Jatayu Confronts Ravana

Shloka 1 (aranya.50.1)

तम् शब्दम् अवसुप्तस्य जटायुः अथ शुश्रुवे । निरैक्षत् रावणम् क्षिप्रम् वैदेहीम् च ददर्श सः ॥ 50.1 ॥

tam śabdam avasuptasya jaṭāyuḥ atha śuśruve | niraikṣat rāvaṇam kṣipram vaidehīm ca dadarśa saḥ || 50.1 ||

Jatayu, though drowsy with sleep, heard that cry; he looked about at once and saw Ravana, and Vaidehi as well.

Shloka 2 (aranya.50.2)

ततः पर्वत शृंग आभः तीक्ष्ण तुण्डः खग उत्तमः । वनस्पति गतः श्रीमान् व्याजहार शुभाम् गिरम् ॥ 50.2 ॥

tataḥ parvata śṛṃga ābhaḥ tīkṣṇa tuṇḍaḥ khaga uttamaḥ | vanaspati gataḥ śrīmān vyājahāra śubhām giram || 50.2 ||

Then that majestic, finest of birds, sharp-beaked, towering like a mountain-peak, perched upon the tree, spoke these fitting words:

Shloka 3 (aranya.50.3)

दशग्रीव स्थितो धर्मे पुराणे सत्य संश्रयः । भ्रातः सः त्वम् निन्दितम् कर्म कर्तुम् न अर्हसि संप्रताम् ॥ 50.3 ॥

daśagrīva sthito dharme purāṇe satya saṃśrayaḥ | bhrātaḥ saḥ tvam ninditam karma kartum na arhasi saṃpratām || 50.3 ||

"O ten-necked one, O brother, I am one who abides by ancient righteousness and holds fast to truth. It is not fitting for you to commit this reprehensible deed now.

Shloka 4 (aranya.50.4)

जटायुः नाम नाम्ना अहम् गृध्र राजो महाबलः । राजा सर्वस्य लोकस्य महेन्द्र वरुण उपमः ॥ 50.4 ॥

jaṭāyuḥ nāma nāmnā aham gṛdhra rājo mahābalaḥ | rājā sarvasya lokasya mahendra varuṇa upamaḥ || 50.4 ||

My name is Jatayu; I am the mighty king of vultures. Rama, son of Dasharatha, is the sovereign of all the world, comparable to Mahendra and Varuna,

Shloka 5 (aranya.50.5)

लोकानाम् च हिते युक्तो रामो दशरथ आत्मजः । तस्य एषा लोक नाथस्य धर्म पत्नी यशस्विनी ॥ 50.5 ॥

lokānām ca hite yukto rāmo daśaratha ātmajaḥ | tasya eṣā loka nāthasya dharma patnī yaśasvinī || 50.5 ||

and ever devoted to the welfare of all the worlds. This glorious lady is the rightful wife of that protector of the worlds —

Shloka 6 (aranya.50.6)

सीता नाम वरारोहा याम् त्वम् हर्तुम् इह इच्छसि । कथम् राजा स्थितो धर्मे पर दारान् परामृशेत् ॥ 50.6 ॥

sītā nāma varārohā yām tvam hartum iha icchasi | katham rājā sthito dharme para dārān parāmṛśet || 50.6 ||

Sita by name, that shapely lady, whom you now wish to abduct. How can a king who abides by righteousness lay hands upon another man's wife?

Shloka 7 (aranya.50.7)

रक्षणीया विशेषेण राज दारा महाबलः । निवर्तय गतिम् नीचाम् पर दार अभिमर्शनात् ॥ 50.7 ॥

rakṣaṇīyā viśeṣeṇa rāja dārā mahābalaḥ | nivartaya gatim nīcām para dāra abhimarśanāt || 50.7 ||

O mighty Ravana, a king's wife above all deserves protection. Turn back from this base course of laying hands on another's wife.

