The Wounded Jatayu

Shloka 1 (aranya.67.1)

पूर्वजो अपि उक्त मात्रः तु लक्ष्मणेन सुभाषितम् । सार ग्राही महासारम् प्रतिजग्राह राघवः ॥ 67.1 ॥

pūrvajo api ukta mātraḥ tu lakṣmaṇena subhāṣitam | sāra grāhī mahāsāram pratijagrāha rāghavaḥ || 67.1 ||

Though the elder, Raghava -- a gleaner of essence -- grasped the great substance of Lakshmana's well-spoken words the moment they were uttered.

Shloka 2 (aranya.67.2)

स निगृह्य महाबाहुः प्रवृद्धम् रोषम् आत्मनः । अवष्टभ्य धनुः चित्रम् रामो लक्ष्मणम् अब्रवीत् ॥ 67.2 ॥

sa nigṛhya mahābāhuḥ pravṛddham roṣam ātmanaḥ | avaṣṭabhya dhanuḥ citram rāmo lakṣmaṇam abravīt || 67.2 ||

That mighty-armed Rama, checking his own swelling wrath and leaning on his wondrous bow, said this to Lakshmana.

Shloka 3 (aranya.67.3)

किम् करिष्यावहे वत्स क्व वा गच्छाव लक्ष्मण । केन उपायेन पश्येयम् सीताम् इह विचिन्तय ॥ 67.3 ॥

kim kariṣyāvahe vatsa kva vā gacchāva lakṣmaṇa | kena upāyena paśyeyam sītām iha vicintaya || 67.3 ||

"What shall we do, dear boy? Where indeed shall we go, Lakshmana? By what means might I see Sita again -- think on this."

Shloka 4 (aranya.67.4)

तम् तथा परिताप आर्तम् लक्ष्मणो रामम् अब्रवीत् । इदम् एव जनस्थानम् त्वम् अन्वेषितुम् अर्हसि ॥ 67.4 ॥

tam tathā paritāpa ārtam lakṣmaṇo rāmam abravīt | idam eva janasthānam tvam anveṣitum arhasi || 67.4 ||

To Rama, thus tormented by anguish, Lakshmana said: "It befits you to search through this very Janasthana,

Shloka 5 (aranya.67.5)

राक्षसैः बहुभिः कीर्णम् नाना द्रुम लता आयुतम् । सन्ति इह गिरि दुर्गाणि निर्दराः कंदराणि च ॥ 67.5 ॥

rākṣasaiḥ bahubhiḥ kīrṇam nānā druma latā āyutam | santi iha giri durgāṇi nirdarāḥ kaṃdarāṇi ca || 67.5 ||

which is thronged with many rakshasas and covered with manifold trees and creepers. Here there are impassable mountain-fastnesses, deep glens, and caves,

Shloka 6 (aranya.67.6)

गुहाः च विविधा घोरा नाना मृग गण आकुलाः । आवासाः किन्नराणाम् च गन्धर्व भवनानि च ॥ 67.6 ॥

guhāḥ ca vividhā ghorā nānā mṛga gaṇa ākulāḥ | āvāsāḥ kinnarāṇām ca gandharva bhavanāni ca || 67.6 ||

and manifold dreadful caverns thronging with various packs of wild beasts, dwellings of the Kinnaras, and mansions of the Gandharvas.

Shloka 7 (aranya.67.7)

तानि युक्तो मया सार्धम् समन्वेषितुम् अर्हसि । त्वत् विधा बुद्धि संपन्ना माहात्मानो नरर्षभ ॥ 67.7 ॥

tāni yukto mayā sārdham samanveṣitum arhasi | tvat vidhā buddhi saṃpannā māhātmāno nararṣabha || 67.7 ||

It befits you, resolute, to search through them together with me; men of your kind, O bull among men, endowed with intellect and greatness of soul --

Shloka 8 (aranya.67.8)

आपत्सु न प्रकंपन्ते वायु वेगैः इव अचलाः । इति उक्तः तत् वनम् सर्वम् विचचार स लक्ष्मणः ॥ 67.8 ॥

āpatsu na prakaṃpante vāyu vegaiḥ iva acalāḥ | iti uktaḥ tat vanam sarvam vicacāra sa lakṣmaṇaḥ || 67.8 ||

do not tremble in adversity, like mountains unshaken by gusts of wind." Thus addressed, Rama, together with Lakshmana, roamed through that entire forest.

