Skip to main content

किष्किन्धाकाण्ड · सर्ग 38

सुग्रीव का राम के पास आगमन

सर्ग 37सर्ग-सूचीसर्ग 39

श्लोक 1 (kishkindha.38.1)

प्रतिगृह्य च तत् सर्वमुपायनमुपाहृतम् । वानरान् सान्त्वयित्वा च सर्वानेव व्यसर्जयत् ॥ 38.1 ॥

pratigṛhya ca tat sarvamupāyanamupāhṛtam | vānarān sāntvayitvā ca sarvāneva vyasarjayat || 38.1 ||

उस सम्पूर्ण भेंट को स्वीकार कर तथा सब वानरों को सांत्वना देकर, उन्होंने सबको विदा किया।

श्लोक 2 (kishkindha.38.2)

विसर्जयित्वा स हरीन् सहस्रान् कृतकर्मणः । मेने कृतार्थमात्मानं राघवं च महाबलम् ॥ 38.2 ॥

visarjayitvā sa harīn sahasrān kṛtakarmaṇaḥ | mene kṛtārthamātmānaṃ rāghavaṃ ca mahābalam || 38.2 ||

अपना कार्य पूर्ण कर चुके उन सहस्रों वानरों को विदा करके, सुग्रीव ने अपने को तथा महाबली राघव को कृतार्थ माना।

श्लोक 3 (kishkindha.38.3)

स लक्ष्मणो भीमबलं सर्ववानरसत्तमम् । अब्रवीत् प्रश्रितं वाक्यं सुग्रीवं सम्प्रहर्षयन् ॥ 38.3 ॥

sa lakṣmaṇo bhīmabalaṃ sarvavānarasattamam | abravīt praśritaṃ vākyaṃ sugrīvaṃ sampraharṣayan || 38.3 ||

फिर सुग्रीव ने अत्यन्त बलशाली, सब वानरों में श्रेष्ठ लक्ष्मण को प्रसन्न करते हुए विनम्र वचन कहे —

श्लोक 4 (kishkindha.38.4)

किष्किन्धाया विनिष्क्राम यदि ते सौम्य रोचते । तस्य तद् वचनं श्रुत्वा लक्ष्मणस्य सुभाषितम् ॥ 38.4 ॥

kiṣkindhāyā viniṣkrāma yadi te saumya rocate | tasya tad vacanaṃ śrutvā lakṣmaṇasya subhāṣitam || 38.4 ||

"हे सौम्य! यदि तुम्हें उचित लगे तो किष्किन्धा से बाहर चलें" — लक्ष्मण का यह भला वचन सुनकर,

श्लोक 5 (kishkindha.38.5)

सुग्रीवः परमप्रीतो वाक्यमेतदुवाच ह । एवं भवतु गच्छाम स्थेयं त्वच्छासने मया ॥ 38.5 ॥

sugrīvaḥ paramaprīto vākyametaduvāca ha | evaṃ bhavatu gacchāma stheyaṃ tvacchāsane mayā || 38.5 ||

सुग्रीव अत्यन्त प्रसन्न हुए और यह वचन बोले — "ऐसा ही हो, चलें; मैं आपकी आज्ञा में रहूँगा।"

श्लोक 6 (kishkindha.38.6)

तमेवमुक्त्वा सुग्रीवो लक्ष्मणं शुभलक्षणम् । विसर्जयामास तदा ताराद्याश्चैव योषितः ॥ 38.6 ॥

tamevamuktvā sugrīvo lakṣmaṇaṃ śubhalakṣaṇam | visarjayāmāsa tadā tārādyāścaiva yoṣitaḥ || 38.6 ||

शुभ लक्षणों वाले लक्ष्मण से यह कहकर, सुग्रीव ने तब तारा तथा अन्य स्त्रियों को विदा किया।

श्लोक 7 (kishkindha.38.7)

एहीत्युच्चैर्हरिवरान् सुग्रीवः समुदाहरत् । तस्य तद् वचनं श्रुत्वा हरयः शीघ्रमाययुः ॥ 38.7 ॥

ehītyuccairharivarān sugrīvaḥ samudāharat | tasya tad vacanaṃ śrutvā harayaḥ śīghramāyayuḥ || 38.7 ||

सुग्रीव ने ऊँचे स्वर में "आओ" कहकर श्रेष्ठ वानरों को पुकारा; उनका यह वचन सुनकर वानर शीघ्र ही आ गये।

