सुन्दरकाण्ड · सर्ग 12
हनुमान का विषाद और पुनः खोज
श्लोक 1 (sundara.12.1)
स तस्य मध्ये भवनस्य संस्थितो लतागृहांश्चित्रगृहान् निशागृहान् । जगाम सीतां प्रतिदर्शनोत्सुको न चैव तां पश्यति चारुदर्शनाम् ॥ 12.1 ॥
sa tasya madhye bhavanasya saṃsthito latāgṛhāṃścitragṛhān niśāgṛhān | jagāma sītāṃ pratidarśanotsuko na caiva tāṃ paśyati cārudarśanām || 12.1 ||
उस भवन के मध्य में स्थित रहकर, सीता-दर्शन के लिए उत्सुक हनुमान लतागृहों, चित्रशालाओं और रात्रि-गृहों में गए; परंतु उन्हें वह सुंदर नेत्रों वाली सीता कहीं दिखाई न दीं।
श्लोक 2 (sundara.12.2)
स चिन्तयामास ततो महाकपिः प्रियामपश्यन् रघुनन्दनस्य ताम् । ध्रुवं नु सीता म्रियते यथा न मे विचिन्वतो दर्शनमेति मैथिली ॥ 12.2 ॥
sa cintayāmāsa tato mahākapiḥ priyāmapaśyan raghunandanasya tām | dhruvaṃ nu sītā mriyate yathā na me vicinvato darśanameti maithilī || 12.2 ||
तब वह महाकपि रघुनंदन की प्रिया को न पाकर विचार करने लगे: "निश्चय ही सीता मृत्यु को प्राप्त हो रही हैं, क्योंकि मैं जितना भी खोजता हूँ, मुझे मैथिली का दर्शन नहीं होता।"
श्लोक 3 (sundara.12.3)
सा राक्षसानां प्रवरेण जानकी स्वशीलसंरक्षणतत्परा सती । अनेन नूनं प्रति दुष्टकर्मणा हता भवेदार्यपथे परे स्थिता ॥ 12.3 ॥
sā rākṣasānāṃ pravareṇa jānakī svaśīlasaṃrakṣaṇatatparā satī | anena nūnaṃ prati duṣṭakarmaṇā hatā bhavedāryapathe pare sthitā || 12.3 ||
अपने शील की रक्षा में सदा तत्पर वह सती जानकी, आर्य मार्ग पर दृढ़ रहते हुए, निश्चय ही इस दुष्ट कर्म करने वाले के हाथों मार डाली गई होंगी।
श्लोक 4 (sundara.12.4)
विरूपरूपा विकृता विवर्चसो महानना दीर्घविरूपदर्शनाः । समीक्ष्य ता राक्षसराजयोषितो भयाद् विनष्टा जनकेश्वरात्मजा ॥ 12.4 ॥
virūparūpā vikṛtā vivarcaso mahānanā dīrghavirūpadarśanāḥ | samīkṣya tā rākṣasarājayoṣito bhayād vinaṣṭā janakeśvarātmajā || 12.4 ||
विकृत रूप वाली, कुरूप, तेजहीन, विशाल मुख वाली और लंबी-कुरूप दिखने वाली उन राक्षसराज की पत्नियों को देखकर, राजा जनक की पुत्री भय से ही नष्ट हो गई होंगी।
श्लोक 5 (sundara.12.5)
सीतामदृष्ट्वा ह्यनवाप्य पौरुषं विहृत्य कालं सह वानरैश्चिरम् । न मेऽस्ति सुग्रीवसमीपगा गतिः सुतीक्ष्णदण्डो बलवांश्च वानरः ॥ 12.5 ॥
sītāmadṛṣṭvā hyanavāpya pauruṣaṃ vihṛtya kālaṃ saha vānaraiściram | na me'sti sugrīvasamīpagā gatiḥ sutīkṣṇadaṇḍo balavāṃśca vānaraḥ || 12.5 ||
सीता को न पाकर, अपने पुरुषार्थ को असफल पाकर, और वानरों के साथ इतना लंबा समय बिता चुकने पर, अब सुग्रीव के पास लौट जाने का मेरे लिए कोई मार्ग नहीं है — क्योंकि वे अत्यंत कठोर दंड देने वाले बलवान वानर हैं।