Shloka 9 (aranya.67.9)

क्रुद्धो रामः शरम् घोरम् संधाय धनुषि क्षुरम् । ततः पर्वत कूट आभम् महा भागम् द्विज उत्तमम् ॥ 67.9 ॥

kruddho rāmaḥ śaram ghoram saṃdhāya dhanuṣi kṣuram | tataḥ parvata kūṭa ābham mahā bhāgam dvija uttamam || 67.9 ||

The wrathful Rama, fitting a dreadful, razor-edged arrow to his bow, then beheld a great and blessed, foremost of birds, resembling a mountain peak,

Shloka 10 (aranya.67.10)

ददर्श पतितम् भूमौ क्षतज आर्द्रम् जटायुषम् । तम् दृष्ट्वा गिरि शृंग आभम् रामो लक्ष्मणम् अब्रवीत् ॥ 67.10 ॥

dadarśa patitam bhūmau kṣataja ārdram jaṭāyuṣam | tam dṛṣṭvā giri śṛṃga ābham rāmo lakṣmaṇam abravīt || 67.10 ||

Jatayu, fallen to the ground, drenched in blood. On seeing him, who resembled a mountain-peak, Rama said to Lakshmana,

Shloka 11 (aranya.67.11)

अनेन सीता वैदेही भक्षिता न अत्र संशयः । गृध्र रूपम् इदम् व्यक्तम् रक्षो भ्रमति काननम् ॥ 67.11 ॥

anena sītā vaidehī bhakṣitā na atra saṃśayaḥ | gṛdhra rūpam idam vyaktam rakṣo bhramati kānanam || 67.11 ||

"This one has devoured Sita, princess of Videha -- there is no doubt of it. This is plainly a demon roaming the forest in the guise of a vulture,

Shloka 12 (aranya.67.12)

भक्षयित्वा विशालाक्षीम् आस्ते सीताम् यथा सुखम् । एनम् वधिष्ये दीप्त अग्रैः घोरैः बाणैः अजिह्मगैः ॥ 67.12 ॥

bhakṣayitvā viśālākṣīm āste sītām yathā sukham | enam vadhiṣye dīpta agraiḥ ghoraiḥ bāṇaiḥ ajihmagaiḥ || 67.12 ||

and having devoured wide-eyed Sita, it now rests at ease. I shall slay it with dreadful, blazing-tipped arrows that fly straight!"

Shloka 13 (aranya.67.13)

इति उक्त्वा अभ्यपतत् गृध्रम् सन्धाय धनुषि क्षुरम् । क्रुद्धो रामः समुद्र अन्ताम् चालयन् इव मेदिनीम् ॥ 67.13 ॥

iti uktvā abhyapatat gṛdhram sandhāya dhanuṣi kṣuram | kruddho rāmaḥ samudra antām cālayan iva medinīm || 67.13 ||

Saying this, the wrathful Rama, having fitted a razor-edged arrow to his bow, rushed at the vulture, as though shaking the whole earth up to the ocean's edge.

Shloka 14 (aranya.67.14)

तम् दीन दीनया वाचा स फेनम् रुधिरम् वमन् । अभ्यभाषत पक्षी तु रामम् दशरथ आत्मजम् ॥ 67.14 ॥

tam dīna dīnayā vācā sa phenam rudhiram vaman | abhyabhāṣata pakṣī tu rāmam daśaratha ātmajam || 67.14 ||

But that bird, spewing forth frothy blood, addressed Rama, son of Dasharatha, in a most pitiable voice.

