Skip to main content

किष्किन्धाकाण्ड · सर्ग 40

पूर्व दिशा की खोज का आदेश

सर्ग 39सर्ग-सूचीसर्ग 41

श्लोक 1 (kishkindha.40.1)

अथ राजा समृद्धार्थः सुग्रीवः प्लवगेश्वरः । उवाच नरशार्दूलं रामं परबलार्दनम् ॥ 40.1 ॥

atha rājā samṛddhārthaḥ sugrīvaḥ plavageśvaraḥ | uvāca naraśārdūlaṃ rāmaṃ parabalārdanam || 40.1 ||

तब समृद्ध वैभव वाले वानरराज सुग्रीव ने शत्रु-सेना के नाशक नरश्रेष्ठ राम से कहा —

श्लोक 2 (kishkindha.40.2)

आगता विनिविष्टाश्च बलिनः कामरूपिणः । वानरेन्द्रा महेन्द्राभा ये मद्विषयवासिनः ॥ 40.2 ॥

āgatā viniviṣṭāśca balinaḥ kāmarūpiṇaḥ | vānarendrā mahendrābhā ye madviṣayavāsinaḥ || 40.2 ||

"हे राम! इच्छानुसार रूप धारण करने वाले, महेन्द्र के समान तेजस्वी, बलशाली वानरेन्द्र, जो मेरे राज्य में निवास करते हैं, वे सब यहाँ आकर स्थित हो गये हैं।

श्लोक 3 (kishkindha.40.3)

त इमे बहुविक्रान्तैर्बलिभिर्भीमविक्रमैः । आगता वानरा घोरा दैत्यदानवसंनिभाः ॥ 40.3 ॥

ta ime bahuvikrāntairbalibhirbhīmavikramaiḥ | āgatā vānarā ghorā daityadānavasaṃnibhāḥ || 40.3 ||

अत्यन्त पराक्रमी, बलशाली, भयंकर पराक्रम वाले, दैत्य-दानवों के समान दिखने वाले ये भयंकर वानर यहाँ आये हैं;

श्लोक 4 (kishkindha.40.4)

ख्यातकर्मापदानाश्च बलवन्तो जितक्लमाः । पराक्रमेषु विख्याता व्यवसायेषु चोत्तमाः ॥ 40.4 ॥

khyātakarmāpadānāśca balavanto jitaklamāḥ | parākrameṣu vikhyātā vyavasāyeṣu cottamāḥ || 40.4 ||

प्रसिद्ध कर्मों तथा पराक्रमों वाले, बलवान्, थकान-रहित, पराक्रम में विख्यात और उद्यम में सर्वश्रेष्ठ।

श्लोक 5 (kishkindha.40.5)

पृथिव्यम्बुचरा राम नानानगनिवासिनः । कोट्योघाश्च इमे प्राप्ता वानरास्तव किंकराः ॥ 40.5 ॥

pṛthivyambucarā rāma nānānaganivāsinaḥ | koṭyoghāśca ime prāptā vānarāstava kiṃkarāḥ || 40.5 ||

हे राम! पृथ्वी और जल दोनों में विचरण करने वाले, विभिन्न पर्वतों पर निवास करने वाले, करोड़ों की संख्या में आये ये वानर आपके सेवक हैं,

श्लोक 6 (kishkindha.40.6)

निदेशवर्तिनः सर्वे सर्वे गुरुहिते स्थिताः । अभिप्रेतमनुष्ठातुं तव शक्ष्यन्त्यरिंदम ॥ 40.6 ॥

nideśavartinaḥ sarve sarve guruhite sthitāḥ | abhipretamanuṣṭhātuṃ tava śakṣyantyariṃdama || 40.6 ||

सब आज्ञापालक तथा गुरुजनों के हित में तत्पर हैं; हे शत्रुदमन! ये आपकी इच्छा पूर्ण करने में समर्थ होंगे।

श्लोक 7 (kishkindha.40.7)

त इमे बहुसाहस्रैरनीकैर्भीमविक्रमैः । आगता वानरा घोरा दैत्यदानवसंनिभाः ॥ 40.7 ॥

ta ime bahusāhasrairanīkairbhīmavikramaiḥ | āgatā vānarā ghorā daityadānavasaṃnibhāḥ || 40.7 ||

ये अनेक सहस्रों की संख्या में, विविध पराक्रम वाले, भयंकर वानर, दैत्य-दानवों के समान आये हैं।

श्लोक 8 (kishkindha.40.8)

यन्मन्यसे नरव्याघ्र प्राप्तकालं तदुच्यताम् । त्वत्सैन्यं त्वद्वशे युक्तमाज्ञापयितुमर्हसि ॥ 40.8 ॥

yanmanyase naravyāghra prāptakālaṃ taducyatām | tvatsainyaṃ tvadvaśe yuktamājñāpayitumarhasi || 40.8 ||

हे नरश्रेष्ठ! जो समय आ पहुँचा है, उसके अनुसार जो उचित समझें कहिये; यह सेना आपके अधीन है, आप इसे आज्ञा देने योग्य हैं।"

श्लोक 9 (kishkindha.40.9)

काममेषामिदं कार्यं विदितं मम तत्त्वतः । तथापि तु यथायुक्तमाज्ञापयितुमर्हसि ॥ 40.9 ॥

kāmameṣāmidaṃ kāryaṃ viditaṃ mama tattvataḥ | tathāpi tu yathāyuktamājñāpayitumarhasi || 40.9 ||

"मुझे तो यह कार्य सत्य में विदित ही है, तथापि जो उचित हो वह आज्ञा दीजिये।"

