The Empty Hermitage

Shloka 1 (aranya.61.1)

दृष्ट्वा आश्रम पदम् शून्यम् रामो दशरथ आत्मजः । रहिताम् पर्णशालाम् च प्रविद्धानि आसनानि च ॥ 61.1 ॥

dṛṣṭvā āśrama padam śūnyam rāmo daśaratha ātmajaḥ | rahitām parṇaśālām ca praviddhāni āsanāni ca || 61.1 ||

Rama, Dasharatha's son, saw the hermitage grounds deserted, the leaf-hut empty, and the seats scattered about.

Shloka 2 (aranya.61.2)

अदृष्ट्वा तत्र वैदेहीम् संनिरीक्ष्य च सर्वशः । उवाच रामः प्राक्रुश्य प्रगृह्य रुचिरौ भुजौ ॥ 61.2 ॥

adṛṣṭvā tatra vaidehīm saṃnirīkṣya ca sarvaśaḥ | uvāca rāmaḥ prākruśya pragṛhya rucirau bhujau || 61.2 ||

Not finding Vaidehi there, and searching carefully on every side, Rama cried out and, seizing Lakshmana's handsome arms, spoke to him.

Shloka 3 (aranya.61.3)

क्व नु लक्ष्मण वैदेही कम् वा देशम् इतो गता । केन आहृता वा सौमित्रे भक्षिता केन वा प्रिया ॥ 61.3 ॥

kva nu lakṣmaṇa vaidehī kam vā deśam ito gatā | kena āhṛtā vā saumitre bhakṣitā kena vā priyā || 61.3 ||

"Lakshmana, where can Vaidehi be? To what land has she gone from here? Saumitri, has someone abducted her, or has someone devoured my beloved?

Shloka 4 (aranya.61.4)

वृक्षेण आवार्य यदि माम् सीते हसितुम् इच्छसि । अलम् ते हसितेन अद्य माम् भजस्व सुदुःखितम् ॥ 61.4 ॥

vṛkṣeṇa āvārya yadi mām sīte hasitum icchasi | alam te hasitena adya mām bhajasva suduḥkhitam || 61.4 ||

Sita, if you have hidden behind a tree wishing to make fun of me, enough of your jest now — come to me, for I am deeply distressed.

Shloka 5 (aranya.61.5)

यैः सह क्रीडसे सीते विश्वस्तैः मृग पोतकैः । एते हीनाः त्वया सौम्ये ध्यायन्ति अस्र आविल ईक्षणाः ॥ 61.5 ॥

yaiḥ saha krīḍase sīte viśvastaiḥ mṛga potakaiḥ | ete hīnāḥ tvayā saumye dhyāyanti asra āvila īkṣaṇāḥ || 61.5 ||

Those trusting fawns, Sita, with whom you used to play — deprived of you, gentle one, they sit brooding now, their eyes dimmed with tears.

Shloka 6 (aranya.61.6)

सीताया रहितो अहम् वै न हि जीवामि लक्ष्मण । वृतम् शोकेन महता सीता हरणजेन माम् ॥ 61.6 ॥

sītāyā rahito aham vai na hi jīvāmi lakṣmaṇa | vṛtam śokena mahatā sītā haraṇajena mām || 61.6 ||

Lakshmana, without Sita I truly cannot live; the great grief born of Sita's abduction has overwhelmed me entirely.

Shloka 7 (aranya.61.7)

पर लोके महाराजो नूनम् द्रक्ष्यति मे पिता । कथम् प्रतिज्ञाम् संश्रुत्य मया त्वम् अभियोजितः ॥ 61.7 ॥

para loke mahārājo nūnam drakṣyati me pitā | katham pratijñām saṃśrutya mayā tvam abhiyojitaḥ || 61.7 ||

In the other world, my father the great king will surely see me there and say, 'Having sworn your promise when I charged you with this exile, how then...'

Shloka 8 (aranya.61.8)

अपूरयित्वा तम् कालम् मत् सकाशम् इह आगतः । काम वृत्तम् अनार्यम् माम् मृषा वादिनम् एव च ॥ 61.8 ॥

apūrayitvā tam kālam mat sakāśam iha āgataḥ | kāma vṛttam anāryam mām mṛṣā vādinam eva ca || 61.8 ||

'...without fulfilling that appointed term, you have come here into my presence — a wilful, ignoble, and false-spoken man.'

