएँगे!'

श्लोक 15 (vishnu.5.35.15)

तद् गच्छ बल मा वा त्वं साम्बम् अन्यायचेष्टितम् । विमोक्ष्यामो न भवतो नोग्रसेनस्य शासनात्

tad gaccha bala mā vā tvaṁ sāmbam anyāyaceṣṭitam vimokṣyāmo na bhavato nograsenasya śāsanāt

'अतः हे बल! तुम जाओ या न जाओ, हम अन्याय-आचरण करने वाले साम्ब को न तो तुम्हारी आज्ञा से छोड़ेंगे और न ही उग्रसेन के शासन से।'

श्लोक 16 (vishnu.5.35.16)

प्रणतिर्या कृतास्माकं मान्यानां कुकुरान्धकैः । ननाम सा कृता केयम् आज्ञा स्वामिनि भृत्यतः

praṇatiryā kṛtāsmākaṁ mānyānāṁ kukurāndhakaiḥ nanāma sā kṛtā keyam ājñā svāmini bhṛtyataḥ

'कुकुर तथा अन्धकवंशियों ने हमें, अपने मान्यजनों को, जो प्रणाम किया था, वह उन्होंने किया ही किया — पर यह सेवक से स्वामी को आज्ञा कैसी?'

श्लोक 17 (vishnu.5.35.17)

गर्वम् आरोपिता यूयं समानासनभोजनैः । को दोषो भवतां नीतिर्यत् प्रीत्या नावलोकिता

garvam āropitā yūyaṁ samānāsanabhojanaiḥ ko doṣo bhavatāṁ nītiryat prītyā nāvalokitā

'हमारे साथ समान आसन और भोजन दिए जाने से तुम्हें अभिमान चढ़ गया है; हमारी उस नीति में क्या दोष था जो प्रीतिपूर्वक नहीं देखी गई?'

श्लोक 18 (vishnu.5.35.18)

अस्माभिरर्घो भवतो योऽयं बल निवेदितः । प्रेम्णैतन् नैतद् अस्माकं कुलाद् युष्मत्कुलोचितम्

asmābhirargho bhavato yo'yaṁ bala niveditaḥ premṇaitan naitad asmākaṁ kulād yuṣmatkulocitam

'हे बल! तुम्हें जो यह अर्घ्य हमने दिया है, वह प्रेमवश दिया है; यह हमारे कुल की ओर से तुम्हारे कुल के प्रति उचित मानकर नहीं दिया गया है।'

श्लोक 19 (vishnu.5.35.19)

पराशर उवाच । इत्य् उक्त्वा कुरवः सर्वे न मुञ्चामो हरेः सुतम् । कृतैकनिश्चयास्तूर्णं विविशुर्गजसाह्वयम्

parāśara uvāca ity uktvā kuravaḥ sarve na muñcāmo hareḥ sutam kṛtaikaniścayāstūrṇaṁ viviśurgajasāhvayam

पराशर ने कहा — यह कहकर, 'हम हरि के पुत्र को नहीं छोड़ेंगे' — ऐसा एकमत होकर समस्त कौरव तुरन्त गजसाह्वय नगर में लौट गए।

श्लोक 20 (vishnu.5.35.20)

मत्तः कोपेन चाघूर्णस्ततोऽधिक्षेपजन्मना । उत्थाय पार्ष्ण्या वसुधां जघान स हलायुधः

mattaḥ kopena cāghūrṇastato'dhikṣepajanmanā utthāya pārṣṇyā vasudhāṁ jaghāna sa halāyudhaḥ

तब उस अपमान से उत्पन्न क्रोध से उन्मत्त होकर हलायुध उठे और उन्होंने अपनी एड़ी से पृथ्वी पर प्रहार किया।

श्लोक 21 (vishnu.5.35.21)

ततो विदारिता पृथ्वी पार्ष्णिघातान् महात्मनः । आस्फोटयाम् आस तदा दिशः शब्देन पूरयन्

tato vidāritā pṛthvī pārṣṇighātān mahātmanaḥ āsphoṭayām āsa tadā diśaḥ śabdena pūrayan

तब उस महात्मा के एड़ी-प्रहार से पृथ्वी विदीर्ण हो गई; तब उन्होंने भुजाओं पर थपथपाहट करते हुए दिशाओं को उस ध्वनि से भर दिया।

श्लोक 22 (vishnu.5.35.22)

उवाच चातिताम्राक्षो भृकुटीकुटिलाननः

uvāca cātitāmrākṣo bhṛkuṭīkuṭilānanaḥ

और अत्यंत लाल नेत्रों वाले, भृकुटि से कुटिल मुख वाले उन्होंने कहा —

श्लोक 23 (vishnu.5.35.23)

अहो मदावलेपोऽयम् असाराणां दुरात्मनाम् । कौरवाणाम् आधिपत्यम् अस्माकं किल कालजम् । उग्रसेनस्य येनाज्ञां मन्यन्तेऽद्यापि लङ्घनम्

aho madāvalepo'yam asārāṇāṁ durātmanām kauravāṇām ādhipatyam asmākaṁ kila kālajam ugrasenasya yenājñāṁ manyante'dyāpi laṅghanam

