The Foreboding Return

Shloka 1 (aranya.57.1)

राक्षसम् मृग रूपेण चरन्तम् काम रूपिणम् । निहत्य रामो मारीचम् तूर्णम् पथि न्यवर्तत ॥ 57.1 ॥

rākṣasam mṛga rūpeṇa carantam kāma rūpiṇam | nihatya rāmo mārīcam tūrṇam pathi nyavartata || 57.1 ||

Having slain the demon Maricha — a shape-shifter by will, who had been roaming about in the guise of a deer — Rama swiftly turned back along the same path.

Shloka 2 (aranya.57.2)

तस्य संत्वरमाणस्य द्रष्टु कामस्य मैथिलीम् । क्रूर स्वरो अथ गोमायुः विननाद अस्य पृष्ठतः ॥ 57.2 ॥

tasya saṃtvaramāṇasya draṣṭu kāmasya maithilīm | krūra svaro atha gomāyuḥ vinanāda asya pṛṣṭhataḥ || 57.2 ||

As he hurried on, eager to see Maithili again, a jackal howled behind him with a harsh, deafening cry.

Shloka 3 (aranya.57.3)

स तस्य स्वरम् आज्ञाय दारुणम् रोम हर्षणम् । चिंतयामास गोमायोः स्वरेण परिशन्कितः ॥ 57.3 ॥

sa tasya svaram ājñāya dāruṇam roma harṣaṇam | ciṃtayāmāsa gomāyoḥ svareṇa pariśankitaḥ || 57.3 ||

Recognizing that dreadful, hair-raising cry, Rama grew deeply uneasy at the jackal's howl and fell into troubled thought.

Shloka 4 (aranya.57.4)

अशुभम् बत मन्ये अहम् गोमायुः वाश्यते यथा । स्वस्ति स्यात् अपि वैदेह्या राक्षसैः भक्षणम् विना ॥ 57.4 ॥

aśubham bata manye aham gomāyuḥ vāśyate yathā | svasti syāt api vaidehyā rākṣasaiḥ bhakṣaṇam vinā || 57.4 ||

"Alas, the way this jackal is crying out — I take it as a bad omen. Is Vaidehi safe still, unharmed by any demon's jaws?"

Shloka 5 (aranya.57.5)

मारीचेन तु विज्ञाय स्वरम् आलक्ष्य मामकम् । विक्रुष्टम् मृग रूपेण लक्ष्मणः शृणुयात् यदि ॥ 57.5 ॥

mārīcena tu vijñāya svaram ālakṣya māmakam | vikruṣṭam mṛga rūpeṇa lakṣmaṇaḥ śṛṇuyāt yadi || 57.5 ||

"Maricha, having grasped the nature of my voice, imitated it and cried out in that guise of a deer. If Lakshmana were to hear that cry,"

Shloka 6 (aranya.57.6)

स सौमित्रिः स्वरम् श्रुत्वा ताम् च हित्वा अथ मैथिलीम् । तया एव प्रहितः क्षिप्रम् मत् सकाशम् इह एष्यति ॥ 57.6 ॥

sa saumitriḥ svaram śrutvā tām ca hitvā atha maithilīm | tayā eva prahitaḥ kṣipram mat sakāśam iha eṣyati || 57.6 ||

"then that Saumitri, taking it for my voice, would leave Maithili behind — or be sent on by her own urging — and come hastening straight to me."

Shloka 7 (aranya.57.7)

राक्षसैः सहितैर् नूनम् सीताया ईप्सितो वधः । कांचनः च मृगो भूत्वा व्यपनीय आश्रमात् तु माम् ॥ 57.7 ॥

rākṣasaiḥ sahitair nūnam sītāyā īpsito vadhaḥ | kāṃcanaḥ ca mṛgo bhūtvā vyapanīya āśramāt tu mām || 57.7 ||

"Surely the demons together desire Sita's death — for that very one, becoming a golden deer, drew me away from the hermitage,"

Shloka 8 (aranya.57.8)

दूरम् नीत्वा अथ मारीचो राक्षसो अभूत् शर आहतः । हा लक्ष्मण हतो अस्मि इति यत् वाक्यम् व्यजहार ह ॥ 57.8 ॥

dūram nītvā atha mārīco rākṣaso abhūt śara āhataḥ | hā lakṣmaṇa hato asmi iti yat vākyam vyajahāra ha || 57.8 ||

"leading me far off, and when struck by my arrow that Maricha turned back into a demon and cried out, 'Ah, Lakshmana, I am slain!'"