Shloka 9 (aranya.61.9)

धिक् त्वाम् इति परे लोके व्यक्तम् वक्ष्यति मे पिता । विवशम् शोक संतप्तम् दीनम् भग्न मनोरथम् ॥ 61.9 ॥

dhik tvām iti pare loke vyaktam vakṣyati me pitā | vivaśam śoka saṃtaptam dīnam bhagna manoratham || 61.9 ||

'Shame upon you' — my father will say this plainly to me there in the other world, to me who am helpless, seared by grief, wretched, my every hope broken.

Shloka 10 (aranya.61.10)

माम् इह उत्सृज्य करुणम् कीर्तिः नरम् इव अनृजुम् । क्व गच्छसि वरारोहे मा उत्सृज सुमध्यमे ॥ 61.10 ॥

mām iha utsṛjya karuṇam kīrtiḥ naram iva anṛjum | kva gacchasi varārohe mā utsṛja sumadhyame || 61.10 ||

Leaving me here so pitiful, as fame forsakes a crooked man — where are you going, O graceful one? Do not abandon me, slender-waisted one!

Shloka 11 (aranya.61.11)

त्वया विरहितः च अहम् त्यक्ष्ये जीवितम् आत्मनः । इति इव विलपन् रामः सीता दर्शन लालसः ॥ 61.11 ॥

tvayā virahitaḥ ca aham tyakṣye jīvitam ātmanaḥ | iti iva vilapan rāmaḥ sītā darśana lālasaḥ || 61.11 ||

parted from you, I shall give up my very life." Lamenting thus, and yearning to see Sita,

Shloka 12 (aranya.61.12)

न ददर्श सुदुःख आर्तो राघवो जनक आत्मजाम् । अनासादयमानम् तम् सीताम् शोकपरायणम् ॥ 61.12 ॥

na dadarśa suduḥkha ārto rāghavo janaka ātmajām | anāsādayamānam tam sītām śokaparāyaṇam || 61.12 ||

Raghava, sorely afflicted, could not find Janaka's daughter anywhere. Seeing him thus unable to find Sita and sunk wholly in grief —

Shloka 13 (aranya.61.13)

पंकम् आसाद्य विपुलम् सीदन्तम् इव कुंजरम् । लक्ष्मणो रामम् अत्यर्थम् उवाच हित काम्यया ॥ 61.13 ॥

paṃkam āsādya vipulam sīdantam iva kuṃjaram | lakṣmaṇo rāmam atyartham uvāca hita kāmyayā || 61.13 ||

like an elephant sinking into a vast bog — seeing Rama so, Lakshmana, wishing only his good, spoke earnestly to him.

Shloka 14 (aranya.61.14)

मा विषादम् महाबुद्धे कुरु यत्नम् मया सह । इदम् गिरि वरम् वीर बहु कन्दर शोभितम् ॥ 61.14 ॥

mā viṣādam mahābuddhe kuru yatnam mayā saha | idam giri varam vīra bahu kandara śobhitam || 61.14 ||

"Do not despair, O wise one; make the search together with me. This splendid mountain, hero, is adorned with many caves —

Shloka 15 (aranya.61.15)

प्रिय कानन संचारा वन उन्मत्ता च मैथिली । सा वनम् वा प्रविष्टा स्यात् नलिनीम् वा सुपुष्पिताम् ॥ 61.15 ॥

priya kānana saṃcārā vana unmattā ca maithilī | sā vanam vā praviṣṭā syāt nalinīm vā supuṣpitām || 61.15 ||

Maithili, who loves to roam the woods and delights in wild places, may well have gone into the forest, or to a lotus-pool in full bloom,

Shloka 16 (aranya.61.16)

सरितम् वा अपि संप्राप्ता मीन वंजुल सेविताम् । वित्रासयितु कामा वा लीना स्यात् कानने क्वचित् ॥ 61.16 ॥

saritam vā api saṃprāptā mīna vaṃjula sevitām | vitrāsayitu kāmā vā līnā syāt kānane kvacit || 61.16 ||

or she may have come to a river graced with fish and cane-thickets; or, wishing to startle us in fun, she may be hidden somewhere in the woods,

Shloka 17 (aranya.61.17)

जिज्ञासमाना वैदेही त्वाम् माम् च पुरुषर्षभ । तस्या हि अन्वेषणे श्रीमन् क्षिप्रम् एव यतावहे ॥ 61.17 ॥

jijñāsamānā vaidehī tvām mām ca puruṣarṣabha | tasyā hi anveṣaṇe śrīman kṣipram eva yatāvahe || 61.17 ||

testing the two of us, bull among men, out of curiosity. Illustrious one, let us set out at once, swiftly, in search of her.