श्लोक 6 (sundara.12.6)
दृष्टमन्तःपुरं सर्वं दृष्टा रावणयोषितः । न सीता दृश्यते साध्वी वृथा जातो मम श्रमः ॥ 12.6 ॥
dṛṣṭamantaḥpuraṃ sarvaṃ dṛṣṭā rāvaṇayoṣitaḥ | na sītā dṛśyate sādhvī vṛthā jāto mama śramaḥ || 12.6 ||
संपूर्ण अंतःपुर देख लिया, रावण की सभी पत्नियाँ देख लीं — फिर भी वह साध्वी सीता कहीं दिखाई नहीं दीं। मेरा सारा परिश्रम व्यर्थ ही गया।
श्लोक 7 (sundara.12.7)
किं नु मां वानराः सर्वे गतं वक्ष्यन्ति संगताः । गत्वा तत्र त्वया वीर किं कृतं तद् वदस्व नः ॥ 12.7 ॥
kiṃ nu māṃ vānarāḥ sarve gataṃ vakṣyanti saṃgatāḥ | gatvā tatra tvayā vīra kiṃ kṛtaṃ tad vadasva naḥ || 12.7 ||
जब मैं लौटूँगा, तब एकत्र हुए सभी वानर मुझसे क्या कहेंगे? वे कहेंगे — "हे वीर, तुम वहाँ गए, बताओ तो, क्या किया?"
श्लोक 8 (sundara.12.8)
अदृष्ट्वा किं प्रवक्ष्यामि तामहं जनकात्मजाम् । ध्रुवं प्रायमुपासिष्ये कालस्य व्यतिवर्तने ॥ 12.8 ॥
adṛṣṭvā kiṃ pravakṣyāmi tāmahaṃ janakātmajām | dhruvaṃ prāyamupāsiṣye kālasya vyativartane || 12.8 ||
जनक की पुत्री को न देख पाने पर मैं उनसे क्या कहूँगा? समय बीत जाने पर निश्चय ही मुझे अनशन करके प्राण त्यागने का ही सहारा लेना पड़ेगा।
श्लोक 9 (sundara.12.9)
किं वा वक्ष्यति वृद्धश्च जाम्बवानंगदश्च सः । गतं पारं समुद्रस्य वानराश्च समागताः ॥ 12.9 ॥
kiṃ vā vakṣyati vṛddhaśca jāmbavānaṃgadaśca saḥ | gataṃ pāraṃ samudrasya vānarāśca samāgatāḥ || 12.9 ||
अथवा वृद्ध जाम्बवान और अंगद तथा समुद्र के उस पार आए हुए वे सभी एकत्रित वानर ही क्या कहेंगे?
श्लोक 10 (sundara.12.10)
अनिर्वेदः श्रियो मूलमनिर्वेदः परं सुखम् । भूयस्तत्र विचेष्यामि न यत्र विचयः कृतः ॥ 12.10 ॥
anirvedaḥ śriyo mūlamanirvedaḥ paraṃ sukham | bhūyastatra viceṣyāmi na yatra vicayaḥ kṛtaḥ || 12.10 ||
अनिर्वेद (साहस न छोड़ना) ही समृद्धि का मूल है, अनिर्वेद ही परम सुख है। जहाँ-जहाँ अभी तक खोज नहीं की गई है, वहाँ मैं फिर से खोजूँगा।
श्लोक 11 (sundara.12.11)
अनिर्वेदो हि सततं सर्वार्थेषु प्रवर्तकः । करोति सफलं जन्तोः कर्म यच्च करोति सः ॥ 12.11 ॥
anirvedo hi satataṃ sarvārtheṣu pravartakaḥ | karoti saphalaṃ jantoḥ karma yacca karoti saḥ || 12.11 ||
क्योंकि अनिर्वेद ही सदैव सभी कार्यों में प्रवृत्त कराने वाला होता है; वह प्राणी जो भी कर्म करता है, उसे सफल बनाता है।
श्लोक 12 (sundara.12.12)
तस्मादनिर्वेदकरं यत्नं चेष्टेऽहमुत्तमम् । अदृष्टांश्च विचेष्यामि देशान् रावणपालितान् ॥ 12.12 ॥