Shloka 8 (aranya.50.8)

न तत् समाचरेत् धीरो यत् परो अस्य विगर्हयेत् । यथा आत्मनः तथा अन्येषाम् दारा रक्ष्या विमर्शनात् ॥ 50.8 ॥

na tat samācaret dhīro yat paro asya vigarhayet | yathā ātmanaḥ tathā anyeṣām dārā rakṣyā vimarśanāt || 50.8 ||

A wise man does not do that for which another would condemn him. As one protects one's own wife from another's touch, so should one protect the wives of others.

Shloka 9 (aranya.50.9)

अर्थम् वा यदि वा कामम् शिष्टाः शास्त्रेषु अनागतम् । व्यवस्यन्ति अनु राजानम् धर्मम् पौलस्त्य नंदन ॥ 50.9 ॥

artham vā yadi vā kāmam śiṣṭāḥ śāstreṣu anāgatam | vyavasyanti anu rājānam dharmam paulastya naṃdana || 50.9 ||

O scion of Pulastya, where scriptures give no guidance in matters of wealth, pleasure, or even righteousness, the learned take their bearing from the conduct of the king.

Shloka 10 (aranya.50.10)

राजा धर्मः च कामः च द्रव्याणाम् च उत्तमो निधिः । धर्मः शुभम् वा पापम् वा राज मूलम् प्रवर्तते ॥ 50.10 ॥

rājā dharmaḥ ca kāmaḥ ca dravyāṇām ca uttamo nidhiḥ | dharmaḥ śubham vā pāpam vā rāja mūlam pravartate || 50.10 ||

The king is the supreme repository of righteousness, pleasure, and wealth; and whether it be virtue or vice, it takes root and spreads from the king.

Shloka 11 (aranya.50.11)

पाप स्वभावः चपलः कथम् त्वम् रक्षसाम् वर । ऐश्वर्यम् अभिसंप्राप्तो विमानम् इव दुष्कृती ॥ 50.11 ॥

pāpa svabhāvaḥ capalaḥ katham tvam rakṣasām vara | aiśvaryam abhisaṃprāpto vimānam iva duṣkṛtī || 50.11 ||

O best of rakshasas, being by nature sinful and fickle, how have you, an evildoer, come to possess such sovereignty — like a sinner who has somehow attained a celestial chariot?

Shloka 12 (aranya.50.12)

काम स्वभावो यः सः असौ न शक्यः तम् प्रमार्जितुम् । न हि दुष्ट आत्मनाम् आर्यम् आवसति आलये चिरम् ॥ 50.12 ॥

kāma svabhāvo yaḥ saḥ asau na śakyaḥ tam pramārjitum | na hi duṣṭa ātmanām āryam āvasati ālaye ciram || 50.12 ||

One's inborn nature cannot easily be effaced; and true prosperity does not long dwell in the abode of the evil-minded.

Shloka 13 (aranya.50.13)

विषये वा पुरे वा ते यदा रामो महाबलः । न अपराध्यति धर्मात्मा कथम् तस्य अपराध्यसि ॥ 50.13 ॥

viṣaye vā pure vā te yadā rāmo mahābalaḥ | na aparādhyati dharmātmā katham tasya aparādhyasi || 50.13 ||

When that mighty and righteous-souled Rama has done no wrong to you, either in your realm or in your city, how then do you commit this wrong against him?

Shloka 14 (aranya.50.14)

यदि शूर्पणखा हेतोः जनस्थान गतः खरः । अतिवृत्तो हतः पूर्वम् रामेण अक्लिष्ट कर्मणा ॥ 50.14 ॥

yadi śūrpaṇakhā hetoḥ janasthāna gataḥ kharaḥ | ativṛtto hataḥ pūrvam rāmeṇa akliṣṭa karmaṇā || 50.14 ||

If, because of Shurpanakha, Khara, dwelling in Janasthana, transgressed and was earlier slain by the tireless Rama —

Shloka 15 (aranya.50.15)

अत्र ब्रूहि यथा तत्त्वम् को रामस्य व्यतिक्रमः । यस्य त्वम् लोक नाथस्य हृत्वा भार्याम् गमिष्यसि ॥ 50.15 ॥

atra brūhi yathā tattvam ko rāmasya vyatikramaḥ | yasya tvam loka nāthasya hṛtvā bhāryām gamiṣyasi || 50.15 ||

then tell me truly, what transgression has Rama committed, that you should go off having stolen the wife of that lord of the worlds?