श्लोक 10 (kishkindha.40.10)

तथा ब्रुवाणं सुग्रीवं रामो दशरथात्मजः । बाहुभ्यां सम्परिष्वज्य इदं वचनमब्रवीत् ॥ 40.10 ॥

tathā bruvāṇaṃ sugrīvaṃ rāmo daśarathātmajaḥ | bāhubhyāṃ sampariṣvajya idaṃ vacanamabravīt || 40.10 ||

इस प्रकार कहते हुए सुग्रीव को, दशरथनन्दन राम ने दोनों बाहुओं से आलिंगन कर, यह वचन कहा —

श्लोक 11 (kishkindha.40.11)

ज्ञायतां सौम्य वैदेही यदि जीवति वा न वा । स च देशो महाप्राज्ञ यस्मिन् वसति रावणः ॥ 40.11 ॥

jñāyatāṃ saumya vaidehī yadi jīvati vā na vā | sa ca deśo mahāprājña yasmin vasati rāvaṇaḥ || 40.11 ||

"हे सौम्य! यह पता लगाया जाये कि वैदेही जीवित है या नहीं, तथा हे महाप्राज्ञ! वह स्थान भी, जहाँ रावण निवास करता है।

श्लोक 12 (kishkindha.40.12)

अधिगम्य तु वैदेहीं निलयं रावणस्य च । प्राप्तकालं विधास्यामि तस्मिन् काले सह त्वया ॥ 40.12 ॥

adhigamya tu vaidehīṃ nilayaṃ rāvaṇasya ca | prāptakālaṃ vidhāsyāmi tasmin kāle saha tvayā || 40.12 ||

वैदेही तथा रावण के निवास-स्थान का पता लगाकर, मैं तुम्हारे साथ मिलकर उचित समय पर उचित निर्णय लूँगा।

श्लोक 13 (kishkindha.40.13)

नाहमस्मिन् प्रभुः कार्ये वानरेन्द्र न लक्ष्मणः । त्वमस्य हेतुः कार्यस्य प्रभुश्च प्लवगेश्वर ॥ 40.13 ॥

nāhamasmin prabhuḥ kārye vānarendra na lakṣmaṇaḥ | tvamasya hetuḥ kāryasya prabhuśca plavageśvara || 40.13 ||

हे वानरेन्द्र! इस कार्य में न मैं स्वामी हूँ, न लक्ष्मण; इस कार्य के कारण और स्वामी तो तुम ही हो, हे वानरेश्वर।

श्लोक 14 (kishkindha.40.14)

त्वमेवाज्ञापय विभो मम कार्यविनिश्चयम् । त्वं हि जानासि मे कार्यं मम वीर न संशयः ॥ 40.14 ॥

tvamevājñāpaya vibho mama kāryaviniścayam | tvaṃ hi jānāsi me kāryaṃ mama vīra na saṃśayaḥ || 40.14 ||

हे विभो! मेरे कार्य का निश्चय तुम ही करो; क्योंकि हे वीर! तुम ही मेरे कार्य को भलीभाँति जानते हो, इसमें कोई संशय नहीं।

श्लोक 15 (kishkindha.40.15)

सुहृद्द्वितीयो विक्रान्तः प्राज्ञः कालविशेषवित् । भवानस्मद्धिते युक्तः सुहृदाप्तोऽर्थवित्तमः ॥ 40.15 ॥

suhṛda‍‍dvitīyo vikrāntaḥ prājñaḥ kālaviśeṣavit | bhavānasmaddhite yuktaḥ suhṛdāpto'rthavittamaḥ || 40.15 ||

तुम मेरे दूसरे स्वरूप के समान सुहृद, पराक्रमी, प्राज्ञ, तथा उचित अवसर को पहचानने वाले हो; तुम हमारे हित में तत्पर, विश्वस्त मित्र तथा सर्वोत्तम कार्य-कुशल हो।"

श्लोक 16 (kishkindha.40.16)

एवमुक्तस्तु सुग्रीवो विनतं नाम यूथपम् । अब्रवीद् रामसांनिध्ये लक्ष्मणस्य च धीमतः ॥ 40.16 ॥

evamuktastu sugrīvo vinataṃ nāma yūthapam | abravīd rāmasāṃnidhye lakṣmaṇasya ca dhīmataḥ || 40.16 ||

इस प्रकार कहे जाने पर, सुग्रीव ने राम तथा बुद्धिमान् लक्ष्मण की उपस्थिति में विनत नामक सेनापति से कहा —

श्लोक 17 (kishkindha.40.17)

शैलाभं मेघनिर्घोषमूर्जितं प्लवगेश्वरम् । सोमसूर्यनिभैः सार्धं वानरैर्वानरोत्तम ॥ 40.17 ॥

śailābhaṃ meghanirghoṣamūrjitaṃ plavageśvaram | somasūryanibhaiḥ sārdhaṃ vānarairvānarottama || 40.17 ||

"हे वानरश्रेष्ठ! पर्वत के समान विशालकाय, मेघ के समान गर्जना करने वाले, महाबली इस वानरेश्वर को, चन्द्र-सूर्य के समान तेजस्वी वानरों के साथ,

श्लोक 18 (kishkindha.40.18)

देशकालनयैर्युक्तो विज्ञः कार्यविनिश्चये । वृतः शतसहस्रेण वानराणां तरस्विनाम् ॥ 40.18 ॥

deśakālanayairyukto vijñaḥ kāryaviniścaye | vṛtaḥ śatasahasreṇa vānarāṇāṃ tarasvinām || 40.18 ||