श्लोक 8 (kishkindha.38.8)

बद्धाञ्जलिपुटाः सर्वे ये स्युः स्त्रीदर्शनक्षमाः । तानुवाच ततः प्राप्तान् राजार्कसदृशप्रभः ॥ 38.8 ॥

baddhāñjalipuṭāḥ sarve ye syuḥ strīdarśanakṣamāḥ | tānuvāca tataḥ prāptān rājārkasadṛśaprabhaḥ || 38.8 ||

जो सब स्त्रियों के समक्ष जाने योग्य शालीन वानर थे, वे हाथ जोड़े हुए आये; तब सूर्य के समान तेजस्वी राजा ने उन आगन्तुकों से कहा —

श्लोक 9 (kishkindha.38.9)

उपस्थापयत क्षिप्रं शिबिकां मम वानराः । श्रुत्वा तु वचनं तस्य हरयः शीघ्रविक्रमाः ॥ 38.9 ॥

upasthāpayata kṣipraṃ śibikāṃ mama vānarāḥ | śrutvā tu vacanaṃ tasya harayaḥ śīghravikramāḥ || 38.9 ||

"हे वानरों! शीघ्र मेरी पालकी लाओ" — उनका यह वचन सुनकर, वेगशाली वानरों ने

श्लोक 10 (kishkindha.38.10)

समुपस्थापयामासुः शिबिकां प्रियदर्शनाम् । तामुपस्थापितां दृष्ट्वा शिबिकां वानराधिपः ॥ 38.10 ॥

samupasthāpayāmāsuḥ śibikāṃ priyadarśanām | tāmupasthāpitāṃ dṛṣṭvā śibikāṃ vānarādhipaḥ || 38.10 ||

सुन्दर दिखने वाली पालकी प्रस्तुत की। उस उपस्थित पालकी को देखकर, वानराधिपति सुग्रीव ने —

श्लोक 11 (kishkindha.38.11)

लक्ष्मणारुह्यतां शीघ्रमिति सौमित्रिमब्रवीत् । इत्युक्त्वा काञ्चनं यानं सुग्रीवः सूर्यसंनिभम् ॥ 38.11 ॥

lakṣmaṇāruhyatāṃ śīghramiti saumitrimabravīt | ityuktvā kāñcanaṃ yānaṃ sugrīvaḥ sūryasaṃnibham || 38.11 ||

सौमित्र से कहा, "शीघ्र आरूढ़ हो जाइये"; ऐसा कहकर सुग्रीव सूर्य के समान कान्तिमान् सुवर्ण-यान पर,

श्लोक 12 (kishkindha.38.12)

बहुभिर्हरिभिर्युक्तमारुरोह सलक्ष्मणः । पाण्डुरेणातपत्रेण ध्रियमाणेन मूर्धनि ॥ 38.12 ॥

bahubhirharibhiryuktamāruroha salakṣmaṇaḥ | pāṇḍureṇātapatreṇa dhriyamāṇena mūrdhani || 38.12 ||

अनेक वानरों सहित लक्ष्मण के साथ आरूढ़ हुए, जिनके सिर पर एक श्वेत छत्र धारण किया जा रहा था,

श्लोक 13 (kishkindha.38.13)

शुक्लैश्च वालव्यजनैर्धूयमानैः समन्ततः । शंखभेरीनिनादैश्च बन्दिभिश्चाभिनन्दितः ॥ 38.13 ॥

śuklaiśca vālavyajanairdhūyamānaiḥ samantataḥ | śaṃkhabherīninādaiśca bandibhiścābhinanditaḥ || 38.13 ||

तथा चारों ओर श्वेत चँवर डुलाये जा रहे थे; शंख और भेरी की ध्वनियों के साथ वे भाटों द्वारा अभिनन्दित हो रहे थे।

श्लोक 14 (kishkindha.38.14)

निर्ययौ प्राप्य सुग्रीवो राज्यश्रियमनुत्तमाम् । स वानरशतैस्तीक्ष्णैर्बहुभिः शस्त्रपाणिभिः ॥ 38.14 ॥

niryayau prāpya sugrīvo rājyaśriyamanuttamām | sa vānaraśataistīkṣṇairbahubhiḥ śastrapāṇibhiḥ || 38.14 ||