Shloka 16 (aranya.50.16)

क्षिप्रम् विसृज वैदेहीम् मा त्वा घोरेण चक्षुषा । दहेत् दहनभूतेन वृत्रम् इन्द्र अशनिः यथा ॥ 50.16 ॥

kṣipram visṛja vaidehīm mā tvā ghoreṇa cakṣuṣā | dahet dahanabhūtena vṛtram indra aśaniḥ yathā || 50.16 ||

Release Vaidehi at once, lest his terrible, fire-like eyes burn you to ashes, as Indra's thunderbolt once consumed the demon Vritra.

Shloka 17 (aranya.50.17)

सर्पम् आशीविषम् बद्ध्वा वस्त्र अन्ते न अवबुध्यसे । ग्रीवायाम् प्रतिमुक्तम् च काल पाशम् न पश्यसि ॥ 50.17 ॥

sarpam āśīviṣam baddhvā vastra ante na avabudhyase | grīvāyām pratimuktam ca kāla pāśam na paśyasi || 50.17 ||

You are not even aware that you have bound a venomous serpent to the hem of your garment; nor do you see that the noose of Death already hangs about your neck.

Shloka 18 (aranya.50.18)

स भारः सौम्य भर्तव्यो यो नरम् न अवसादयेत् । तत् अन्नम् अपि भोक्तव्यम् जीर्यते यत् अनामयम् ॥ 50.18 ॥

sa bhāraḥ saumya bhartavyo yo naram na avasādayet | tat annam api bhoktavyam jīryate yat anāmayam || 50.18 ||

O gentle one, only that burden should be shouldered which does not crush a man; only that food should be eaten which is digested without harm.

Shloka 19 (aranya.50.19)

यत् कृत्वा न भवेत् धर्मो न कीर्तिः न यशः ध्रुवम् । शरीरस्य भवेत् खेदः कः तत् कर्म समाचरेत् ॥ 50.19 ॥

yat kṛtvā na bhavet dharmo na kīrtiḥ na yaśaḥ dhruvam | śarīrasya bhavet khedaḥ kaḥ tat karma samācaret || 50.19 ||

Who would ever undertake a deed that brings neither righteousness, nor fame, nor lasting glory, but only weariness of the body?

Shloka 20 (aranya.50.20)

षष्टि वर्ष सहस्राणि जातस्य मम रावण । पितृ पैतामहम् राज्यम् यथावत् अनुतिष्ठतः ॥ 50.20 ॥

ṣaṣṭi varṣa sahasrāṇi jātasya mama rāvaṇa | pitṛ paitāmaham rājyam yathāvat anutiṣṭhataḥ || 50.20 ||

O Ravana, sixty thousand years have passed since my birth, through which I have upheld, in due tradition, the realm of my fathers and forefathers.

Shloka 21 (aranya.50.21)

वृद्धो अहम् त्वम् युवा धन्वी स रथः कवची शरी । न च अपि आदाय कुशली वैदेहीम् न गमिष्यसि ॥ 50.21 ॥

vṛddho aham tvam yuvā dhanvī sa rathaḥ kavacī śarī | na ca api ādāya kuśalī vaidehīm na gamiṣyasi || 50.21 ||

I am old, you are young; you are armed with a bow, mounted on a chariot, armoured, and supplied with arrows — yet even so, you shall not go off safely, having taken Vaidehi.

