Rama's Anguished Rebuke to Lakshmana

Shloka 1 (aranya.59.1)

अथ आश्रमात् उपावृत्तम् अंतरा रघुनंदनः । परिपप्रच्छ सौमित्रिम् रामो दुःख अर्दितः पुनः ॥ 59.1 ॥

atha āśramāt upāvṛttam aṃtarā raghunaṃdanaḥ | paripapraccha saumitrim rāmo duḥkha arditaḥ punaḥ || 59.1 ||

Then, midway on the path, Rama, joy of the Raghus, overwhelmed anew with anguish, questioned once more Saumitri, who had turned back from the hermitage.

Shloka 2 (aranya.59.2)

तम् उवाच किम् अर्थम् त्वम् आगतो अपास्य मैथिलीम् । यदा सा तव विश्वासात् वने विहरिता मया ॥ 59.2 ॥

tam uvāca kim artham tvam āgato apāsya maithilīm | yadā sā tava viśvāsāt vane viharitā mayā || 59.2 ||

He said to him, "I left her in the forest trusting only in you — for what reason, then, have you come here, abandoning Maithili?"

Shloka 3 (aranya.59.3)

दृष्ट्वा एव अभ्यागतम् त्वाम् मे मैथिलीम् त्यज्य लक्ष्मण । शंकमानम् महत् पापम् यत् सत्यम् व्यथितम् मनः ॥ 59.3 ॥

dṛṣṭvā eva abhyāgatam tvām me maithilīm tyajya lakṣmaṇa | śaṃkamānam mahat pāpam yat satyam vyathitam manaḥ || 59.3 ||

The very moment I saw you, Lakshmana, coming toward me having left Maithili, the great calamity my heart had been dreading turned into certainty, and my mind is now stricken with grief.

Shloka 4 (aranya.59.4)

स्फुरते नयनम् सव्यम् बाहुः च हृदयम् च मे । दृष्ट्वा लक्ष्मण दूरे त्वाम् सीता विरहितम् पथि ॥ 59.4 ॥

sphurate nayanam savyam bāhuḥ ca hṛdayam ca me | dṛṣṭvā lakṣmaṇa dūre tvām sītā virahitam pathi || 59.4 ||

On seeing you from afar on the path, Lakshmana, without Sita, my left eye, my arm, and my heart — all are throbbing.

Shloka 5 (aranya.59.5)

एवम् उक्तः तु सौमित्रिः लक्ष्मणः शुभ लक्षणः । भूयो दुःख समाविष्टो दुःखितम् रामम् अब्रवीत् ॥ 59.5 ॥

evam uktaḥ tu saumitriḥ lakṣmaṇaḥ śubha lakṣaṇaḥ | bhūyo duḥkha samāviṣṭo duḥkhitam rāmam abravīt || 59.5 ||

Thus addressed, Saumitri Lakshmana, of auspicious marks, seized anew by sorrow, spoke in reply to the grieving Rama.

Shloka 6 (aranya.59.6)

न स्वयम् काम कारेण ताम् त्यक्त्वा अहम् इह आगतः । प्रचोदितः तया एव उग्रैः त्वत् सकाशम् इह आगतः ॥ 59.6 ॥

na svayam kāma kāreṇa tām tyaktvā aham iha āgataḥ | pracoditaḥ tayā eva ugraiḥ tvat sakāśam iha āgataḥ || 59.6 ||

"It was not by my own will that I left her and came here — I was driven to your presence by her own harsh words."

Shloka 7 (aranya.59.7)

आर्येण एव परिक्रुष्टम् हा सीते लक्ष्मण इति च । परित्राहि इति यत् वाक्यम् मैथिल्याः तत् श्रुतिम् गतम् ॥ 59.7 ॥

āryeṇa eva parikruṣṭam hā sīte lakṣmaṇa iti ca | paritrāhi iti yat vākyam maithilyāḥ tat śrutim gatam || 59.7 ||

"A cry reached Maithili's ears, as though shouted aloud by your noble self — 'Ha Sita! Lakshmana!' — and the word, 'save me!'"

Shloka 8 (aranya.59.8)

सा तम् आर्त स्वरम् श्रुत्वा तव स्नेहेन मैथिली । गच्छ गच्छ इति माम् आह रुदन्ती भय विक्लवा ॥ 59.8 ॥

sā tam ārta svaram śrutvā tava snehena maithilī | gaccha gaccha iti mām āha rudantī bhaya viklavā || 59.8 ||

"On hearing that anguished cry, Maithili, out of her love for you, wept and, trembling with fear, said to me, 'Go! Go!'"

Shloka 9 (aranya.59.9)

प्रचोद्यमानेन मया गच्छ इति बहुशः तया । प्रत्युक्ता मैथिली वाक्यम् इदम् तत् प्रत्यय अन्वितम् ॥ 59.9 ॥

pracodyamānena mayā gaccha iti bahuśaḥ tayā | pratyuktā maithilī vākyam idam tat pratyaya anvitam || 59.9 ||

"When she repeatedly urged me thus to go, I in turn replied to Maithili with these words, born of my confidence in you."

