Purusha Suktam
पुरुष सूक्तम्
सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात्। स भूमिं विश्वतो वृत्वा अत्यतिष्ठद्दशाङ्गुलम्॥१॥
sahasraśīrṣā puruṣaḥ sahasrākṣaḥ sahasrapāt | sa bhūmiṃ viśvato vṛtvā atyatiṣṭhaddaśāṅgulam ||1||
पुरुष के सहस्र सिर, सहस्र नेत्र और सहस्र चरण हैं। वे पृथ्वी को सब ओर से व्याप्त कर उससे भी परे स्थित हैं।
The Cosmic Being has a thousand heads, eyes and feet. Enveloping the earth from all sides, He extends beyond it.
पुरुष एवेदं सर्वं यद्भूतं यच्च भव्यम्। उतामृतत्वस्येशानो यदन्नेनातिरोहति॥२॥
puruṣa evedaṃ sarvaṃ yadbhūtaṃ yacca bhavyam | utāmṛtatvasyeśāno yadannenātirohati ||2||
जो भूत और भविष्य है, वह सब पुरुष ही हैं। वे अमृतत्व के ईश्वर हैं और अन्न से पोषित जगत् में भी प्रकट होते हैं।
The Purusha alone is all that has been and all that will be. He is the Lord of immortality and also appears through the food-sustained world.
एतावानस्य महिमा अतो ज्यायाँश्च पूरुषः। पादोऽस्य विश्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवि॥३॥
etāvānasya mahimā ato jyāyāṃśca pūruṣaḥ | pādo'sya viśvā bhūtāni tripādasyāmṛtaṃ divi ||3||
यह उनकी महिमा है, पर पुरुष इससे भी महान हैं। समस्त भूत उनका एक पाद हैं, जबकि तीन पाद अमृत रूप में दिव्य लोक में हैं।
Such is His greatness, yet the Purusha is greater still. All beings are one quarter of Him; three quarters are immortal in the divine realm.
त्रिपादूर्ध्व उदैत्पुरुषः पादोऽस्येहाभवत्पुनः। ततो विष्वङ्व्यक्रामत्साशनानशने अभि॥४॥
tripādūrdhva udaitpuruṣaḥ pādo'syehābhavatpunaḥ | tato viṣvaṅvyakrāmatsāśanānaśane abhi ||4||
पुरुष के तीन पाद ऊपर स्थित हैं और एक पाद इस जगत् में प्रकट हुआ। उससे वे खाने वाले और न खाने वाले सब में फैल गए।
Three quarters of the Purusha rose beyond; one quarter became this world. From that, He spread into what eats and what does not eat.
तस्माद्विराडजायत विराजो अधि पूरुषः। स जातो अत्यरिच्यत पश्चाद्भूमिमथो पुरः॥५॥
tasmādvirāḍajāyata virājo adhi pūruṣaḥ | sa jāto atyaricyata paścādbhūmimatho puraḥ ||5||
उनसे विराट उत्पन्न हुआ और विराट से पुरुष का पुनः प्रकट स्वरूप हुआ। वे पृथ्वी के आगे-पीछे सब ओर फैल गए।
From Him arose Virat, the manifested cosmic form; from Virat the Purusha appeared again and spread before and behind the earth.
यत्पुरुषेण हविषा देवा यज्ञमतन्वत। वसन्तो अस्यासीदाज्यं ग्रीष्म इध्मः शरद्धविः॥६॥
yatpuruṣeṇa haviṣā devā yajñamatanvata | vasanto asyāsīdājyaṃ grīṣma idhmaḥ śaraddhaviḥ ||6||
जब देवों ने पुरुष को हवि बनाकर यज्ञ किया, तब वसंत घृत, ग्रीष्म इंधन और शरद ऋतु हवि बनी।
When the devas performed the cosmic yajna with Purusha as the offering, spring became the ghee, summer the fuel, and autumn the oblation.
Purusha Suktam
Purusha_narayana
Explore Purusha_narayanaCommunity Reflections
🕉️
Be the first to share your reflection.