The Trap of Kabandha

Shloka 1 (aranya.69.1)

कृत्वा एवम् उदकम् तस्मै प्रस्थितौ राघवौ तदा । अवेक्षन्तौ वने सीताम् जग्मतुः पश्चिमाम् दिशम् ॥ 69.1 ॥

kṛtvā evam udakam tasmai prasthitau rāghavau tadā | avekṣantau vane sītām jagmatuḥ paścimām diśam || 69.1 ||

Having thus offered the water-rite to him, the two Raghavas then set out, going toward the western direction, searching the forest for Sita.

Shloka 2 (aranya.69.2)

ताम् दिशम् दक्षिणाम् गत्वा शर चाप असि धारिणौ । अविप्रहतम् ऐक्ष्वाकौ पन्थानम् प्रतिपेदतुः ॥ 69.2 ॥

tām diśam dakṣiṇām gatvā śara cāpa asi dhāriṇau | aviprahatam aikṣvākau panthānam pratipedatuḥ || 69.2 ||

Going in that southern direction, the two Ikshvakus, bearing arrows, bow, and sword, came upon a path untrodden by others.

Shloka 3 (aranya.69.3)

गुल्मैः वृक्षैः च बहुभिः लताभिः च प्रवेष्टितम् । आवृतम् सर्वतो दुर्गम् गहनम् घोर दर्शनम् ॥ 69.3 ॥

gulmaiḥ vṛkṣaiḥ ca bahubhiḥ latābhiḥ ca praveṣṭitam | āvṛtam sarvato durgam gahanam ghora darśanam || 69.3 ||

That path was thickly overgrown with shrubs, numerous trees, and creepers, hemmed in on every side, impassable, dense, and dreadful to behold.

Shloka 4 (aranya.69.4)

व्यतिक्रम्य तु वेगेन गृहीत्वा दक्षिणाम् दिशम् । सु भीमम् तन् महाअरण्यम् व्यतियातौ महाबलौ ॥ 69.4 ॥

vyatikramya tu vegena gṛhītvā dakṣiṇām diśam | su bhīmam tan mahāaraṇyam vyatiyātau mahābalau || 69.4 ||

Taking the southern direction, those two mighty brothers swiftly crossed over that dreadful, vast forest.

Shloka 5 (aranya.69.5)

ततः परम् जनस्थानात् त्रि क्रोशम् गम्य राघवौ । क्रौंच अरण्यम् विविशतुः गहनम् तौ महौजसौ ॥ 69.5 ॥

tataḥ param janasthānāt tri krośam gamya rāghavau | krauṃca araṇyam viviśatuḥ gahanam tau mahaujasau || 69.5 ||

Then, having gone three kroshas beyond Janasthana, those two greatly vigorous Raghavas entered the dense Kraunca forest.

Shloka 6 (aranya.69.6)

नाना मेघ घन प्रख्यम् प्रहृष्टम् इव सर्वतः । नाना वर्णैः शुभैः पुष्पैः मृग पक्षि गणैः युतम् ॥ 69.6 ॥

nānā megha ghana prakhyam prahṛṣṭam iva sarvataḥ | nānā varṇaiḥ śubhaiḥ puṣpaiḥ mṛga pakṣi gaṇaiḥ yutam || 69.6 ||

That forest, resembling banks of many-hued clouds, seemed joyous on every side, filled with flowers of many auspicious colours and with flocks of beasts and birds,

Shloka 7 (aranya.69.7)

दिदृक्षमाणौ वैदेहीम् तत् वनम् तौ विचिक्यतुः । तत्र तत्र अवतिष्ठन्तौ सीता हरण दुःखितौ ॥ 69.7 ॥

didṛkṣamāṇau vaidehīm tat vanam tau vicikyatuḥ | tatra tatra avatiṣṭhantau sītā haraṇa duḥkhitau || 69.7 ||

and, longing to catch sight of Vaidehi, the two of them, grieving over Sita's abduction, searched through that forest, pausing here and there.

Shloka 8 (aranya.69.8)

ततः पूर्वेण तौ गत्वा त्रि क्रोसम् भ्रातरु तदा । क्रौंचारण्यम् अतिक्रम्य मातंग आश्रम अंतरा ॥ 69.8 ॥

tataḥ pūrveṇa tau gatvā tri krosam bhrātaru tadā | krauṃcāraṇyam atikramya mātaṃga āśrama aṃtarā || 69.8 ||

Then those two brothers, going three kroshas eastward, passed beyond the Kraunca forest, into the region between it and Matanga's hermitage,

Shloka 9 (aranya.69.9)

दृष्टा तु तद् वनम् घोरम् बहु भीम मृग द्विजम् । नाना वृक्ष समाकीर्णम् सर्वम् गहन पादपम् ॥ 69.9 ॥

dṛṣṭā tu tad vanam ghoram bahu bhīma mṛga dvijam | nānā vṛkṣa samākīrṇam sarvam gahana pādapam || 69.9 ||

and beheld that dreadful forest, thick with fearsome beasts and birds, overspread everywhere with manifold trees and dense thickets.