देश-काल की नीति में निपुण, कार्य-निर्णय में कुशल, एक लाख वेगवान् वानरों से घिरे हुए —

श्लोक 19 (kishkindha.40.19)

अधिगच्छ दिशं पूर्वां सशैलवनकाननाम् । तत्र सीतां च वैदेहीं निलयं रावणस्य च ॥ 40.19 ॥

adhigaccha diśaṃ pūrvāṃ saśailavanakānanām | tatra sītāṃ ca vaidehīṃ nilayaṃ rāvaṇasya ca || 40.19 ||

पूर्व दिशा में जाओ, जो पर्वत, वन तथा कानन से युक्त है; वहाँ वैदेही सीता तथा रावण के निवास-स्थान का अन्वेषण करो।

श्लोक 20 (kishkindha.40.20)

मार्गध्वं गिरिदुर्गेषु वनेषु च नदीषु च । नदीं भागीरथीं रम्यां सरयूं कौशिकीं तथा ॥ 40.20 ॥

mārgadhvaṃ giridurgeṣu vaneṣu ca nadīṣu ca | nadīṃ bhāgīrathīṃ ramyāṃ sarayūṃ kauśikīṃ tathā || 40.20 ||

पर्वतों की दुर्गम घाटियों, वनों तथा नदियों में खोज करो — रम्य भागीरथी (गंगा), सरयू तथा कौशिकी नदी में,

श्लोक 21 (kishkindha.40.21)

कालिन्दीं यमुनां रम्यां यामुनं च महागिरिम् । सरस्वतीं च सिन्धुं च शोणं मणिनिभोदकम् ॥ 40.21 ॥

kālindīṃ yamunāṃ ramyāṃ yāmunaṃ ca mahāgirim | sarasvatīṃ ca sindhuṃ ca śoṇaṃ maṇinibhodakam || 40.21 ||

रम्य कालिन्दी (यमुना) तथा महापर्वत यामुन में, सरस्वती और सिन्धु में, तथा मणि के समान जल वाली शोण नदी में,

श्लोक 22 (kishkindha.40.22)

महीं कालमहीं चापि शैलकाननशोभिताम् । ब्रह्ममालान् विदेहांश्च मालवान् काशिकोसलान् ॥ 40.22 ॥

mahīṃ kālamahīṃ cāpi śailakānanaśobhitām | brahmamālān videhāṃśca mālavān kāśikosalān || 40.22 ||

महि और कालमही नदियों में, जो पर्वत-वनों से सुशोभित हैं; ब्रह्ममाल, विदेह, मालव, काशी और कोसल देशों में,

श्लोक 23 (kishkindha.40.23)

मागधांश्च महाग्रामान् पुण्ड्रांस्त्वङ्गांस्तथैव च । भूमिं च कोशकाराणां भूमिं च रजताकराम् ॥ 40.23 ॥

māgadhāṃśca mahāgrāmān puṇḍrāṃstvaṅgāṃstathaiva ca | bhūmiṃ ca kośakārāṇāṃ bhūmiṃ ca rajatākarām || 40.23 ||

मगध और उसके महान् ग्रामों में, पुण्ड्र तथा अंग में भी, कोशकारों (रेशम-बुनकरों) की भूमि में तथा रजत-खान वाली भूमि में —

श्लोक 24 (kishkindha.40.24)

सर्वं च तद् विचेतव्यं मार्गयद्भिस्ततस्ततः । रामस्य दयितां भार्यां सीतां दशरथस्नुषाम् ॥ 40.24 ॥

sarvaṃ ca tad vicetavyaṃ mārgayadbhistatastataḥ | rāmasya dayitāṃ bhāryāṃ sītāṃ daśarathasnuṣām || 40.24 ||

यह सब कहीं-कहीं जाकर, राम की प्रिय पत्नी, महाराज दशरथ की पुत्रवधू सीता के लिये, खोजा जाना चाहिये।

श्लोक 25 (kishkindha.40.25)

समुद्रमवगाढांश्च पर्वतान् पत्तनानि च । मन्दरस्य च ये कोटिं संश्रिताः केचिदालयाः ॥ 40.25 ॥

samudramavagāḍhāṃśca parvatān pattanāni ca | mandarasya ca ye koṭiṃ saṃśritāḥ kecidālayāḥ || 40.25 ||

समुद्र में स्थित द्वीपों, पर्वतों तथा नगरों में, और मन्दराचल के शिखर पर बसे जो भी निवास हैं, उनकी खोज करो —

श्लोक 26 (kishkindha.40.26)

कर्णप्रावरणाश्चैव तथा चाप्योष्ठकर्णकाः । घोरलोहमुखाश्चैव जवनाश्चैकपादकाः ॥ 40.26 ॥

karṇaprāvaraṇāścaiva tathā cāpyoṣṭhakarṇakāḥ | ghoralohamukhāścaiva javanāścaikapādakāḥ || 40.26 ||

वहाँ जो कर्णप्रावरण (कानों को ही वस्त्र बनाने वाले), ओष्ठकर्णक, भयंकर लौह-मुख वाले, तथा वेगवान् एकपादक जन हैं,

श्लोक 27 (kishkindha.40.27)

अक्षया बलवन्तश्च तथैव पुरुषादकाः । किरातास्तीक्ष्णचूडाश्च हेमाभाः प्रियदर्शनाः ॥ 40.27 ॥

akṣayā balavantaśca tathaiva puruṣādakāḥ | kirātāstīkṣṇacūḍāśca hemābhāḥ priyadarśanāḥ || 40.27 ||