Shloka 15 (aranya.67.15)

याम् ओषधिम् इव आयुष्मन् अन्वेषसि महा वने । सा देवी मम च प्राणा रावणेन उभयम् हृतम् ॥ 67.15 ॥

yām oṣadhim iva āyuṣman anveṣasi mahā vane | sā devī mama ca prāṇā rāvaṇena ubhayam hṛtam || 67.15 ||

"O long-lived one, she whom you seek through this great forest as one seeks a rare herb -- that lady, and my own life too, both have been taken by Ravana.

Shloka 16 (aranya.67.16)

त्वया विरहिता देवी लक्ष्मणेन च राघव । ह्रियमाणा मया दृष्टा रावणेन बलीयसा ॥ 67.16 ॥

tvayā virahitā devī lakṣmaṇena ca rāghava | hriyamāṇā mayā dṛṣṭā rāvaṇena balīyasā || 67.16 ||

O Raghava, I saw that lady, separated from you and Lakshmana, being carried off by the mighty Ravana.

Shloka 17 (aranya.67.17)

सीताम् अभ्यवपन्नो अहम् रावणः च रणे मया । विध्वंसित रथः च अत्र पातितो धरणी तले ॥ 67.17 ॥

sītām abhyavapanno aham rāvaṇaḥ ca raṇe mayā | vidhvaṃsita rathaḥ ca atra pātito dharaṇī tale || 67.17 ||

I strove to rescue Sita, and in battle I brought Ravana down, his chariot shattered, here upon the surface of the earth.

Shloka 18 (aranya.67.18)

एतत् अस्य धनुः भग्नम् एतत् अस्य शरावरम् । अयम् अस्य रणे राम भग्नः सांग्रामिको रथः ॥ 67.18 ॥

etat asya dhanuḥ bhagnam etat asya śarāvaram | ayam asya raṇe rāma bhagnaḥ sāṃgrāmiko rathaḥ || 67.18 ||

Here is his shattered bow, here his quiver; and here, O Rama, is his war-chariot, broken by me in that battle.

Shloka 19 (aranya.67.19)

अयम् तु सारथिः तस्य मत् पक्ष निहतो भुविः । परिश्रान्तस्य मे पक्षौ छित्त्वा खड्गेन रावणः ॥ 67.19 ॥

ayam tu sārathiḥ tasya mat pakṣa nihato bhuviḥ | pariśrāntasya me pakṣau chittvā khaḍgena rāvaṇaḥ || 67.19 ||

This is his charioteer, felled to the ground by my wings; but when I grew exhausted, Ravana severed my wings with his sword,

Shloka 20 (aranya.67.20)

सीताम् आदाय वैदेहीम् उत्पपात विहायसम् । रक्षसा निहतम् पूर्वम् न माम् हन्तुम् त्वम् अर्हसि ॥ 67.20 ॥

sītām ādāya vaidehīm utpapāta vihāyasam | rakṣasā nihatam pūrvam na mām hantum tvam arhasi || 67.20 ||

and, taking Vaidehi Sita, flew up into the sky. I have already been struck down by the demon; it would not befit you to slay me now."

Shloka 21 (aranya.67.21)

रामः तस्य तु विज्ञाय सीता सक्ताम् प्रियाम् कथाम् । गृध्र राजम् परिष्वज्य परित्यज्य महत् धनुः ॥ 67.21 ॥

rāmaḥ tasya tu vijñāya sītā saktām priyām kathām | gṛdhra rājam pariṣvajya parityajya mahat dhanuḥ || 67.21 ||

On learning from him this longed-for news concerning Sita, Rama cast aside his great bow and embraced the king of vultures.

Shloka 22 (aranya.67.22)

निपपात अवशो भूमौ रुरोद सह लक्ष्मण । द्विगुणीकृत ताप आर्तो रामो धीरतरो अपि सन् ॥ 67.22 ॥

nipapāta avaśo bhūmau ruroda saha lakṣmaṇa | dviguṇīkṛta tāpa ārto rāmo dhīrataro api san || 67.22 ||

Rama, though the more resolute of the two, sank helplessly to the ground and wept together with Lakshmana, his anguish now redoubled.