tasmādanirvedakaraṃ yatnaṃ ceṣṭe'hamuttamam | adṛṣṭāṃśca viceṣyāmi deśān rāvaṇapālitān || 12.12 ||
इसलिए मैं निराशा को त्यागकर उत्तम प्रयत्न करूँगा, और रावण के अधीन उन क्षेत्रों को खोजूँगा जिन्हें अभी तक नहीं देखा है।
श्लोक 13 (sundara.12.13)
आपानशाला विचितास्तथा पुष्पगृहाणि च । चित्रशालाश्च विचिता भूयः क्रीडागृहाणि च ॥ 12.13 ॥
āpānaśālā vicitāstathā puṣpagṛhāṇi ca | citraśālāśca vicitā bhūyaḥ krīḍāgṛhāṇi ca || 12.13 ||
पानशालाएँ खोजी जा चुकी हैं, और पुष्पगृह भी; चित्रशालाएँ भी खोजी जा चुकी हैं — अब क्रीड़ागृहों को फिर से खोजना है।
श्लोक 14 (sundara.12.14)
निष्कुटान्तररथ्याश्च विमानानि च सर्वशः । इति संचिन्त्य भूयोऽपि विचेतुमुपचक्रमे ॥ 12.14 ॥
niṣkuṭāntararathyāśca vimānāni ca sarvaśaḥ | iti saṃcintya bhūyo'pi vicetumupacakrame || 12.14 ||
भीतरी उद्यान-मार्गों को तथा सभी विमानों को भी — ऐसा विचार कर वे फिर से खोज करने में जुट गए।
श्लोक 15 (sundara.12.15)
भूमीगृहांश्चैत्यगृहान् गृहातिगृहकानपि । उत्पतन् निपतंश्चापि तिष्ठन् गच्छन् पुनः क्वचित् ॥ 12.15 ॥
bhūmīgṛhāṃścaityagṛhān gṛhātigṛhakānapi | utpatan nipataṃścāpi tiṣṭhan gacchan punaḥ kvacit || 12.15 ||
भूमिगत गृहों को, चैत्यगृहों को, तथा घरों के भीतर छिपे छोटे-छोटे कक्षों को भी — कभी ऊपर उछलते हुए, कभी नीचे गिरते हुए, कभी रुककर, कभी फिर आगे बढ़ते हुए,
श्लोक 16 (sundara.12.16)
अपवृण्वंश्च द्वाराणि कपाटान्यवघट्टयन् । प्रविशन् निष्पतंश्चापि प्रपतन्नुत्पतन्निव ॥ 12.16 ॥
apavṛṇvaṃśca dvārāṇi kapāṭānyavaghaṭṭayan | praviśan niṣpataṃścāpi prapatannutpatanniva || 12.16 ||
द्वारों को खोलते हुए, किवाड़ों को धकेलते हुए, कभी भीतर प्रवेश करते हुए, कभी बाहर निकलते हुए, मानो कभी गिरते हुए, कभी उछलते हुए —
श्लोक 17 (sundara.12.17)
सर्वमप्यवकाशं स विचचार महाकपिः । चतुरंगुलमात्रोऽपि नावकाशः स विद्यते । रावणान्तःपुरे तस्मिन् यं कपिर्न जगाम सः ॥ 12.17 ॥
sarvamapyavakāśaṃ sa vicacāra mahākapiḥ | caturaṃgulamātro'pi nāvakāśaḥ sa vidyate | rāvaṇāntaḥpure tasmin yaṃ kapirna jagāma saḥ || 12.17 ||
उस महाकपि ने हर संभव स्थान की खोज कर डाली; रावण के उस संपूर्ण अंतःपुर में चार अंगुल मात्र भी ऐसा कोई स्थान न रहा, जहाँ वह कपि न गया हो।
श्लोक 18 (sundara.12.18)
प्राकारान्तरवीथ्यश्च वेदिकाश्चैत्यसंश्रयाः । श्वभ्राश्च पुष्करिण्यश्च सर्वं तेनावलोकितम् ॥ 12.18 ॥
prākārāntaravīthyaśca vedikāścaityasaṃśrayāḥ | śvabhrāśca puṣkariṇyaśca sarvaṃ tenāvalokitam || 12.18 ||