अक्षय बलशाली नरभक्षी (पुरुषादक), तीक्ष्ण चोटी वाले किरात, सुवर्ण के समान कान्तिमान् तथा सुन्दर दिखने वाले,

श्लोक 28 (kishkindha.40.28)

आममीनाशनाश्चापि किराता द्वीपवासिनः । अन्तर्जलचरा घोरा नरव्याघ्रा इति स्मृताः ॥ 40.28 ॥

āmamīnāśanāścāpi kirātā dvīpavāsinaḥ | antarjalacarā ghorā naravyāghrā iti smṛtāḥ || 40.28 ||

कच्ची मछली खाने वाले द्वीपवासी किरात, तथा जल के भीतर विचरण करने वाले, भयंकर 'नर-व्याघ्र' कहलाने वाले प्राणी —

श्लोक 29 (kishkindha.40.29)

एतेषामाश्रयाः सर्वे विचेयाः काननौकसः । गिरिभिर्ये च गम्यन्ते प्लवनेन प्लवेन च ॥ 40.29 ॥

eteṣāmāśrayāḥ sarve viceyāḥ kānanaukasaḥ | giribhirye ca gamyante plavanena plavena ca || 40.29 ||

इन वन-निवासियों के सब आश्रय-स्थान खोजे जाने चाहिये, चाहे वे पर्वत-मार्ग से पहुँचे जा सकें या नौका और तैरकर।

श्लोक 30 (kishkindha.40.30)

यत्नवन्तो यवद्वीपं सप्तराजोपशोभितम् । सुवर्णरूप्यकद्वीपं सुवर्णाकरमण्डितम् ॥ 40.30 ॥

yatnavanto yavadvīpaṃ saptarājopaśobhitam | suvarṇarūpyakadvīpaṃ suvarṇākaramaṇḍitam || 40.30 ||

प्रयत्नशील होकर, सात राज्यों से सुशोभित यव-द्वीप तक जाओ — वह द्वीप जो सोने-चाँदी से युक्त तथा स्वर्ण की खानों से सुसज्जित है।

श्लोक 31 (kishkindha.40.31)

यवद्वीपमतिक्रम्य शिशिरो नाम पर्वतः । दिवं स्पृशति शृङ्गेण देवदानवसेवितः ॥ 40.31 ॥

yavadvīpamatikramya śiśiro nāma parvataḥ | divaṃ spṛśati śṛṅgeṇa devadānavasevitaḥ || 40.31 ||

यव-द्वीप को पार करके, शिशिर नामक पर्वत है, जो अपने शिखर से आकाश को स्पर्श करता है तथा देव-दानवों द्वारा सेवित है।

श्लोक 32 (kishkindha.40.32)

एतेषां गिरिदुर्गेषु प्रपातेषु वनेषु च । मार्गध्वं सहिताः सर्वे रामपत्नीं यशस्विनीम् ॥ 40.32 ॥

eteṣāṃ giridurgeṣu prapāteṣu vaneṣu ca | mārgadhvaṃ sahitāḥ sarve rāmapatnīṃ yaśasvinīm || 40.32 ||

इन सबकी पर्वत-दुर्गमताओं, गिरि-प्रपातों तथा वनों में मिलकर राम की यशस्विनी पत्नी की खोज करो।

श्लोक 33 (kishkindha.40.33)

ततो रक्तजलं प्राप्य शोणाख्यं शीघ्रवाहिनम् । गत्वा पारं समुद्रस्य सिद्धचारणसेवितम् ॥ 40.33 ॥

tato raktajalaṃ prāpya śoṇākhyaṃ śīghravāhinam | gatvā pāraṃ samudrasya siddhacāraṇasevitam || 40.33 ||

फिर लाल जल वाली, वेगवान् शोण नामक नदी को पार करके, सिद्धों-चारणों द्वारा सेवित समुद्र के उस पार जाकर,

श्लोक 34 (kishkindha.40.34)

तस्य तीर्थेषु रम्येषु विचित्रेषु वनेषु च । रावणः सह वैदेह्या मार्गितव्यस्ततस्ततः ॥ 40.34 ॥

tasya tīrtheṣu ramyeṣu vicitreṣu vaneṣu ca | rāvaṇaḥ saha vaidehyā mārgitavyastatastataḥ || 40.34 ||

उसके रमणीय तीर्थों तथा विचित्र वनों में, स्थान-स्थान पर रावण की सीता सहित खोज की जानी चाहिये।

श्लोक 35 (kishkindha.40.35)

पर्वतप्रभवा नद्यः सुभीमबहुनिष्कुटाः । मार्गितव्या दरीमन्तः पर्वताश्च वनानि च ॥ 40.35 ॥

parvataprabhavā nadyaḥ subhīmabahuniṣkuṭāḥ | mārgitavyā darīmantaḥ parvatāśca vanāni ca || 40.35 ||

पर्वतों से निकलने वाली, अत्यन्त भयंकर, अनेक कुंजों वाली नदियों की, तथा गुफाओं वाले पर्वतों और वनों की खोज करनी चाहिये।

श्लोक 36 (kishkindha.40.36)

ततः समुद्रद्वीपांश्च सुभीमान् द्रष्टुमर्हथ । ऊर्मिमन्तं महारौद्रं क्रोशन्तमनिलोद्धतम् ॥ 40.36 ॥

tataḥ samudradvīpāṃśca subhīmān draṣṭumarhatha | ūrmimantaṃ mahāraudraṃ krośantamaniloddhatam || 40.36 ||

फिर तुम समुद्र के अत्यन्त भयंकर द्वीपों को देखोगे, जिसकी लहरें भीषण गर्जना करती हुई, वायु से उठी हुई हैं,