अनुपम राजलक्ष्मी को प्राप्त कर सुग्रीव ने प्रस्थान किया, तीक्ष्ण शस्त्र धारण किये सैकड़ों वानरों से घिरे हुए,

श्लोक 15 (kishkindha.38.15)

परिकीर्णो ययौ तत्र यत्र रामो व्यवस्थितः । स तं देशमनुप्राप्य श्रेष्ठं रामनिषेवितम् ॥ 38.15 ॥

parikīrṇo yayau tatra yatra rāmo vyavasthitaḥ | sa taṃ deśamanuprāpya śreṣṭhaṃ rāmaniṣevitam || 38.15 ||

वे वहाँ गये जहाँ राम विराजमान थे; राम द्वारा सेवित उस श्रेष्ठ स्थान पर पहुँचकर,

श्लोक 16 (kishkindha.38.16)

अवातरन्महातेजाः शिबिकायाः सलक्ष्मणः । आसाद्य च ततो रामं कृताञ्जलिपुटोऽभवत् ॥ 38.16 ॥

avātaranmahātejāḥ śibikāyāḥ salakṣmaṇaḥ | āsādya ca tato rāmaṃ kṛtāñjalipuṭo'bhavat || 38.16 ||

महातेजस्वी सुग्रीव लक्ष्मण सहित पालकी से उतरे; राम के समीप पहुँचकर वे हाथ जोड़कर खड़े हो गये।

श्लोक 17 (kishkindha.38.17)

कृताञ्जलौ स्थिते तस्मिन् वानराश्चाभवंस्तथा । तटाकमिव तं दृष्ट्वा रामः कुड्मलपङ्कजम् ॥ 38.17 ॥

kṛtāñjalau sthite tasmin vānarāścābhavaṃstathā | taṭākamiva taṃ dṛṣṭvā rāmaḥ kuḍmalapaṅkajam || 38.17 ||

जब वे हाथ जोड़े खड़े थे, वानर भी वैसे ही खड़े हो गये; उस विशाल वानर-सेना को देखकर, मानो कुड्मल-कमलों से भरा कोई सरोवर हो,

श्लोक 18 (kishkindha.38.18)

वानराणां महत् सैन्यं सुग्रीवे प्रीतिमानभूत् । पादयोः पतितं मूर्ध्ना तमुत्थाप्य हरीश्वरम् ॥ 38.18 ॥

vānarāṇāṃ mahat sainyaṃ sugrīve prītimānabhūt | pādayoḥ patitaṃ mūrdhnā tamutthāpya harīśvaram || 38.18 ||

राम सुग्रीव के प्रति प्रसन्नचित्त हो गये; अपने चरणों में मस्तक झुकाकर गिरे उस वानरेश्वर को उठाकर,

श्लोक 19 (kishkindha.38.19)

प्रेम्णा च बहुमानाच्च राघवः परिषस्वजे । परिष्वज्य च धर्मात्मा निषीदेति ततोऽब्रवीत् ॥ 38.19 ॥

premṇā ca bahumānācca rāghavaḥ pariṣasvaje | pariṣvajya ca dharmātmā niṣīdeti tato'bravīt || 38.19 ||

धर्मात्मा राघव ने उन्हें प्रेम और सम्मान से आलिंगन किया; आलिंगन करके फिर कहा — "बैठिये।"

श्लोक 20 (kishkindha.38.20)

निषण्णं तं ततो दृष्ट्वा क्षितौ रामोऽब्रवीत् ततः । धर्ममर्थं च कामं च काले यस्तु निषेवते ॥ 38.20 ॥

niṣaṇṇaṃ taṃ tato dṛṣṭvā kṣitau rāmo'bravīt tataḥ | dharmamarthaṃ ca kāmaṃ ca kāle yastu niṣevate || 38.20 ||

उन्हें भूमि पर बैठे देखकर राम ने तब कहा — "जो पुरुष धर्म, अर्थ और काम का यथासमय सेवन करता है,

श्लोक 21 (kishkindha.38.21)

विभज्य सततं वीर स राजा हरिसत्तम । हित्वा धर्मं तथार्थं च कामं यस्तु निषेवते ॥ 38.21 ॥

vibhajya satataṃ vīra sa rājā harisattama | hitvā dharmaṃ tathārthaṃ ca kāmaṃ yastu niṣevate || 38.21 ||