Shloka 23 (aranya.67.23)

एकम् एक अयने कृच्छ्रे निःश्वसन्तम् मुहुर् मुहुः । समीक्ष्य दुःखितो रामः सौमित्रिम् इदम् अब्रवीत् ॥ 67.23 ॥

ekam eka ayane kṛcchre niḥśvasantam muhur muhuḥ | samīkṣya duḥkhito rāmaḥ saumitrim idam abravīt || 67.23 ||

Seeing Jatayu lying alone on that narrow, painful path, breathing heavily again and again, the grieving Rama spoke thus to Saumitri.

Shloka 24 (aranya.67.24)

राज्यम् भ्रष्टम् वने वासः सीता नष्टा मृते द्विजः । ईदृशी इयम् मम अलक्ष्मीः दहेत् अपि पावकम् ॥ 67.24 ॥

rājyam bhraṣṭam vane vāsaḥ sītā naṣṭā mṛte dvijaḥ | īdṛśī iyam mama alakṣmīḥ dahet api pāvakam || 67.24 ||

"The kingdom lost, a life spent in exile in the forest, Sita lost, and now this bird dying too -- such misfortune of mine could scorch even Fire itself.

Shloka 25 (aranya.67.25)

संपूर्णम् अपि चेत् अद्य प्रतरेयम् महोदधिम् । सो अपि नूनम् मम अलक्ष्म्या विशुष्येत् सरिताम् पतिः ॥ 67.25 ॥

saṃpūrṇam api cet adya pratareyam mahodadhim | so api nūnam mama alakṣmyā viśuṣyet saritām patiḥ || 67.25 ||

Even if today I were to swim across the full and boundless ocean, that Lord of Rivers too would surely run dry, owing only to my misfortune.

Shloka 26 (aranya.67.26)

न अस्ति अभाग्यतरो लोके मत्तो अस्मिन् स चराचरे । येन इयम् महती प्राप्ता मया व्यसन वागुरा ॥ 67.26 ॥

na asti abhāgyataro loke matto asmin sa carācare | yena iyam mahatī prāptā mayā vyasana vāgurā || 67.26 ||

There is no one more unfortunate than I in this world of moving and unmoving beings, by whom such a vast net of calamity as this has been brought upon.

Shloka 27 (aranya.67.27)

अयम् पितृ वयस्यो मे गृध्र राजो जरा अन्वितः । शेते विनिहतो भूमौ मम भाग्य विपर्ययात् ॥ 67.27 ॥

ayam pitṛ vayasyo me gṛdhra rājo jarā anvitaḥ | śete vinihato bhūmau mama bhāgya viparyayāt || 67.27 ||

This aged king of vultures, my father's friend, lies struck down upon the ground, only through the reversal of my own fortune."

Shloka 28 (aranya.67.28)

इति एवम् उक्त्वा बहुशो राघवः सह लक्ष्मणः । जटायुषम् च पस्पर्श पितृ स्नेहम् निदर्शयन् ॥ 67.28 ॥

iti evam uktvā bahuśo rāghavaḥ saha lakṣmaṇaḥ | jaṭāyuṣam ca pasparśa pitṛ sneham nidarśayan || 67.28 ||

Having lamented thus again and again, Raghava, together with Lakshmana, stroked Jatayu's body, showing him the affection due to a father.

Shloka 29 (aranya.67.29)

निकृत्त पक्षम् रुधिर अवसिक्तम् तम् गृध्र राजम् परिरभ्य रामः । क्व मैथिलि प्राण समा मम इति विमुच्य वाचम् निपपात भूमौ ॥ 67.29 ॥

nikṛtta pakṣam rudhira avasiktam tam gṛdhra rājam parirabhya rāmaḥ | kva maithili prāṇa samā mama iti vimucya vācam nipapāta bhūmau || 67.29 ||

Embracing that king of vultures, his wings hacked away and drenched in blood, Rama uttered only, "Where, O Maithili, you who are equal to my very life?" -- and collapsed upon the ground.