श्लोक 37 (kishkindha.40.37)

तत्रासुरा महाकायाश्छायां गृह्णन्ति नित्यशः । ब्रह्मणा समनुज्ञाता दीर्घकालं बुभुक्षिताः ॥ 40.37 ॥

tatrāsurā mahākāyāśchāyāṃ gṛhṇanti nityaśaḥ | brahmaṇā samanujñātā dīrghakālaṃ bubhukṣitāḥ || 40.37 ||

जहाँ विशालकाय असुर, ब्रह्मा की अनुमति से, दीर्घकाल से भूखे रहकर, सदा मनुष्यों की परछाईं ग्रहण करते हैं।

श्लोक 38 (kishkindha.40.38)

तं कालमेघप्रतिमं महोरगनिषेवितम् । अभिगम्य महानादं तीर्थेनैव महोदधिम् ॥ 40.38 ॥

taṃ kālameghapratimaṃ mahoraganiṣevitam | abhigamya mahānādaṃ tīrthenaiva mahodadhim || 40.38 ||

काले मेघ के समान उस महासागर के पास, जो महानाद करने वाला तथा बड़े सर्पों से युक्त है, उस तीर्थ से होकर पहुँचकर,

श्लोक 39 (kishkindha.40.39)

ततो रक्तजलं भीमं लोहितं नाम सागरम् । गत्वा प्रेक्ष्यथ तां चैव बृहतीं कूटशाल्मलीम् ॥ 40.39 ॥

tato raktajalaṃ bhīmaṃ lohitaṃ nāma sāgaram | gatvā prekṣyatha tāṃ caiva bṛhatīṃ kūṭaśālmalīm || 40.39 ||

फिर लाल जल वाले, भयंकर, लोहित नामक सागर में जाकर, तुम वहाँ विशाल कूट-शाल्मली वृक्ष को देखोगे,

श्लोक 40 (kishkindha.40.40)

गृहं च वैनतेयस्य नानारत्नविभूषितम् । तत्र कैलाससंकाशं विहितं विश्वकर्मणा ॥ 40.40 ॥

gṛhaṃ ca vainateyasya nānāratnavibhūṣitam | tatra kailāsasaṃkāśaṃ vihitaṃ viśvakarmaṇā || 40.40 ||

तथा विनता-पुत्र गरुड़ के, अनेक रत्नों से सुशोभित, विश्वकर्मा द्वारा निर्मित, कैलास के समान भवन को।

श्लोक 41 (kishkindha.40.41)

तत्र शैलनिभा भीमा मन्देहा नाम राक्षसाः । शैलशृङ्गेषु लम्बन्ते नानारूपा भयावहाः ॥ 40.41 ॥

tatra śailanibhā bhīmā mandehā nāma rākṣasāḥ | śailaśṛṅgeṣu lambante nānārūpā bhayāvahāḥ || 40.41 ||

वहाँ पर्वत के समान विशाल, भयंकर, नाना रूप धारण करने वाले मन्देह नामक राक्षस पर्वत-शिखरों से लटके रहते हैं।

श्लोक 42 (kishkindha.40.42)

ते पतन्ति जले नित्यं सूर्यस्योदयनं प्रति । अभितप्ताः स्म सूर्येण लम्बन्ते स्म पुनः पुनः ॥ 40.42 ॥

te patanti jale nityaṃ sūryasyodayanaṃ prati | abhitaptāḥ sma sūryeṇa lambante sma punaḥ punaḥ || 40.42 ||

वे सूर्योदय के समय प्रतिदिन जल में गिरते हैं, और सूर्य से जलकर बार-बार शिखरों से लटक जाते हैं,

श्लोक 43 (kishkindha.40.43)

निहता ब्रह्मतेजोभिरहन्यहनि राक्षसाः । ततः पाण्डुरमेघाभं क्षीरोदं नाम सागरम् ॥ 40.43 ॥

nihatā brahmatejobhirahanyahani rākṣasāḥ | tataḥ pāṇḍurameghābhaṃ kṣīrodaṃ nāma sāgaram || 40.43 ||

तथा प्रतिदिन ब्रह्म-तेज से मारे जाते हैं। फिर पाण्डुर मेघ के समान क्षीरोद नामक सागर में जाकर,

श्लोक 44 (kishkindha.40.44)

गत्वा द्रक्ष्यथ दुर्धर्षा मुक्ताहारमिवोर्मिभिः । तस्य मध्ये महान् श्वेतो ऋषभो नाम पर्वतः ॥ 40.44 ॥

gatvā drakṣyatha durdharṣā muktāhāramivormibhiḥ | tasya madhye mahān śveto ṛṣabho nāma parvataḥ || 40.44 ||

तुम दुर्धर्ष वानर उसे देखोगे, जिसकी लहरें मानो मोतियों की माला हों; उसके मध्य में महाश्वेत ऋषभ नामक पर्वत है,

श्लोक 45 (kishkindha.40.45)

दिव्यगन्धैः कुसुमितैराचितैश्च नगैर्वृतः । सरश्च राजतैः पद्मैर्ज्वलितैर्हेमकेसरैः ॥ 40.45 ॥

divyagandhaiḥ kusumitairācitaiśca nagairvṛtaḥ | saraśca rājataiḥ padmairjvalitairhemakesaraiḥ || 40.45 ||

जो दिव्य सुगन्ध वाले, पुष्पित और फलों से लदे वृक्षों से घिरा है, और जहाँ स्वर्ण-केसर से दीप्त, चाँदी के समान श्वेत कमलों से युक्त एक सरोवर है,