Shloka 18 (aranya.61.18)

वनम् सर्वम् विचिनुवो यत्र सा जनक आत्मजा । मन्यसे यदि काकुत्स्थ मा स्म शोके मनः कृथाः ॥ 61.18 ॥

vanam sarvam vicinuvo yatra sā janaka ātmajā | manyase yadi kākutstha mā sma śoke manaḥ kṛthāḥ || 61.18 ||

If it seems right to you, Kakutstha, let us search the entire forest for Janaka's daughter; do not surrender your mind to grief."

Shloka 19 (aranya.61.19)

एवम् उक्तः तु सौहार्दात् लक्ष्मणेन समाहितः । सह सौमित्रिणा रामो विचेतुम् उपचक्रमे ॥ 61.19 ॥

evam uktaḥ tu sauhārdāt lakṣmaṇena samāhitaḥ | saha saumitriṇā rāmo vicetum upacakrame || 61.19 ||

Thus addressed with affection by Lakshmana, Rama steadied his heart and, together with Saumitri, began the search.

Shloka 20 (aranya.61.20)

तौ वनानि गिरीन् चैव सरितः च सरांसि च । निखिलेन विचिन्वन्तौ सीताम् दशरथ आत्मजौ ॥ 61.20 ॥

tau vanāni girīn caiva saritaḥ ca sarāṃsi ca | nikhilena vicinvantau sītām daśaratha ātmajau || 61.20 ||

Those two sons of Dasharatha, searching thoroughly through forests and mountains, rivers and lakes, for Sita —

Shloka 21 (aranya.61.21)

तस्य शैलस्य सानूनि शिलाः च शिखराणि च । निखिलेन विचिन्वन्तौ न एव ताम् अभिजग्मतुः ॥ 61.21 ॥

tasya śailasya sānūni śilāḥ ca śikharāṇi ca | nikhilena vicinvantau na eva tām abhijagmatuḥ || 61.21 ||

even after searching every ridge, crag, and peak of that mountain thoroughly, they could not reach her anywhere.

Shloka 22 (aranya.61.22)

विचित्य सर्वतः शैलम् रामो लक्ष्मणम् अब्रवीत् । न इह पश्यामि सौमित्रे वैदेहीम् पर्वते शुभाम् ॥ 61.22 ॥

vicitya sarvataḥ śailam rāmo lakṣmaṇam abravīt | na iha paśyāmi saumitre vaidehīm parvate śubhām || 61.22 ||

Having searched the mountain on every side, Rama said to Lakshmana, "Saumitri, I do not find the blessed Vaidehi anywhere on this mountain.

Shloka 23 (aranya.61.23)

ततो दुःख अभिसंतप्तो लक्ष्मणो वाक्यम् अब्रवीत् । विचरन् दण्डक अरण्यम् भ्रातरम् दीप्त तेजसम् ॥ 61.23 ॥

tato duḥkha abhisaṃtapto lakṣmaṇo vākyam abravīt | vicaran daṇḍaka araṇyam bhrātaram dīpta tejasam || 61.23 ||

Then Lakshmana, tormented by sorrow, roving through the Dandaka forest, spoke these words to his brother of blazing splendour:

Shloka 24 (aranya.61.24)

प्राप्स्यसि त्वम् महाप्राज्ञ मैथिलीम् जनक आत्मजाम् । यथा विष्णुः महाबाहुः बलिम् बद्ध्वा महीम् इमाम् ॥ 61.24 ॥

prāpsyasi tvam mahāprājña maithilīm janaka ātmajām | yathā viṣṇuḥ mahābāhuḥ balim baddhvā mahīm imām || 61.24 ||

"O most wise one, you shall surely win back Maithili, Janaka's daughter, just as the mighty-armed Vishnu, having bound Bali, won back this earth."