'अहो! यह इन असार दुरात्माओं का मदाभिमान है! कौरवों का आधिपत्य तो हमारे ही कालक्रम से आया माना जाता है — फिर भी वे आज भी उग्रसेन की आज्ञा का उल्लंघन करने योग्य मानते हैं।'

श्लोक 24 (vishnu.5.35.24)

आज्ञां प्रतीच्छेद् धर्मेण सह देवैः शचीपतिः । समध्यास्ते सुधर्मां ताम् उग्रसेनः शचीपतेः

ājñāṁ pratīcched dharmeṇa saha devaiḥ śacīpatiḥ samadhyāste sudharmāṁ tām ugrasenaḥ śacīpateḥ

'शचीपति (इन्द्र) भी देवों सहित धर्मपूर्वक हमारी आज्ञा स्वीकार करते हैं; उग्रसेन उसी शचीपति की सुधर्मा सभा में विराजमान हैं।'

श्लोक 25 (vishnu.5.35.25)

धिङ् मनुष्यशतोच्छिष्टे तुष्टिरेषां नृपासने । पारिजाततरोः पुष्पमञ्जरीर्वनिताजनः । बिभर्ति यस्य भृत्यानां सोऽप्य् एषां न महीपतिः

dhiṅ manuṣyaśatocchiṣṭe tuṣṭireṣāṁ nṛpāsane pārijātataroḥ puṣpamañjarīrvanitājanaḥ bibharti yasya bhṛtyānāṁ so'py eṣāṁ na mahīpatiḥ

'धिक्कार है इनकी उस राजसिंहासन से संतुष्टि पर, जो सैकड़ों मनुष्यों का उच्छिष्ट है! जिसके सेवकों की स्त्रियाँ भी पारिजात वृक्ष की पुष्प-मंजरियाँ धारण करती हैं, वह भी इनकी दृष्टि में राजा नहीं है!'

श्लोक 26 (vishnu.5.35.26)

समस्तभूभृतां नाथ उग्रसेनः स तिष्ठतु । अद्य निष्कौरवाम् उर्वीं कृत्वा यास्यामि तत्पुरीम्

samastabhūbhṛtāṁ nātha ugrasenaḥ sa tiṣṭhatu adya niṣkauravām urvīṁ kṛtvā yāsyāmi tatpurīm

'उग्रसेन ही समस्त राजाओं के स्वामी बने रहें; आज मैं पृथ्वी को कौरवों से रहित कर उनके उसी नगर में जाऊँगा।'

श्लोक 27 (vishnu.5.35.27)

कर्णं दुर्योधनं द्रोणम् अद्य भीष्मं सबाह्लिकम् । दुःशासनादीन् भूरिं च भूरिश्रवसम् एव च

karṇaṁ duryodhanaṁ droṇam adya bhīṣmaṁ sabāhlikam duḥśāsanādīn bhūriṁ ca bhūriśravasam eva ca

'आज कर्ण, दुर्योधन, द्रोण, बाह्लीक सहित भीष्म, दुःशासन आदि, भूरि तथा भूरिश्रवा को,

श्लोक 28 (vishnu.5.35.28)

सोमदत्तं शलं भीमम् अर्जुनं सयुधिष्ठिरम् । यमजौ कौरवांश्चान्यान् हत्वा साश्वरथद्विपान्

somadattaṁ śalaṁ bhīmam arjunaṁ sayudhiṣṭhiram yamajau kauravāṁścānyān hatvā sāśvarathadvipān

सोमदत्त, शल, भीम, युधिष्ठिर सहित अर्जुन, यमज (नकुल-सहदेव) तथा अन्य कौरवों को, उनके अश्व-रथ-गजों सहित मारकर —'

श्लोक 29 (vishnu.5.35.29)

वीरम् आदाय तं साम्बं सपत्नीकं ततः पुरीम् । द्वारकाम् उग्रसेनादीन् गत्वा द्रक्ष्यामि बान्धवान्

vīram ādāya taṁ sāmbaṁ sapatnīkaṁ tataḥ purīm dvārakām ugrasenādīn gatvā drakṣyāmi bāndhavān

'— फिर उस वीर साम्ब को उसकी पत्नी सहित लेकर द्वारका नगरी जाकर उग्रसेन तथा अन्य बन्धुओं के दर्शन करूँगा।'

श्लोक 30 (vishnu.5.35.30)

अथवा कौरवाधानीं समस्तैः कुरुभिः सह । भागीरथ्यां क्षिपाम्य् आशु नगरं नागसाह्वयम्

athavā kauravādhānīṁ samastaiḥ kurubhiḥ saha bhāgīrathyāṁ kṣipāmy āśu nagaraṁ nāgasāhvayam

