उत्तरकाण्ड · सर्ग 39
मित्रों को उपहार
श्लोक 1 (uttara.39.1)
ते प्रयाता महात्मानः पार्थिवास्ते प्रहृष्टवत् । गजवाजिसहस्रौघैः कम्पयन्तो वसुन्धराम् ।। 39.1 ।।
te prayātā mahātmānaḥ pārthivāste prahṛṣṭavat | gajavājisahasraughaiḥ kampayanto vasundharām || 39.1 ||
वे महात्मा राजा हर्षपूर्वक प्रस्थान करते हुए, हजारों हाथियों और घोड़ों के समूहों से पृथ्वी को कम्पित करते हुए चले।
श्लोक 2 (uttara.39.2)
अक्षौहिण्यो हि तत्रासन्राघवार्थे समुद्यताः । भरतस्याज्ञया ऽनेकाः प्रहृष्टा बलवाहनाः ।। 39.2 ।।
akṣauhiṇyo hi tatrāsanrāghavārthe samudyatāḥ | bharatasyājñayā 'nekāḥ prahṛṣṭā balavāhanāḥ || 39.2 ||
वहाँ राघव के कार्य हेतु भरत की आज्ञा से अनेक अक्षौहिणी सेनाएँ हर्षित होकर अपने बल-वाहनों सहित तैयार खड़ी थीं।
श्लोक 3 (uttara.39.3)
ऊचुस्ते च महीपाला बलदर्पसमन्विताः । न रामरावणं युद्धे पश्यामः पुरतः स्थितम् ।। 39.3 ।।
ūcuste ca mahīpālā baladarpasamanvitāḥ | na rāmarāvaṇaṃ yuddhe paśyāmaḥ purataḥ sthitam || 39.3 ||
बलाभिमान से युक्त उन राजाओं ने कहा - "हमने युद्ध में राम और रावण को समक्ष खड़े हुए नहीं देखा।
श्लोक 4 (uttara.39.4)
भरतेन वयं पश्चात्समानीता निरर्थकम् । हता हि राक्षसाः क्षिप्रं पार्थिवैः स्युर्न संशयः ।। 39.4 ।।
bharatena vayaṃ paścātsamānītā nirarthakam | hatā hi rākṣasāḥ kṣipraṃ pārthivaiḥ syurna saṃśayaḥ || 39.4 ||
भरत ने हमें व्यर्थ ही पीछे से बुलाया; निःसंदेह राक्षस तो हम राजाओं के द्वारा शीघ्र ही मार डाले जाते।
श्लोक 5 (uttara.39.5)
रामस्य बाहुवीर्येण रक्षिता लक्ष्मणस्य च । सुखं पारेसमुद्रस्य युध्येम विगतज्वराः ।। 39.5 ।।
rāmasya bāhuvīryeṇa rakṣitā lakṣmaṇasya ca | sukhaṃ pāresamudrasya yudhyema vigatajvarāḥ || 39.5 ||
राम और लक्ष्मण की भुजाओं के बल से सुरक्षित होकर हम समुद्र के पार निश्चिन्त होकर सुखपूर्वक युद्ध करते।
श्लोक 6 (uttara.39.6)
एताश्चान्याश्च राजानः कथास्तत्र सहस्रशः । कथयन्तः स्वराज्यानि जग्मुर्हर्षसमन्विताः ।। 39.6 ।।
etāścānyāśca rājānaḥ kathāstatra sahasraśaḥ | kathayantaḥ svarājyāni jagmurharṣasamanvitāḥ || 39.6 ||
इस प्रकार वहाँ ये तथा अन्य सहस्रों कथाएँ कहते हुए राजा हर्षपूर्वक अपने-अपने राज्यों को चले गए।
श्लोक 7 (uttara.39.7)
स्वानि राज्यानि मुख्यानि ऋद्धानि मुदितानि च । समृद्धधनधान्यानि पूर्णानि वसुमन्ति च ।। 39.7 ।।
svāni rājyāni mukhyāni ṛddhāni muditāni ca | samṛddhadhanadhānyāni pūrṇāni vasumanti ca || 39.7 ||
वे अपने प्रमुख, समृद्ध और आनन्दित राज्यों में पहुँचे, जो धन-धान्य से परिपूर्ण एवं ऐश्वर्यशाली थे।
श्लोक 8 (uttara.39.8)
यथापुराणि ते गत्वा रत्नानि विविधान्यथ । रामस्य प्रियकामार्थमुपहारान् नृपा ददुः ।। 39.8 ।।
yathāpurāṇi te gatvā ratnāni vividhānyatha | rāmasya priyakāmārthamupahārān nṛpā daduḥ || 39.8 ||
अपने-अपने पूर्व नगरों में पहुँचकर उन राजाओं ने राम को प्रसन्न करने की इच्छा से विविध रत्नों को उपहार-स्वरूप भेजा।
श्लोक 9 (uttara.39.9)
अश्वान्यानानि रत्नानि हस्तिनश्च मदोत्कटान् । चन्दनानि च मुख्यानि दिव्यान्याभरणानि च ।। 39.9 ।।
aśvānyānāni ratnāni hastinaśca madotkaṭān | candanāni ca mukhyāni divyānyābharaṇāni ca || 39.9 ||
घोड़े, वाहन, रत्न, मदमस्त हाथी, उत्तम चन्दन, तथा दिव्य आभूषण...