श्लोक 46 (kishkindha.40.46)

नाम्ना सुदर्शनं नाम राजहंसैः समाकुलम् । विबुधाश्चारणा यक्षाः किंनराश्चाप्सरोगणाः ॥ 40.46 ॥

nāmnā sudarśanaṃ nāma rājahaṃsaiḥ samākulam | vibudhāścāraṇā yakṣāḥ kiṃnarāścāpsarogaṇāḥ || 40.46 ||

जिसका नाम सुदर्शन है, जो राजहंसों से भरा हुआ है, जहाँ देवता, चारण, यक्ष, किन्नर तथा अप्सराओं के समूह

श्लोक 47 (kishkindha.40.47)

हृष्टाः समधिगच्छन्ति नलिनीं तां रिरंसवः । क्षीरोदं समतिक्रम्य तदा द्रक्ष्यथ वानराः ॥ 40.47 ॥

hṛṣṭāḥ samadhigacchanti nalinīṃ tāṃ riraṃsavaḥ | kṣīrodaṃ samatikramya tadā drakṣyatha vānarāḥ || 40.47 ||

आनन्दित होकर, क्रीड़ा की इच्छा से उस कमल-सरोवर में जाते हैं। क्षीरसागर को पार करके, हे वानरो, तुम फिर देखोगे —

श्लोक 48 (kishkindha.40.48)

जलोदं सागरं शीघ्रं सर्वभूतभयावहम् । तत्र तत्कोपजं तेजः कृतं हयमुखं महत् ॥ 40.48 ॥

jalodaṃ sāgaraṃ śīghraṃ sarvabhūtabhayāvaham | tatra tatkopajaṃ tejaḥ kṛtaṃ hayamukhaṃ mahat || 40.48 ||

सब प्राणियों को भयभीत करने वाला जलोद नामक सागर; वहाँ अगस्त्य के क्रोध से उत्पन्न वह महान् अश्वमुख तेज है,

श्लोक 49 (kishkindha.40.49)

अस्याहुस्तन्महावेगमोदनं सचराचरम् । तत्र विक्रोशतां नादो भूतानां सागरौकसाम् । श्रूयते चासमर्थानां दृष्ट्वाभूद् वडवामुखम् ॥ 40.49 ॥

asyāhustanmahāvegamodanaṃ sacarācaram | tatra vikrośatāṃ nādo bhūtānāṃ sāgaraukasām | śrūyate cāsamarthānāṃ dṛṣṭvābhūd vaḍavāmukham || 40.49 ||

जिसे अत्यन्त वेगवान् तथा चराचर को भस्म कर देने वाला कहा जाता है; उस वडवामुख को देखकर, असमर्थ हो चुके समुद्र-निवासी प्राणियों की चीत्कार वहाँ सुनायी देती है।

श्लोक 50 (kishkindha.40.50)

स्वादूदस्योत्तरे तीरे योजनानि त्रयोदश । जातरूपशिलो नाम सुमहान् कनकप्रभः ॥ 40.50 ॥

svādūdasyottare tīre yojanāni trayodaśa | jātarūpaśilo nāma sumahān kanakaprabhaḥ || 40.50 ||

उस मीठे जल वाले सागर के उत्तर में, तेरह योजन दूर, जातरूपशिला नामक एक विशाल, सुवर्ण-कान्तिमान् पर्वत है।

श्लोक 51 (kishkindha.40.51)

तत्र चन्द्रप्रतीकाशं पन्नगं धरणीधरम् । पद्मपत्रविशालाक्षं ततो द्रक्ष्यथ वानराः ॥ 40.51 ॥

tatra candrapratīkāśaṃ pannagaṃ dharaṇīdharam | padmapatraviśālākṣaṃ tato drakṣyatha vānarāḥ || 40.51 ||

वहाँ, हे वानरो, तुम चन्द्रमा के समान कान्तिमान्, पृथ्वी को धारण करने वाले, कमल-दल के समान विशाल नेत्रों वाले उस सर्प (शेषनाग) को देखोगे,

श्लोक 52 (kishkindha.40.52)

आसीनं पर्वतस्याग्रे सर्वदेवनमस्कृतम् । सहस्रशिरसं देवमनन्तं नीलवाससम् ॥ 40.52 ॥

āsīnaṃ parvatasyāgre sarvadevanamaskṛtam | sahasraśirasaṃ devamanantaṃ nīlavāsasam || 40.52 ||

जो पर्वत-शिखर पर विराजमान है, सब प्राणियों द्वारा नमस्कृत है, सहस्र-मस्तक वाला देव अनन्त, नीलाम्बरधारी।

श्लोक 53 (kishkindha.40.53)

त्रिशिराः काञ्चनः केतुस्तालस्तस्य महात्मनः । स्थापितः पर्वतस्याग्रे विराजति सवेदिकः ॥ 40.53 ॥

triśirāḥ kāñcanaḥ ketustālastasya mahātmanaḥ | sthāpitaḥ parvatasyāgre virājati savedikaḥ || 40.53 ||

उस महात्मा के समीप, पर्वत-शिखर पर स्थापित, त्रिशिर सुवर्णमय ताल-ध्वज अपनी वेदी सहित सुशोभित हो रहा है।

श्लोक 54 (kishkindha.40.54)

पूर्वस्यां दिशि निर्माणं कृतं तत् त्रिदशेश्वरैः । ततः परं हेममयः श्रीमानुदयपर्वतः ॥ 40.54 ॥

pūrvasyāṃ diśi nirmāṇaṃ kṛtaṃ tat tridaśeśvaraiḥ | tataḥ paraṃ hemamayaḥ śrīmānudayaparvataḥ || 40.54 ||