और हे वानरश्रेष्ठ वीर! जो राजा सदा इनका उचित विभाजन करता है वही श्रेष्ठ है। परन्तु जो धर्म और अर्थ को छोड़कर केवल काम का ही सेवन करता है,

श्लोक 22 (kishkindha.38.22)

स वृक्षाग्रे यथा सुप्तः पतितः प्रतिबुध्यते । अमित्राणां वधे युक्तो मित्राणां संग्रहे रतः ॥ 38.22 ॥

sa vṛkṣāgre yathā suptaḥ patitaḥ pratibudhyate | amitrāṇāṃ vadhe yukto mitrāṇāṃ saṃgrahe rataḥ || 38.22 ||

वह वृक्ष की चोटी पर सोये हुए मनुष्य के समान गिरकर ही जागता है। जो शत्रुओं के वध में तत्पर और मित्रों की रक्षा में रत रहता है,

श्लोक 23 (kishkindha.38.23)

त्रिवर्गफलभोक्ता च राजा धर्मेण युज्यते । उद्योगसमयस्त्वेष प्राप्तः शत्रुनिषूदन ॥ 38.23 ॥

trivargaphalabhoktā ca rājā dharmeṇa yujyate | udyogasamayastveṣa prāptaḥ śatruniṣūdana || 38.23 ||

तथा त्रिवर्ग (धर्म-अर्थ-काम) के फल का यथोचित उपभोग करता है, वही राजा धर्म से युक्त कहलाता है। हे शत्रुसूदन! अब उद्योग का समय आ पहुँचा है;

श्लोक 24 (kishkindha.38.24)

संचिन्त्यतां हि पिङ्गेश हरिभिः सह मन्त्रिभिः । एवमुक्तस्तु सुग्रीवो रामं वचनमब्रवीत् ॥ 38.24 ॥

saṃcintyatāṃ hi piṅgeśa haribhiḥ saha mantribhiḥ | evamuktastu sugrīvo rāmaṃ vacanamabravīt || 38.24 ||

हे पिंगेश! इस पर वानर-मन्त्रियों सहित भलीभाँति विचार कीजिये।" इस प्रकार कहे जाने पर, सुग्रीव ने राम से यह वचन कहा —

श्लोक 25 (kishkindha.38.25)

प्रणष्टा श्रीश्च कीर्तिश्च कपिराज्यं च शाश्वतम् । त्वत्प्रसादान्महाबाहो पुनः प्राप्तमिदं मया ॥ 38.25 ॥

praṇaṣṭā śrīśca kīrtiśca kapirājyaṃ ca śāśvatam | tvatprasādānmahābāho punaḥ prāptamidaṃ mayā || 38.25 ||

"हे महाबाहो! मेरी लक्ष्मी, कीर्ति तथा यह सनातन वानर-राज्य नष्ट हो चुके थे, किन्तु आपकी कृपा से मैंने इन्हें पुनः प्राप्त किया है।

श्लोक 26 (kishkindha.38.26)

तव देव प्रसादाच्च भ्रातुश्च जयतां वर । कृतं न प्रतिकुर्याद् यः पुरुषाणां हि दूषकः ॥ 38.26 ॥

tava deva prasādācca bhrātuśca jayatāṃ vara | kṛtaṃ na pratikuryād yaḥ puruṣāṇāṃ hi dūṣakaḥ || 38.26 ||

हे विजयीश्रेष्ठ! आपकी और मेरे भ्राता की कृपा से — जो पुरुष किये गये उपकार का प्रत्युपकार नहीं करता, वह मनुष्यों में कलंक है।

श्लोक 27 (kishkindha.38.27)

एते वानरमुख्याश्च शतशः शत्रुसूदन । प्राप्ताश्चादाय बलिनः पृथिव्यां सर्ववानरान् ॥ 38.27 ॥

ete vānaramukhyāśca śataśaḥ śatrusūdana | prāptāścādāya balinaḥ pṛthivyāṃ sarvavānarān || 38.27 ||

हे शत्रुसूदन! ये प्रमुख वानर, पृथ्वी भर के समस्त बलशाली वानरों को साथ लेकर, सैकड़ों की संख्या में यहाँ आ पहुँचे हैं।

श्लोक 28 (kishkindha.38.28)

ऋक्षाश्च वानराः शूरा गोलाङ्गूलाश्च राघव । कान्तारवनदुर्गाणामभिज्ञा घोरदर्शनाः ॥ 38.28 ॥