श्लोक 10 (uttara.39.10)
मणिमुक्ताप्रवालांस्तु दास्यो रूपसमन्विताः । अजाविकांश्च विविधान् रथांस्तु विविधान्ददुः ।। 39.10 ।।
maṇimuktāpravālāṃstu dāsyo rūpasamanvitāḥ | ajāvikāṃśca vividhān rathāṃstu vividhāndaduḥ || 39.10 ||
मणि, मोती, मूँगे, रूपवती दासियाँ, विविध बकरियाँ-भेड़ें, और विविध रथ - ये सब उन्होंने भेंट किए।
श्लोक 11 (uttara.39.11)
भरतो लक्ष्मणश्चैव शत्रुघ्नश्च महाबलाः । आदाय तानि रत्नानि स्वां पुरीं पुनरागताः ।। 39.11 ।।
bharato lakṣmaṇaścaiva śatrughnaśca mahābalāḥ | ādāya tāni ratnāni svāṃ purīṃ punarāgatāḥ || 39.11 ||
भरत, लक्ष्मण और महाबली शत्रुघ्न उन रत्नों को लेकर पुनः अपनी नगरी को लौट आए।
श्लोक 12 (uttara.39.12)
आगम्य च पुरीं रम्यामयोध्यां पुरुषर्षभाः । तानि रत्नानि चित्राणि रामाय समुपाहरन् ।। 39.12 ।।
āgamya ca purīṃ ramyāmayodhyāṃ puruṣarṣabhāḥ | tāni ratnāni citrāṇi rāmāya samupāharan || 39.12 ||
उस रमणीय अयोध्या नगरी में पहुँचकर उन पुरुषश्रेष्ठों ने वे विचित्र रत्न राम को अर्पित किए।
श्लोक 13 (uttara.39.13)
प्रतिगृह्य च तत्सर्वं रामः प्रीतिसमन्वितः । सुग्रीवाय ददौ राज्ञे महात्मा कृतकर्मणे ।। 39.13 ।।
pratigṛhya ca tatsarvaṃ rāmaḥ prītisamanvitaḥ | sugrīvāya dadau rājñe mahātmā kṛtakarmaṇe || 39.13 ||
उस सबको स्वीकार करके महात्मा राम ने प्रसन्नतापूर्वक उसे कृतकार्य राजा सुग्रीव को दे दिया।
श्लोक 14 (uttara.39.14)
बिभीषणाय च ददौ तथान्येभ्यो ऽपि राघवः । राक्षसेभ्यः कपिभ्यश्च यैर्वृतो जयमाप्तवान् ।। 39.14 ।।
bibhīṣaṇāya ca dadau tathānyebhyo 'pi rāghavaḥ | rākṣasebhyaḥ kapibhyaśca yairvṛto jayamāptavān || 39.14 ||
तथा राघव ने विभीषण को, और उन अन्य राक्षसों तथा वानरों को भी दिया, जिनसे घिरे रहकर उन्होंने विजय प्राप्त की थी।
श्लोक 15 (uttara.39.15)
ते सर्वे रामदत्तानि रत्नानि कपिराक्षसाः । शिरोभिर्धारयामासुर्बाहुभिश्च महाबलाः ।। 39.15 ।।
te sarve rāmadattāni ratnāni kapirākṣasāḥ | śirobhirdhārayāmāsurbāhubhiśca mahābalāḥ || 39.15 ||
वे सभी महाबली वानर और राक्षस राम द्वारा दिए गए रत्नों को सिर और भुजाओं पर धारण करने लगे।
श्लोक 16 (uttara.39.16)
हनूमन्तं च नृपतिरिक्ष्वाकूणां महारथः । अङ्गदं च महाबाहुमङ्कमारोप्य वीर्यवान् ।। 39.16 ।।
hanūmantaṃ ca nṛpatirikṣvākūṇāṃ mahārathaḥ | aṅgadaṃ ca mahābāhumaṅkamāropya vīryavān || 39.16 ||
इक्ष्वाकुवंश के महारथी, वीर्यवान् नरेश (राम) ने हनुमान् और महाबाहु अंगद को अपनी गोद में बैठाकर...