Shloka 9 (aranya.57.9)

अपि स्वस्ति भवेत् द्वाभ्याम् रहिताभ्याम् मया वने । जनस्थान निमित्तम् हि कृत वैरो अस्मि राक्षसैः ॥ 57.9 ॥

api svasti bhavet dvābhyām rahitābhyām mayā vane | janasthāna nimittam hi kṛta vairo asmi rākṣasaiḥ || 57.9 ||

"Will those two, left alone in the forest without me, truly be safe? For because of what happened at Janasthana, I have surely earned the demons' enmity —"

Shloka 10 (aranya.57.10)

निमित्तानि च घोराणि दृश्यन्ते अद्य बहूनि च । इति एवम् चिंतयन् रामः श्रुत्वा गोमायु निःस्वनम् ॥ 57.10 ॥

nimittāni ca ghorāṇi dṛśyante adya bahūni ca | iti evam ciṃtayan rāmaḥ śrutvā gomāyu niḥsvanam || 57.10 ||

"and today so many terrible omens are appearing besides." Thinking thus, Rama listened to the jackal's cry.

Shloka 11 (aranya.57.11)

निवर्तमानः त्वरितो जगाम आश्रमम् आत्मवान् । आत्मनः च अपनयनम् मृग रूपेण रक्षसा ॥ 57.11 ॥

nivartamānaḥ tvarito jagāma āśramam ātmavān | ātmanaḥ ca apanayanam mṛga rūpeṇa rakṣasā || 57.11 ||

Reflecting on how the demon in a deer's guise had drawn him away, that steadfast Rama turned back and hastened swiftly toward the hermitage.

Shloka 12 (aranya.57.12)

आजगाम जनस्थानम् राघवः परिशन्कितः । तम् दीन मानसम् दीनम् आसेदुः मृग पक्षिणः ॥ 57.12 ॥

ājagāma janasthānam rāghavaḥ pariśankitaḥ | tam dīna mānasam dīnam āseduḥ mṛga pakṣiṇaḥ || 57.12 ||

Raghava reached Janasthana filled with foreboding, and the deer and birds, themselves looking forlorn, drew close to him whose heart had grown heavy with sorrow.

Shloka 13 (aranya.57.13)

सव्यम् कृत्वा महात्मानम् घोराम् च ससृजुः स्वरान् । तानि दृष्ट्वा निमित्तानि महाघोराणि राघवः । न्यवर्तत अथ त्वरितो जवेन आश्रमम् आत्मनः ॥ 57.13 ॥

savyam kṛtvā mahātmānam ghorām ca sasṛjuḥ svarān | tāni dṛṣṭvā nimittāni mahāghorāṇi rāghavaḥ | nyavartata atha tvarito javena āśramam ātmanaḥ || 57.13 ||

Circling that great soul to his left, they let out dreadful cries; and seeing these deeply ominous signs, Raghava at once hastened at full speed toward his own hermitage.

Shloka 14 (aranya.57.14)

ततो लक्षणम् आयान्तम् ददर्श विगत प्रभम् । ततो अविदूरे रामेण समीयाय स लक्ष्मणः ॥ 57.14 ॥

tato lakṣaṇam āyāntam dadarśa vigata prabham | tato avidūre rāmeṇa samīyāya sa lakṣmaṇaḥ || 57.14 ||

Then he saw Lakshmana approaching, his face drained of all brightness; and not far off, that Lakshmana came face to face with Rama.

Shloka 15 (aranya.57.15)

विषण्णः स विषण्णेन दुःखितो दुःख भागिना । संजगर्हे अथ तम् भ्राता दृष्टा लक्ष्मणम् आगतम् ॥ 57.15 ॥

viṣaṇṇaḥ sa viṣaṇṇena duḥkhito duḥkha bhāginā | saṃjagarhe atha tam bhrātā dṛṣṭā lakṣmaṇam āgatam || 57.15 ||

Downcast himself and sharing in that sorrow, Rama, on seeing his dejected brother Lakshmana arrive in this state, rebuked him.