Shloka 10 (aranya.59.10)

न तत् पश्यामि अहम् रक्षो यत् अस्य भयम् आवहेत् । निर्वृता भव न अस्ति एतत् केन अपि एवम् उदाहृतम् ॥ 59.10 ॥

na tat paśyāmi aham rakṣo yat asya bhayam āvahet | nirvṛtā bhava na asti etat kena api evam udāhṛtam || 59.10 ||

"I see no demon that could bring fear upon him. Be at peace — this is not real; someone has merely mimicked such a cry."

Shloka 11 (aranya.59.11)

विगर्हितम् च नीचम् च कथम् आर्यो अभिधास्यति । त्राहि इति वचनम् सीते यः त्रायेत् त्रिदशान् अपि ॥ 59.11 ॥

vigarhitam ca nīcam ca katham āryo abhidhāsyati | trāhi iti vacanam sīte yaḥ trāyet tridaśān api || 59.11 ||

"How could my noble brother, O Sita — one who could save even the gods — ever utter so shameful and base a word as 'save me'?"

Shloka 12 (aranya.59.12)

किम् निमित्तम् तु केन अपि भ्रातुः आलंब्य मे स्वरम् । विस्वरम् व्याहृतम् वाक्यम् लक्ष्मण त्राहि माम् इति ॥ 59.12 ॥

kim nimittam tu kena api bhrātuḥ ālaṃbya me svaram | visvaram vyāhṛtam vākyam lakṣmaṇa trāhi mām iti || 59.12 ||

"For some reason, someone has taken on my brother's voice and cried out discordantly, 'Lakshmana, save me!'"

Shloka 13 (aranya.59.13)

राक्षसेन ईरितम् वाक्यम् त्रसात् त्राहि इति शोभने । न भवत्या व्यथा कार्या कुनारी जन सेविता ॥ 59.13 ॥

rākṣasena īritam vākyam trasāt trāhi iti śobhane | na bhavatyā vyathā kāryā kunārī jana sevitā || 59.13 ||

"O gracious lady, this cry of 'save me' meant to spread fear is the work of some demon. You ought not trouble yourself over it as lowly women do."

Shloka 14 (aranya.59.14)

अलम् वैक्लवताम् गंतुम् स्वस्था भव निर् उत्सुका । न च अस्ति त्रिषु लोकेषु पुमान् यो राघवम् रणे ॥ 59.14 ॥

alam vaiklavatām gaṃtum svasthā bhava nir utsukā | na ca asti triṣu lokeṣu pumān yo rāghavam raṇe || 59.14 ||

"Enough of falling into distress — be composed and set your worry aside. There is no man in the three worlds who could defeat Raghava in battle."

Shloka 15 (aranya.59.15)

जातो वा जायमानो वा संयुगे यः पराजयेत् । अजेयो राघवो युद्धे देवैः शक्र पुरोगमैः ॥ 59.15 ॥

jāto vā jāyamāno vā saṃyuge yaḥ parājayet | ajeyo rāghavo yuddhe devaiḥ śakra purogamaiḥ || 59.15 ||

"None born, nor any yet to be born, could conquer him in combat. Raghava is invincible in battle even against the gods led by Indra."

Shloka 16 (aranya.59.16)

एवम् उक्ता तु वैदेही परिमोहित चेतना । उवाच अश्रूणि मुंचन्ती दारुणम् माम् इदम् वचः ॥ 59.16 ॥

evam uktā tu vaidehī parimohita cetanā | uvāca aśrūṇi muṃcantī dāruṇam mām idam vacaḥ || 59.16 ||

"Though told all this, Vaidehi, her mind overwhelmed with confusion, shed tears and spoke these harsh words to me."

Shloka 17 (aranya.59.17)

भावो मयि तव अत्यर्थम् पाप एव निवेशितः । विनष्टे भ्रातरि प्राप्तुम् न च त्वम् माम् अवाप्स्यसि ॥ 59.17 ॥

bhāvo mayi tava atyartham pāpa eva niveśitaḥ | vinaṣṭe bhrātari prāptum na ca tvam mām avāpsyasi || 59.17 ||

"'Your intent toward me is nothing but wicked — you wish to have me once your brother has perished. But even then you shall never obtain me.'"

Shloka 18 (aranya.59.18)

संकेतात् भरतेन त्वम् रामम् समनुगच्छसि । क्रोशन्तम् हि यथा अत्यर्थम् न एनम् अभ्यवपद्यसे ॥ 59.18 ॥

saṃketāt bharatena tvam rāmam samanugacchasi | krośantam hi yathā atyartham na enam abhyavapadyase || 59.18 ||

"'You follow Rama only by some arrangement with Bharata — that is why, even as he cries out so desperately, you will not go to him.'"