ṛkṣāśca vānarāḥ śūrā golāṅgūlāśca rāghava | kāntāravanadurgāṇāmabhijñā ghoradarśanāḥ || 38.28 ||

हे राघव! भालू, शूरवीर वानर तथा गोलांगूल (लंगूर) — दुर्गम वनों और कान्तारों में निपुण, भयंकर दिखने वाले —

श्लोक 29 (kishkindha.38.29)

देवगन्धर्वपुत्राश्च वानराः कामरूपिणः । स्वैः स्वैः परिवृताः सैन्यैर्वर्तन्ते पथि राघव ॥ 38.29 ॥

devagandharvaputrāśca vānarāḥ kāmarūpiṇaḥ | svaiḥ svaiḥ parivṛtāḥ sainyairvartante pathi rāghava || 38.29 ||

देवताओं और गन्धर्वों के पुत्र, इच्छानुसार रूप धारण करने वाले वानर, हे राघव! अपनी-अपनी सेनाओं से घिरे हुए मार्ग में हैं।

श्लोक 30 (kishkindha.38.30)

शतैः शतसहस्रैश्च वर्तन्ते कोटिभिस्तथा । अयुतैश्चावृता वीर शङ्कुभिश्च परंतप ॥ 38.30 ॥

śataiḥ śatasahasraiśca vartante koṭibhistathā | ayutaiścāvṛtā vīra śaṅkubhiśca paraṃtapa || 38.30 ||

हे परंतप! ये वीर वानर सैकड़ों, लाखों, करोड़ों, अयुतों तथा शंकुओं की संख्या में घिरे हुए हैं।

श्लोक 31 (kishkindha.38.31)

अर्बुदैरर्बुदशतैर्मध्यैश्चान्त्यैश्च वानराः । समुद्राश्च परार्धाश्च हरयो हरियूथपाः ॥ 38.31 ॥

arbudairarbudaśatairmadhyaiścāntyaiśca vānarāḥ | samudrāśca parārdhāśca harayo hariyūthapāḥ || 38.31 ||

अर्बुदों, सैकड़ों अर्बुदों, मध्य और अन्त्य, तथा समुद्र और परार्ध जैसी महासंख्याओं में, वानर-सेनापति वानर आ रहे हैं।

श्लोक 32 (kishkindha.38.32)

आगमिष्यन्ति ते राजन् महेन्द्रसमविक्रमाः । मेघपर्वतसंकाशा मेरुविन्ध्यकृतालयाः ॥ 38.32 ॥

āgamiṣyanti te rājan mahendrasamavikramāḥ | meghaparvatasaṃkāśā meruvindhyakṛtālayāḥ || 38.32 ||

हे राजन्! महेन्द्र के समान पराक्रमी, मेघ और पर्वत के समान विशाल, मेरु तथा विन्ध्य में निवास करने वाले वे सब यहाँ आयेंगे।

श्लोक 33 (kishkindha.38.33)

ते त्वामभिगमिष्यन्ति राक्षसं योद्धुमाहवे । निहत्य रावणं युद्धे ह्यानयिष्यन्ति मैथिलीम् ॥ 38.33 ॥

te tvāmabhigamiṣyanti rākṣasaṃ yoddhumāhave | nihatya rāvaṇaṃ yuddhe hyānayiṣyanti maithilīm || 38.33 ||

वे आपके पास राक्षस से युद्ध करने के लिये आयेंगे; युद्ध में रावण का वध करके निश्चय ही वे मैथिली को ले आयेंगे।"

श्लोक 34 (kishkindha.38.34)

ततः समुद्योगमवेक्ष्य वीर्यवान् हरिप्रवीरस्य निदेशवर्तिनः । बभूव हर्षाद् वसुधाधिपात्मजः प्रबुद्धनीलोत्पलतुल्यदर्शनः ॥ 38.34 ॥

tataḥ samudyogamavekṣya vīryavān haripravīrasya nideśavartinaḥ | babhūva harṣād vasudhādhipātmajaḥ prabuddhanīlotpalatulyadarśanaḥ || 38.34 ||

तब उस पराक्रमी वानरश्रेष्ठ की आज्ञापालक उस तत्परता को देखकर, खिले हुए नीलकमल के समान नेत्रों वाले राजा दशरथ के पुत्र राम हर्ष से भर गये।

सर्ग 37सर्ग-सूचीसर्ग 39