Shloka 22 (aranya.50.22)

न शक्तः त्वम् बलात् हर्तुम् वैदेहीम् मम पश्यतः । हेतुभिः न्याय संयुक्तैः ध्रुवाम् वेद श्रुतीम् इव ॥ 50.22 ॥

na śaktaḥ tvam balāt hartum vaidehīm mama paśyataḥ | hetubhiḥ nyāya saṃyuktaiḥ dhruvām veda śrutīm iva || 50.22 ||

While I watch, you shall not be able to forcibly abduct Vaidehi — no more than the definitive truth of the Vedas can be shaken by clever, contrary reasoning.

Shloka 23 (aranya.50.23)

युध्यस्व यदि शूरो असि मुहूर्तम् तिष्ठ रावण । शयिष्यसे हतो भूमौ यथा पूर्वम् खरः तथा ॥ 50.23 ॥

yudhyasva yadi śūro asi muhūrtam tiṣṭha rāvaṇa | śayiṣyase hato bhūmau yathā pūrvam kharaḥ tathā || 50.23 ||

Stand and fight, Ravana, if you are truly a hero — wait but a moment, and you shall lie slain upon the ground, just as Khara did before you.

Shloka 24 (aranya.50.24)

असकृत् संयुगे येन निहता दैत्य दानवाः । न चिरात् चीर वासाः त्वाम् रामो युधि वधिष्यति ॥ 50.24 ॥

asakṛt saṃyuge yena nihatā daitya dānavāḥ | na cirāt cīra vāsāḥ tvām rāmo yudhi vadhiṣyati || 50.24 ||

He by whom daityas and danavas have time and again been slain in battle — that bark-clad Rama shall, before long, slay you too in combat.

Shloka 25 (aranya.50.25)

किम् नु शक्यम् मया कर्तुम् गतौ दूरम् नृप आत्मजौ । क्षिप्रम् त्वम् नश्यसे नीच तयोः भीतो न संशयः ॥ 50.25 ॥

kim nu śakyam mayā kartum gatau dūram nṛpa ātmajau | kṣipram tvam naśyase nīca tayoḥ bhīto na saṃśayaḥ || 50.25 ||

What indeed can I do now, when the two princes have gone far off? Yet, base one, you shall vanish quickly in fear of them — of this there is no doubt.

Shloka 26 (aranya.50.26)

न हि मे जीवमानस्य नयिष्यसि शुभाम् इमाम् । सीताम् कमल पत्र अक्षीम् रामस्य महषीम् प्रियाम् ॥ 50.26 ॥

na hi me jīvamānasya nayiṣyasi śubhām imām | sītām kamala patra akṣīm rāmasya mahaṣīm priyām || 50.26 ||

While I still live, you shall not carry off this auspicious Sita, lotus-petal-eyed, the beloved queen of Rama.

Shloka 27 (aranya.50.27)

अवश्यम् तु मया कार्यम् प्रियम् तस्य महात्मनः । जीवितेन अपि रामस्य तथा दशरथस्य च ॥ 50.27 ॥

avaśyam tu mayā kāryam priyam tasya mahātmanaḥ | jīvitena api rāmasya tathā daśarathasya ca || 50.27 ||

I must surely do something to please that great-souled Rama, and likewise Dasharatha — even at the cost of my own life.

Shloka 28 (aranya.50.28)

तिष्ठ तिष्ठ दशग्रीव मुहूर्तम् पश्य रावण । वृन्तात् इव फलम् त्वाम् तु पातयेयम् रथ उत्तमात् । युद्ध आतिथ्यम् प्रदास्यामि यथा प्राणम् निशा चर ॥ 50.28 ॥

tiṣṭha tiṣṭha daśagrīva muhūrtam paśya rāvaṇa | vṛntāt iva phalam tvām tu pātayeyam ratha uttamāt | yuddha ātithyam pradāsyāmi yathā prāṇam niśā cara || 50.28 ||

"Stand, stand, O ten-necked one! Wait but a moment, Ravana, and see — I shall hurl you down from your splendid chariot as one plucks a fruit from its stem. O night-ranger, as long as breath remains in me, I shall offer you the hospitality of battle!"