प्राकारों के भीतर की गलियाँ, चैत्यों से संलग्न वेदिकाएँ, गड्ढे और कमल-सरोवर — इन सबको उन्होंने देख डाला।
श्लोक 19 (sundara.12.19)
राक्षस्यो विविधाकारा विरूपा विकृतास्तथा । दृष्टा हनुमता तत्र न तु सा जनकात्मजा ॥ 12.19 ॥
rākṣasyo vividhākārā virūpā vikṛtāstathā | dṛṣṭā hanumatā tatra na tu sā janakātmajā || 12.19 ||
वहाँ नाना रूप वाली, कुरूप और विकृत राक्षसियाँ हनुमान को दिखाई दीं — किंतु जनक-पुत्री सीता नहीं।
श्लोक 20 (sundara.12.20)
रूपेणाप्रतिमा लोके परा विद्याधरस्त्रियः । दृष्टा हनुमता तत्र न तु राघवनन्दिनी ॥ 12.20 ॥
rūpeṇāpratimā loke parā vidyādharastriyaḥ | dṛṣṭā hanumatā tatra na tu rāghavanandinī || 12.20 ||
संसार में अनुपम रूप वाली विद्याधर-स्त्रियाँ भी हनुमान को वहाँ दिखाई दीं — किंतु राघव की प्रिय जानकी नहीं।
श्लोक 21 (sundara.12.21)
नागकन्या वरारोहाः पूर्णचन्द्रनिभाननाः । दृष्टा हनुमता तत्र न तु सा जनकात्मजा ॥ 12.21 ॥
nāgakanyā varārohāḥ pūrṇacandranibhānanāḥ | dṛṣṭā hanumatā tatra na tu sā janakātmajā || 12.21 ||
सुंदर अंगों वाली, पूर्णचंद्र के समान मुख वाली नाग-कन्याएँ भी हनुमान को वहाँ दिखाई दीं — किंतु जनक-पुत्री नहीं।
श्लोक 22 (sundara.12.22)
प्रमथ्य राक्षसेन्द्रेण नागकन्या बलाद्धृताः । दृष्टा हनुमता तत्र न सा जनकनन्दिनी ॥ 12.22 ॥
pramathya rākṣasendreṇa nāgakanyā balādadhṛtāḥ | dṛṣṭā hanumatā tatra na sā janakanandinī || 12.22 ||
राक्षसराज द्वारा बलपूर्वक हर लाई गई नाग-कन्याएँ भी हनुमान को वहाँ दिखाई दीं — किंतु जनक-नंदिनी नहीं।
श्लोक 23 (sundara.12.23)
सोऽपश्यंस्तां महाबाहुः पश्यंश्चान्या वरस्त्रियः । विषसाद महाबाहुर्हनूमान् मारुतात्मजः ॥ 12.23 ॥
so'paśyaṃstāṃ mahābāhuḥ paśyaṃścānyā varastriyaḥ | viṣasāda mahābāhurhanūmān mārutātmajaḥ || 12.23 ||
उसे न देख पाकर, केवल अन्य सुंदर स्त्रियों को ही देखते हुए, वह महाबाहु मारुतिनंदन हनुमान विषाद में डूब गए।
श्लोक 24 (sundara.12.24)
उद्योगं वानरेन्द्राणां प्लवनं सागरस्य च । व्यर्थं वीक्ष्यानिलसुतश्चिन्तां पुनरुपागतः ॥ 12.24 ॥
udyogaṃ vānarendrāṇāṃ plavanaṃ sāgarasya ca | vyarthaṃ vīkṣyānilasutaścintāṃ punarupāgataḥ || 12.24 ||
वानरेंद्रों के उद्योग को और समुद्र-लंघन को व्यर्थ होते देखकर, वायुपुत्र हनुमान पुनः चिंता में डूब गए।
श्लोक 25 (sundara.12.25)
अवतीर्य विमानाच्च हनूमान् मारुतात्मजः । चिन्तामुपजगामाथ शोकोपहतचेतनः ॥ 12.25 ॥
avatīrya vimānācca hanūmān mārutātmajaḥ | cintāmupajagāmātha śokopahatacetanaḥ || 12.25 ||
उस विमान से उतरकर, शोक से आहत चित्त वाले वायुपुत्र हनुमान फिर से गहन चिंता में डूब गए।