Shloka 16 (aranya.57.16)

विहाय सीताम् विजने वने राक्षस सेविते । गृहीत्वा च करम् सव्यम् लक्ष्मणम् रघुनंदनः ॥ 57.16 ॥

vihāya sītām vijane vane rākṣasa sevite | gṛhītvā ca karam savyam lakṣmaṇam raghunaṃdanaḥ || 57.16 ||

Because he had left Sita alone in that desolate forest haunted by demons, Raghunandana took hold of Lakshmana's left hand,

Shloka 17 (aranya.57.17)

उवाच मधुर उदर्कम् इदम् परुषम् आर्तवत् । अहो लक्ष्मण गर्ह्यम् ते कृतम् यः त्वम् विहाय ताम् ॥ 57.17 ॥

uvāca madhura udarkam idam paruṣam ārtavat | aho lakṣmaṇa garhyam te kṛtam yaḥ tvam vihāya tām || 57.17 ||

and, like a man in anguish, spoke these harsh words that would in time prove kindly meant: "Ah, Lakshmana, blameworthy indeed is this act of yours, coming here and leaving her behind.

Shloka 18 (aranya.57.18)

सीताम् इह आगतः सौम्य कच्चित् स्वस्ति भवेत् इति । न मे अस्ति संशयो वीर सर्वथा जनकात्मजा ॥ 57.18 ॥

sītām iha āgataḥ saumya kaccit svasti bhavet iti | na me asti saṃśayo vīra sarvathā janakātmajā || 57.18 ||

You have come here away from Sita, gentle one — will she truly, somehow, still be safe? O brave one, I no longer have any doubt at all that Janaka's daughter —

Shloka 19 (aranya.57.19)

विनष्टा भक्षिता वा अप राक्षसैः वन चारिभिः । अशुभानि एव भूयिष्ठम् यथा प्रादुर् भवन्ति मे ॥ 57.19 ॥

vinaṣṭā bhakṣitā vā apa rākṣasaiḥ vana cāribhiḥ | aśubhāni eva bhūyiṣṭham yathā prādur bhavanti me || 57.19 ||

is surely lost, or has been devoured by the demons roaming that forest — so thickly do these evil omens keep appearing to me."

Shloka 20 (aranya.57.20)

अपि लक्ष्मण सीतायाः सामग्र्यम् प्राप्नुयावहे । जीवन्त्याः पुरुषव्याघ्र सुताया जनक्स्य वै ॥ 57.20 ॥

api lakṣmaṇa sītāyāḥ sāmagryam prāpnuyāvahe | jīvantyāḥ puruṣavyāghra sutāyā janaksya vai || 57.20 ||

"O tiger among men, Lakshmana, will the two of us even find Janaka's daughter Sita alive and unharmed —

Shloka 21 (aranya.57.21)

यथा वै मृग संघाः च गोमायुः च भैरवम् । वाश्यन्ते शकुनाः च अपि प्रदीप्ताम् अभितो दिशम् । अपि स्वस्ति भवेत् तस्या राज पुत्र्या महाबल ॥ 57.21 ॥

yathā vai mṛga saṃghāḥ ca gomāyuḥ ca bhairavam | vāśyante śakunāḥ ca api pradīptām abhito diśam | api svasti bhavet tasyā rāja putryā mahābala || 57.21 ||

given how these herds of deer, this jackal, and even the birds are all crying so fearfully, facing that blazing quarter of the sky — O mighty one, can that princess possibly be safe?"

Shloka 22 (aranya.57.22)

इदम् हि रक्षो मृग संनिकाशम् प्रलोभ्य माम् दूरम् अनुप्रयातम् । हतम् कथंचित् महता श्रमेण स राक्षसो अभूत् म्रियमाण एव ॥ 57.22 ॥

idam hi rakṣo mṛga saṃnikāśam pralobhya mām dūram anuprayātam | hatam kathaṃcit mahatā śrameṇa sa rākṣaso abhūt mriyamāṇa eva || 57.22 ||

"It was this very demon, in the likeness of a deer, that lured me on and drew me far away in pursuit; struck down at last only with great effort, he turned back into a demon even as he lay dying.

Shloka 23 (aranya.57.23)

मनः च मे दीनम् इह अप्रहृष्टम् चक्षुः च सव्यम् कुरुते विकारम् । असंशयम् लक्ष्मण न अस्ति सीता हृता मृता वा पथि वर्तते वा ॥ 57.23 ॥

manaḥ ca me dīnam iha aprahṛṣṭam cakṣuḥ ca savyam kurute vikāram | asaṃśayam lakṣmaṇa na asti sītā hṛtā mṛtā vā pathi vartate vā || 57.23 ||

My heart is heavy now, unquiet within me, and my left eye keeps twitching strangely. Without doubt, Lakshmana, Sita is no longer there — either she has been carried off, or she has perished, or she wanders lost somewhere on the way."