यह निर्माण देवताओं के स्वामियों (त्रिदशेश्वरों) ने पूर्व दिशा में किया था; उससे आगे स्वर्णमय, श्रीसम्पन्न उदयगिरि पर्वत है।

श्लोक 55 (kishkindha.40.55)

तस्य कोटिर्दिवं स्पृष्ट्वा शतयोजनमायता । जातरूपमयी दिव्या विराजति सवेदिका ॥ 40.55 ॥

tasya koṭirdivaṃ spṛṣṭvā śatayojanamāyatā | jātarūpamayī divyā virājati savedikā || 40.55 ||

उसका शिखर आकाश को स्पर्श करते हुए सौ योजन तक फैला है; वहाँ सुवर्णमय दिव्य वेदी सुशोभित है,

श्लोक 56 (kishkindha.40.56)

सालैस्तालैस्तमालैश्च कर्णिकारैश्च पुष्पितैः । जातरूपमयैर्दिव्यैः शोभते सूर्यसंनिभैः ॥ 40.56 ॥

sālaistālaistamālaiśca karṇikāraiśca puṣpitaiḥ | jātarūpamayairdivyaiḥ śobhate sūryasaṃnibhaiḥ || 40.56 ||

जो पुष्पित शाल, ताल, तमाल तथा कर्णिकार वृक्षों से, सुवर्णमय दिव्य तथा सूर्य के समान तेजस्वी वृक्षों से शोभायमान है।

श्लोक 57 (kishkindha.40.57)

तत्र योजनविस्तारमुच्छ्रितं दशयोजनम् । शृङ्गं सौमनसं नाम जातरूपमयं ध्रुवम् ॥ 40.57 ॥

tatra yojanavistāramucchritaṃ daśayojanam | śṛṅgaṃ saumanasaṃ nāma jātarūpamayaṃ dhruvam || 40.57 ||

वहाँ एक योजन विस्तार तथा दस योजन ऊँचा, सौमनस नामक, अटल सुवर्णमय शिखर है।

श्लोक 58 (kishkindha.40.58)

तत्र पूर्वं पदं कृत्वा पुरा विष्णुस्त्रिविक्रमे । द्वितीयं शिखरे मेरोश्चकार पुरुषोत्तमः ॥ 40.58 ॥

tatra pūrvaṃ padaṃ kṛtvā purā viṣṇustrivikrame | dvitīyaṃ śikhare meroścakāra puruṣottamaḥ || 40.58 ||

वहाँ प्राचीन काल में पुरुषोत्तम विष्णु ने त्रिविक्रम अवतार में अपना पहला पग रखकर, मेरु के इसी दूसरे शिखर पर दूसरा पग रखा था।

श्लोक 59 (kishkindha.40.59)

उत्तरेण परिक्रम्य जम्बूद्वीपं दिवाकरः । दृश्यो भवति भूयिष्ठं शिखरं तन्महोच्छ्रयम् ॥ 40.59 ॥

uttareṇa parikramya jambūdvīpaṃ divākaraḥ | dṛśyo bhavati bhūyiṣṭhaṃ śikharaṃ tanmahocchrayam || 40.59 ||

उत्तर दिशा की ओर घूमकर, सूर्य इस अत्यन्त ऊँचे शिखर से अधिकांश जम्बूद्वीप को दृश्यमान करते हैं।

श्लोक 60 (kishkindha.40.60)

तत्र वैखानसा नाम वालखिल्या महर्षयः । प्रकाशमाना दृश्यन्ते सूर्यवर्णास्तपस्विनः ॥ 40.60 ॥

tatra vaikhānasā nāma vālakhilyā maharṣayaḥ | prakāśamānā dṛśyante sūryavarṇāstapasvinaḥ || 40.60 ||

वहाँ वैखानस तथा वालखिल्य नामक महर्षि, सूर्य के समान तेजस्वी तपस्वी, प्रकाशमान दिखायी देते हैं।

श्लोक 61 (kishkindha.40.61)

अयं सुदर्शनो द्वीपः पुरो यस्य प्रकाशते । तस्मिंस्तेजश्च चक्षुश्च सर्वप्राणभृतामपि ॥ 40.61 ॥

ayaṃ sudarśano dvīpaḥ puro yasya prakāśate | tasmiṃstejaśca cakṣuśca sarvaprāṇabhṛtāmapi || 40.61 ||

यह सुदर्शन द्वीप है, जिसका अग्रभाग प्रकाशित होता है; उसमें ही समस्त प्राणियों का तेज और नेत्र (दृष्टि का स्रोत) निहित है।

श्लोक 62 (kishkindha.40.62)

शैलस्य तस्य पृष्ठेषु कन्दरेषु वनेषु च । रावणः सह वैदेह्या मार्गितव्यस्ततस्ततः ॥ 40.62 ॥

śailasya tasya pṛṣṭheṣu kandareṣu vaneṣu ca | rāvaṇaḥ saha vaidehyā mārgitavyastatastataḥ || 40.62 ||

उस पर्वत की पीठिकाओं, गुफाओं तथा वनों में, स्थान-स्थान पर रावण की सीता सहित खोज करनी चाहिये।

श्लोक 63 (kishkindha.40.63)

काञ्चनस्य च शैलस्य सूर्यस्य च महात्मनः । आविष्टा तेजसा संध्या पूर्वा रक्ता प्रकाशते ॥ 40.63 ॥

kāñcanasya ca śailasya sūryasya ca mahātmanaḥ | āviṣṭā tejasā saṃdhyā pūrvā raktā prakāśate || 40.63 ||