'अथवा, मैं कौरवों की राजधानी, नागसाह्वय नगर को, समस्त कौरवों सहित तुरन्त भागीरथी में डुबो दूँगा।'

श्लोक 31 (vishnu.5.35.31)

पराशर उवाच । इत्य् उक्त्वा मदरक्ताक्षः कर्षणाधोमुखं हलम् । प्राकारवप्रे विन्यस्य चकर्ष मुसलायुधः

parāśara uvāca ity uktvā madaraktākṣaḥ karṣaṇādhomukhaṁ halam prākāravapre vinyasya cakarṣa musalāyudhaḥ

पराशर ने कहा — यह कहकर, मद से लाल नेत्रों वाले मूसलधारी (बलराम) ने खींचने हेतु नीचे की ओर मुख किए हुए हल को नगर-प्राकार की नींव में लगाकर खींचा।

श्लोक 32 (vishnu.5.35.32)

आघूर्णितं तत् सहसा ततो वै हस्तिनापुरम् । दृष्ट्वा संक्षुब्धहृदयाश्चुक्रुशुः सर्वकौरवाः

āghūrṇitaṁ tat sahasā tato vai hastināpuram dṛṣṭvā saṁkṣubdhahṛdayāścukruśuḥ sarvakauravāḥ

तब हस्तिनापुर को सहसा डगमगाते हुए देखकर संत्रस्त-हृदय समस्त कौरव चिल्ला उठे।

श्लोक 33 (vishnu.5.35.33)

राम राम महाबाहो क्षम्यतां क्षम्यतां त्वया । उपसंह्रियतां कोपः प्रसीद मुसलायुध

rāma rāma mahābāho kṣamyatāṁ kṣamyatāṁ tvayā upasaṁhriyatāṁ kopaḥ prasīda musalāyudha

'हे राम, राम, महाबाहो! क्षमा करो, क्षमा करो! अपना क्रोध शान्त करो, हे मूसलायुध! प्रसन्न होओ!'

श्लोक 34 (vishnu.5.35.34)

एष साम्बः सपत्नीकस्तव निर्यातितो बल । अविज्ञातप्रभावाणां क्षम्यताम् अपराधिनाम्

eṣa sāmbaḥ sapatnīkastava niryātito bala avijñātaprabhāvāṇāṁ kṣamyatām aparādhinām

'हे बल! यह रहा साम्ब, अपनी पत्नी सहित तुम्हें सौंपा जा रहा है; हम अपराधी, जो तुम्हारे प्रभाव को नहीं जानते थे, क्षमा किए जाएँ।'

श्लोक 35 (vishnu.5.35.35)

पराशर उवाच । ततो निर्यातयाम् आसुः साम्बं पत्न्या समन्वितम् । निष्क्रम्य स्वपुरात् तूर्णं कौरवा मुनिपुंगव

parāśara uvāca tato niryātayām āsuḥ sāmbaṁ patnyā samanvitam niṣkramya svapurāt tūrṇaṁ kauravā munipuṁgava

पराशर ने कहा — हे मुनिपुंगव! तब कौरवों ने अपने नगर से शीघ्रतापूर्वक निकलकर साम्ब को उसकी पत्नी सहित लौटा दिया।

श्लोक 36 (vishnu.5.35.36)

भीष्मद्रोणकृपादीनां प्रणम्य वदतां प्रियम् । क्षान्तम् एव मयेत्य् आह बलो बलवतां वरः

bhīṣmadroṇakṛpādīnāṁ praṇamya vadatāṁ priyam kṣāntam eva mayety āha balo balavatāṁ varaḥ

भीष्म, द्रोण, कृप आदि के प्रिय वचन सुनकर तथा उन्हें प्रणाम कर बलवानों में श्रेष्ठ बल ने कहा — 'मैंने क्षमा कर दिया है।'

श्लोक 37 (vishnu.5.35.37)

अद्याप्य् आघूर्णिताकारं लक्ष्यते तत् पुरं द्विज । एष प्रभावो रामस्य बलशौर्योपलक्षणः

adyāpy āghūrṇitākāraṁ lakṣyate tat puraṁ dvija eṣa prabhāvo rāmasya balaśauryopalakṣaṇaḥ

हे द्विज! आज भी वह नगर डगमगाया हुआ-सा दिखाई देता है; यह राम के बल तथा शौर्य का चिह्न, उनके प्रभाव का प्रतीक है।

श्लोक 38 (vishnu.5.35.38)

ततस्तु कौरवाः साम्बं संपूज्य हलिना सह । प्रेषयाम् आसुरुद्वाहधनभार्यासमन्वितम्

tatastu kauravāḥ sāmbaṁ saṁpūjya halinā saha preṣayām āsurudvāhadhanabhāryāsamanvitam

तब कौरवों ने हलधारी सहित साम्ब का सम्मान कर उसे विवाह-भेंट, धन तथा पत्नी सहित विदा किया।

अध्याय 34अध्याय-सूचीअध्याय 36