श्लोक 17 (uttara.39.17)
रामः कमलपत्राक्षः सुग्रीवमिदमब्रवीत् । अङ्गदस्ते सुपुत्रो ऽयं मन्त्री चाप्यनिलात्मजः ।। 39.17 ।।
rāmaḥ kamalapatrākṣaḥ sugrīvamidamabravīt | aṅgadaste suputro 'yaṃ mantrī cāpyanilātmajaḥ || 39.17 ||
...कमलनयन राम ने सुग्रीव से यह कहा - "यह अंगद तुम्हारा सुयोग्य पुत्र है, और यह अनिलपुत्र (हनुमान्) तुम्हारा मन्त्री है।
श्लोक 18 (uttara.39.18)
सुग्रीवमन्त्रिते युक्तौ मम चापि हिते रतौ । अर्हतो विविधां पूजां त्वत्कृते वै हरीश्वर ।। 39.18 ।।
sugrīvamantrite yuktau mama cāpi hite ratau | arhato vividhāṃ pūjāṃ tvatkṛte vai harīśvara || 39.18 ||
हे हरीश्वर! ये दोनों सुग्रीव की मन्त्रणा में कुशल तथा मेरे हित में भी रत हैं; आपके ही कारण ये विविध सम्मान के अधिकारी हैं।
श्लोक 19 (uttara.39.19)
इत्युक्त्वा व्यवमुच्याङ्गाद्भूषणानि महायशाः । स बबन्ध महार्हाणि तदाङ्गदहनूमतोः ।। 39.19 ।।
ityuktvā vyavamucyāṅgādbhūṣaṇāni mahāyaśāḥ | sa babandha mahārhāṇi tadāṅgadahanūmatoḥ || 39.19 ||
ऐसा कहकर उन महायशस्वी राम ने अपने अंगों से आभूषण उतारकर उन बहुमूल्य आभूषणों को अंगद और हनुमान् पर बाँध दिया।
श्लोक 20 (uttara.39.20)
आभाष्य च महावीर्यान्राघवो यूथपर्षभान् । नीलं नलं केसरिणं कुमुदं गन्धमादनम् ।। 39.20 ।।
ābhāṣya ca mahāvīryānrāghavo yūthaparṣabhān | nīlaṃ nalaṃ kesariṇaṃ kumudaṃ gandhamādanam || 39.20 ||
तत्पश्चात् राघव ने महापराक्रमी वानरसेना-नायकों - नील, नल, केसरी, कुमुद, गन्धमादन...
श्लोक 21 (uttara.39.21)
सुषेणं पनसं वीरं मैन्दं द्विविदमेव च । जाम्बवन्तं गवाक्षं च विनतं धूम्रमेव च ।। 39.21 ।।
suṣeṇaṃ panasaṃ vīraṃ maindaṃ dvividameva ca | jāmbavantaṃ gavākṣaṃ ca vinataṃ dhūmrameva ca || 39.21 ||
...सुषेण, वीर पनस, मैन्द, द्विविद, जाम्बवान्, गवाक्ष, विनत, धूम्र...
श्लोक 22 (uttara.39.22)
वलीमुखं प्रजङ्घं च सन्नादं च महाबलम् । दरीमुखं दधिमुखमिन्द्रजानुं च यूथपम् ।। 39.22 ।।
valīmukhaṃ prajaṅghaṃ ca sannādaṃ ca mahābalam | darīmukhaṃ dadhimukhamindrajānuṃ ca yūthapam || 39.22 ||
...वलीमुख, प्रजंघ, महाबली सन्नाद, दरीमुख, दधिमुख, तथा यूथपति इन्द्रजानु को भी सम्बोधित करते हुए...