Shloka 25 (aranya.61.25)

एवम् उक्तः तु वीरेण लक्ष्मणेन स राघवः । उवाच दीनया वाचा दुःख अभिहत चेतनः ॥ 61.25 ॥

evam uktaḥ tu vīreṇa lakṣmaṇena sa rāghavaḥ | uvāca dīnayā vācā duḥkha abhihata cetanaḥ || 61.25 ||

Thus addressed by the valiant Lakshmana, Raghava, his heart stricken with grief, spoke in a plaintive voice:

Shloka 26 (aranya.61.26)

वनम् सुविचितम् सर्वम् पद्मिन्यः फुल्ल पंकजाः । गिरिः च अयम् महाप्राज्ञ बहु कन्दर निर्झरः । न हि पश्यामि वैदेहीम् प्राणेभ्यो अपि गरीयसीम् ॥ 61.26 ॥

vanam suvicitam sarvam padminyaḥ phulla paṃkajāḥ | giriḥ ca ayam mahāprājña bahu kandara nirjharaḥ | na hi paśyāmi vaidehīm prāṇebhyo api garīyasīm || 61.26 ||

"This entire forest has been searched thoroughly, so have the lotus-ponds with their blooming lotuses, and, O wise one, this mountain too with its many caves and cascades — yet nowhere do I see Vaidehi, who is dearer to me than my own life."

Shloka 27 (aranya.61.27)

एवम् स विलपन् रामः सीता हरण कर्शितः । दीनः शोक समाविष्टो मुहूर्तम् विह्वलो अभवत् ॥ 61.27 ॥

evam sa vilapan rāmaḥ sītā haraṇa karśitaḥ | dīnaḥ śoka samāviṣṭo muhūrtam vihvalo abhavat || 61.27 ||

Lamenting thus, Rama, worn down by Sita's abduction, wretched and overwhelmed with grief, grew distraught for a moment.

Shloka 28 (aranya.61.28)

स विह्वलित सर्व अंगो गत बुद्धिः विचेतनः । निषसाद आतुरो दीनो निःश्वस्य अशीतम् आयतम् ॥ 61.28 ॥

sa vihvalita sarva aṃgo gata buddhiḥ vicetanaḥ | niṣasāda āturo dīno niḥśvasya aśītam āyatam || 61.28 ||

His whole body shaking, his mind gone, bereft of awareness, distressed and forlorn, he sank down, breathing a long, burning sigh.

Shloka 29 (aranya.61.29)

बहुशः स तु निःश्वस्य रामो राजीव लोचनः । हा प्रिये ति विचुक्रोश बहुशो बाष्प गद्गदः ॥ 61.29 ॥

bahuśaḥ sa tu niḥśvasya rāmo rājīva locanaḥ | hā priye ti vicukrośa bahuśo bāṣpa gadgadaḥ || 61.29 ||

Sighing over and over, the lotus-eyed Rama cried out again and again, "Ah, my beloved!" his voice breaking with tears.

Shloka 30 (aranya.61.30)

तम् सान्त्वयामास ततो लक्ष्मणः प्रिय बान्धवम् । बहु प्रकारम् शोक आर्तः प्रश्रितः प्रश्रित अंजलिः ॥ 61.30 ॥

tam sāntvayāmāsa tato lakṣmaṇaḥ priya bāndhavam | bahu prakāram śoka ārtaḥ praśritaḥ praśrita aṃjaliḥ || 61.30 ||

Then Lakshmana, himself grieving for his beloved kinsman, humbly, with joined palms, sought in many ways to comfort him.

Shloka 31 (aranya.61.31)

अनादृत्य तु तत् वाक्यम् लक्ष्मण ओष्ठ पुट च्युतम् । अपश्यन् ताम् प्रियाम् सीताम् प्राक्रोशत् स पुनः पुनः ॥ 61.31 ॥

anādṛtya tu tat vākyam lakṣmaṇa oṣṭha puṭa cyutam | apaśyan tām priyām sītām prākrośat sa punaḥ punaḥ || 61.31 ||

But heedless of those words that fell from Lakshmana's lips, and unable to see his beloved Sita, Rama cried out again and again.