Shloka 19 (aranya.59.19)

रिपुः प्रच्छन्न चारी त्वम् मत् अर्थम् अनुगच्छसि । राघवस्य अन्तर प्रेप्सुः तथा एनम् न अभिपद्यसे ॥ 59.19 ॥

ripuḥ pracchanna cārī tvam mat artham anugacchasi | rāghavasya antara prepsuḥ tathā enam na abhipadyase || 59.19 ||

"'You are Raghava's enemy in disguise, following along only for my sake while searching for some opening against him — that is why you will not go to him.'"

Shloka 20 (aranya.59.20)

एवम् उक्तो हि वैदेह्या संरब्धो रक्त लोचनः । क्रोधात् प्रस्फुरमाण ओष्ठ आश्रमात् अभिनिर्गतः ॥ 59.20 ॥

evam ukto hi vaidehyā saṃrabdho rakta locanaḥ | krodhāt prasphuramāṇa oṣṭha āśramāt abhinirgataḥ || 59.20 ||

"Thus addressed by Vaidehi, agitated, my eyes reddened and my lips trembling with anger, I rushed out of the hermitage."

Shloka 21 (aranya.59.21)

एवम् ब्रुवाणम् सौमित्रिम् रामः संताप मोहितः । अब्रवीत् दुष्कृतम् सौम्य ताम् विना यत् त्वम् आगतः ॥ 59.21 ॥

evam bruvāṇam saumitrim rāmaḥ saṃtāpa mohitaḥ | abravīt duṣkṛtam saumya tām vinā yat tvam āgataḥ || 59.21 ||

To Saumitri, speaking thus, Rama, bewildered by his own anguish, said, "You have done wrong, gentle one, in coming here without her."

Shloka 22 (aranya.59.22)

जानन् अपि समर्थम् माम् रक्षसाम् अपवारणे । अनेन क्रोध वाक्येन मैथिल्या निर्गतो भवान् ॥ 59.22 ॥

jānan api samartham mām rakṣasām apavāraṇe | anena krodha vākyena maithilyā nirgato bhavān || 59.22 ||

"Even knowing full well that I am capable of warding off any demon, you left on account of Maithili's angry words."

Shloka 23 (aranya.59.23)

न हि ते परितुष्यामि त्यक्त्वा यत् यासि मैथिलीम् । क्रुद्धायाः परुषम् श्रुत्वा स्त्रिया यत् त्वम् इह आगतः ॥ 59.23 ॥

na hi te parituṣyāmi tyaktvā yat yāsi maithilīm | kruddhāyāḥ paruṣam śrutvā striyā yat tvam iha āgataḥ || 59.23 ||

"I am not at all pleased with you for leaving Maithili and coming here, merely because you heard the harsh words of an angry woman."

Shloka 24 (aranya.59.24)

सर्वथा तु अपनीतम् ते सीतया यत् प्रचोदितः । क्रोधस्य वशम् आगम्य न अकरोः शासनम् मम ॥ 59.24 ॥

sarvathā tu apanītam te sītayā yat pracoditaḥ | krodhasya vaśam āgamya na akaroḥ śāsanam mama || 59.24 ||

"Whether driven by Sita's words or overpowered by your own anger, you have in every way strayed from carrying out my instruction."

Shloka 25 (aranya.59.25)

असौ हि राक्षसः शेते शरेण अभिहतो मया । मृग रूपेण येन अहम् आश्रमात् अपवाहितः ॥ 59.25 ॥

asau hi rākṣasaḥ śete śareṇa abhihato mayā | mṛga rūpeṇa yena aham āśramāt apavāhitaḥ || 59.25 ||

"That demon who lured me away from the hermitage in the form of a deer now lies struck down by my arrow."

Shloka 26 (aranya.59.26)

विकृष्य चापम् परिधाय सायकम् स लील बाणेन च ताडितो मया । मार्गीम् तनुम् त्यज्य च विक्लव स्वरो बभूव केयूर धरः स राक्षसः ॥ 59.26 ॥

vikṛṣya cāpam paridhāya sāyakam sa līla bāṇena ca tāḍito mayā | mārgīm tanum tyajya ca viklava svaro babhūva keyūra dharaḥ sa rākṣasaḥ || 59.26 ||

"Drawing my bow and setting an arrow to it, I struck him down with effortless ease. Casting off his deer's body, he became a demon wearing armlets, crying out piteously."

Shloka 27 (aranya.59.27)

शर आहतेन एव तदा आर्तया गिरा स्वरम् मम आलंब्य सु दूर सु श्रवम् । उदाहृतम् तत् वचनम् सु दारुणम् त्वम् आगतो येन विहाय मैथिलीम् ॥ 59.27 ॥

śara āhatena eva tadā ārtayā girā svaram mama ālaṃbya su dūra su śravam | udāhṛtam tat vacanam su dāruṇam tvam āgato yena vihāya maithilīm || 59.27 ||

"Then, struck by the arrow, in an anguished voice that carried far and clear, mimicking my very own, he uttered those dreadful words — the words because of which you came here, forsaking Maithili."