श्लोक 23 (uttara.39.23)
मधुरं श्लक्ष्णया वाचा नेत्राभ्यामापिबन्निव । सुहृदो मे भवन्तश्च शरीरं भ्रातरस्तथा ।। 39.23 ।।
madhuraṃ ślakṣṇayā vācā netrābhyāmāpibanniva | suhṛdo me bhavantaśca śarīraṃ bhrātarastathā || 39.23 ||
...मधुर एवं कोमल वाणी से, मानो नेत्रों से पीते हुए, कहा - "आप सब मेरे सुहृद् हैं, मानो मेरा ही शरीर हों, और मानो मेरे भाई हैं।
श्लोक 24 (uttara.39.24)
युष्माभिरुद्धृतश्चाहं व्यसनात्काननौकसः । धन्यो राजा च सुग्रीवो भवद्भिः सुहृदां वरैः ।। 39.24 ।।
yuṣmābhiruddhṛtaścāhaṃ vyasanātkānanaukasaḥ | dhanyo rājā ca sugrīvo bhavadbhiḥ suhṛdāṃ varaiḥ || 39.24 ||
हे वननिवासियो! आप ही लोगों ने मुझे संकट से उबारा है; और आप जैसे उत्तम सुहृदों को पाकर राजा सुग्रीव भी धन्य हैं।
श्लोक 25 (uttara.39.25)
एवमुक्त्वा ददौ तेभ्यो भूषणानि यथार्हतः । वज्राणि च महार्हाणि सस्वजे च नरर्षभः ।। 39.25 ।।
evamuktvā dadau tebhyo bhūṣaṇāni yathārhataḥ | vajrāṇi ca mahārhāṇi sasvaje ca nararṣabhaḥ || 39.25 ||
ऐसा कहकर उन्हें यथायोग्य आभूषण तथा बहुमूल्य वज्र-रत्न प्रदान किए, और उस नरश्रेष्ठ ने उन्हें आलिंगन किया।
श्लोक 26 (uttara.39.26)
ते पिबन्तः सुगन्धीनि मधूनि मधुपिङ्गलाः । मांसानि च सुमृष्टानि मूलानि च फलानि च ।। 39.26 ।।
te pibantaḥ sugandhīni madhūni madhupiṅgalāḥ | māṃsāni ca sumṛṣṭāni mūlāni ca phalāni ca || 39.26 ||
वे मधु के समान पिंगल वर्ण वाले वानर सुगन्धित मधुपान करते हुए, स्वादिष्ट मांस, कन्द-मूल और फलों का आस्वादन करने लगे।
श्लोक 27 (uttara.39.27)
एवं तेषां निवसतां मासः साग्रो ययौ तदा । मुहूर्तमिव ते सर्वे रामभक्त्या च मेनिरे ।। 39.27 ।।
evaṃ teṣāṃ nivasatāṃ māsaḥ sāgro yayau tadā | muhūrtamiva te sarve rāmabhaktyā ca menire || 39.27 ||
इस प्रकार वहाँ निवास करते हुए उनका एक मास से अधिक समय बीत गया; परन्तु राम-भक्ति के कारण वह सबको एक मुहूर्त के समान प्रतीत हुआ।
श्लोक 28 (uttara.39.28)
रामो ऽपि रेमे तैः सार्धं वानरैः कामरूपिभिः । राक्षसैश्च महावीर्यैर्ऋक्षैश्चैव महाबलैः ।। 39.28 ।।
rāmo 'pi reme taiḥ sārdhaṃ vānaraiḥ kāmarūpibhiḥ | rākṣasaiśca mahāvīryairṛkṣaiścaiva mahābalaiḥ || 39.28 ||
राम भी उन इच्छानुसार रूपधारी वानरों, महापराक्रमी राक्षसों और महाबली भालुओं के साथ आनन्दपूर्वक रहने लगे।
श्लोक 29 (uttara.39.29)
एवं तेषां ययौ मासो द्वितीयः शिशिरः सुखम् । वानराणां प्रहृष्टानां राक्षसानां च सर्वशः ।। 39.29 ।।
evaṃ teṣāṃ yayau māso dvitīyaḥ śiśiraḥ sukham | vānarāṇāṃ prahṛṣṭānāṃ rākṣasānāṃ ca sarvaśaḥ || 39.29 ||
इस प्रकार उन हर्षित वानरों और समस्त राक्षसों का शिशिर ऋतु का दूसरा मास भी सुखपूर्वक व्यतीत हो गया।
श्लोक 30 (uttara.39.30)
इक्ष्वाकुनगरे रम्ये परां प्रीतिमुपासताम् । रामस्य प्रीतिकरणैः कालस्तेषां सुखं ययौ ।। 39.30 ।।
ikṣvākunagare ramye parāṃ prītimupāsatām | rāmasya prītikaraṇaiḥ kālasteṣāṃ sukhaṃ yayau || 39.30 ||
उस रमणीय इक्ष्वाकु-नगरी में परम प्रेमपूर्वक निवास करते हुए, राम को प्रसन्न रखने वाले कार्यों में उनका समय सुखपूर्वक व्यतीत होने लगा।