उस सुवर्ण-पर्वत तथा महान् सूर्य के तेज से आविष्ट होकर, पूर्व दिशा की संध्या लाल रंग से प्रकाशित होती है।

श्लोक 64 (kishkindha.40.64)

पूर्वमेतत् कृतं द्वारं पृथिव्या भुवनस्य च । सूर्यस्योदयनं चैव पूर्वा ह्येषा दिगुच्यते ॥ 40.64 ॥

pūrvametat kṛtaṃ dvāraṃ pṛthivyā bhuvanasya ca | sūryasyodayanaṃ caiva pūrvā hyeṣā digucyate || 40.64 ||

यह पृथ्वी और भुवन का द्वार पूर्वकाल में यहीं बनाया गया था, तथा यही सूर्य का उदय-स्थान भी है; इसीलिये इस दिशा को पूर्व दिशा कहा जाता है।

श्लोक 65 (kishkindha.40.65)

तस्य शैलस्य पृष्ठेषु निर्झरेषु गुहासु च । रावणः सह वैदेह्या मार्गितव्यस्ततस्ततः ॥ 40.65 ॥

tasya śailasya pṛṣṭheṣu nirjhareṣu guhāsu ca | rāvaṇaḥ saha vaidehyā mārgitavyastatastataḥ || 40.65 ||

उस पर्वत की पीठिकाओं, झरनों तथा गुफाओं में, स्थान-स्थान पर रावण की सीता सहित खोज करनी चाहिये।

श्लोक 66 (kishkindha.40.66)

ततः परमगम्या स्याद् दिक्पूर्वा त्रिदशावृता । रहिता चन्द्रसूर्याभ्यामदृश्या तिमिरावृता ॥ 40.66 ॥

tataḥ paramagamyā syād dikpūrvā tridaśāvṛtā | rahitā candrasūryābhyāmadṛśyā timirāvṛtā || 40.66 ||

उससे आगे पूर्व दिशा अगम्य हो जाती है — वह देवताओं से आवृत, चन्द्र-सूर्य से रहित, अदृश्य तथा अन्धकार से घिरी है।

श्लोक 67 (kishkindha.40.67)

शैलेषु तेषु सर्वेषु कन्दरेषु वनेषु च । ये च नोक्ता मयोद्देशा विचेया तेषु जानकी ॥ 40.67 ॥

śaileṣu teṣu sarveṣu kandareṣu vaneṣu ca | ye ca noktā mayoddeśā viceyā teṣu jānakī || 40.67 ||

इन सभी पर्वतों में, कन्दराओं और वनों में, जिन स्थानों का मैंने उल्लेख नहीं किया, उनमें भी जानकी की खोज करनी चाहिये।

श्लोक 68 (kishkindha.40.68)

एतावद् वानरैः शक्यं गन्तुं वानरपुङ्गवाः । अभास्करममर्यादं न जानीमस्ततः परम् ॥ 40.68 ॥

etāvad vānaraiḥ śakyaṃ gantuṃ vānarapuṅgavāḥ | abhāskaramamaryādaṃ na jānīmastataḥ param || 40.68 ||

हे वानरश्रेष्ठो! इतनी दूर तक ही वानरों के लिये जाना सम्भव है; उससे आगे सूर्य-रहित, सीमा-रहित प्रदेश है, जिसे हम नहीं जानते।

श्लोक 69 (kishkindha.40.69)

अभिगम्य तु वैदेहीं निलयं रावणस्य च । मासे पूर्णे निवर्तध्वमुदयं प्राप्य पर्वतम् ॥ 40.69 ॥

abhigamya tu vaidehīṃ nilayaṃ rāvaṇasya ca | māse pūrṇe nivartadhvamudayaṃ prāpya parvatam || 40.69 ||

वैदेही तथा रावण के निवास का पता लगाकर, उदयाचल पर्वत को प्राप्त कर, एक मास पूर्ण होने पर लौट आओ।

श्लोक 70 (kishkindha.40.70)

ऊर्ध्वं मासान्न वस्तव्यं वसन् वध्यो भवेन्मम । सिद्धार्थाः संनिवर्तध्वमधिगम्य च मैथिलीम् ॥ 40.70 ॥

ūrdhvaṃ māsānna vastavyaṃ vasan vadhyo bhavenmama | siddhārthāḥ saṃnivartadhvamadhigamya ca maithilīm || 40.70 ||

एक मास से अधिक नहीं रुकना चाहिये; जो रुकेगा वह मेरे द्वारा वध्य होगा। कार्य सिद्ध करके, मैथिली का पता लगाकर लौट आओ।

श्लोक 71 (kishkindha.40.71)

महेन्द्रकान्तां वनषण्डमण्डितां दिशं चरित्वा निपुणेन वानराः । अवाप्य सीतां रघुवंशजप्रियां ततो निवृत्ताः सुखिनो भविष्यथ ॥ 40.71 ॥

mahendrakāntāṃ vanaṣaṇḍamaṇḍitāṃ diśaṃ caritvā nipuṇena vānarāḥ | avāpya sītāṃ raghuvaṃśajapriyāṃ tato nivṛttāḥ sukhino bhaviṣyatha || 40.71 ||

हे वानरो! महेन्द्र-प्रिय, वन-समूहों से सुशोभित उस दिशा में कुशलतापूर्वक विचरण करके, रघुवंश की प्रिय सीता को प्राप्त कर, तत्पश्चात् लौटकर तुम सुखी होओगे।"

सर्ग 39सर्ग-सूचीसर्ग 41