Shloka 10 (aranya.69.10)

ददृशाः ते गिरौ तत्र दरीम् डशरथ आत्मजौ । पाताल सम गम्भीराम् तमसा नित्य संवृताम् ॥ 69.10 ॥

dadṛśāḥ te girau tatra darīm ḍaśaratha ātmajau | pātāla sama gambhīrām tamasā nitya saṃvṛtām || 69.10 ||

There, on a mountain, the two sons of Dasharatha saw a cave, deep as the netherworld, forever shrouded in darkness.

Shloka 11 (aranya.69.11)

आसाद्य च नरव्याघ्रौ दर्याः तस्या अविदूरतः । ददर्श तु महारूपाम् रक्षसीम् विकृत आननाम् ॥ 69.11 ॥

āsādya ca naravyāghrau daryāḥ tasyā avidūrataḥ | dadarśa tu mahārūpām rakṣasīm vikṛta ānanām || 69.11 ||

Drawing near, not far from that cave, those two tigers among men saw a demoness of massive form and distorted face.

Shloka 12 (aranya.69.12)

भयदाम् अल्प सत्त्वानाम् भीभत्साम् रौद्र दर्शनाम् । लंबोदरीम् तीक्ष्ण दंष्ट्राम् करालीम् परुष त्वचम् ॥ 69.12 ॥

bhayadām alpa sattvānām bhībhatsām raudra darśanām | laṃbodarīm tīkṣṇa daṃṣṭrām karālīm paruṣa tvacam || 69.12 ||

She was terrifying to the faint-hearted, repulsive, fierce to behold -- pot-bellied, sharp-fanged, hideous, and rough-skinned,

Shloka 13 (aranya.69.13)

भक्षयन्तीम् मृगान् भीमान् विकटाम् मुक्त मूर्धजाम् । अवैक्षताम् तु तौ तत्र भ्रातरौ राम लक्ष्मणौ ॥ 69.13 ॥

bhakṣayantīm mṛgān bhīmān vikaṭām mukta mūrdhajām | avaikṣatām tu tau tatra bhrātarau rāma lakṣmaṇau || 69.13 ||

her hair unbound, her form grotesque, devouring fearsome beasts -- such was the demoness the brothers Rama and Lakshmana beheld there.

Shloka 14 (aranya.69.14)

सा समासाद्य तौ वीरौ व्रजन्तम् भ्रातुः अग्रतः । एहि रंस्यावहे इति उक्त्वा समालंबत लक्ष्मणम् ॥ 69.14 ॥

sā samāsādya tau vīrau vrajantam bhrātuḥ agrataḥ | ehi raṃsyāvahe iti uktvā samālaṃbata lakṣmaṇam || 69.14 ||

Approaching those two heroes, she clung to Lakshmana, who walked ahead of his brother, saying, "Come, let us make love."

Shloka 15 (aranya.69.15)

उवाच च एनम् वचनम् सौमित्रिम् उपगुह्य सा । अहम् तु अयोमुखी नाम लाभः ते त्वम् असि प्रियः ॥ 69.15 ॥

uvāca ca enam vacanam saumitrim upaguhya sā | aham tu ayomukhī nāma lābhaḥ te tvam asi priyaḥ || 69.15 ||

Embracing Saumitri, she said these words to him: "I am named Ayomukhi; I have won you -- you alone are my beloved.

Shloka 16 (aranya.69.16)

नाथ पर्वत दुर्गेषु नदीनाम् पुलिनेषु च । आयुः चिरम् इदम् वीर त्वम् मया सह रंस्यसे ॥ 69.16 ॥

nātha parvata durgeṣu nadīnām pulineṣu ca | āyuḥ ciram idam vīra tvam mayā saha raṃsyase || 69.16 ||

O lord, O hero, upon the mountain crags and on the sandy river-banks, you shall live out this life sporting with me."

Shloka 17 (aranya.69.17)

एवम् उक्तः तु कुपितः खडगम् उद्धृत्य लक्ष्मणः । कर्ण नास स्तनम् तस्या निचकर्ता अरिसूदनः ॥ 69.17 ॥

evam uktaḥ tu kupitaḥ khaḍagam uddhṛtya lakṣmaṇaḥ | karṇa nāsa stanam tasyā nicakartā arisūdanaḥ || 69.17 ||

Addressed thus, Lakshmana, the slayer of foes, grew furious, drew his sword, and sheared off her ear, nose, and breast.

Shloka 18 (aranya.69.18)

कर्ण नासे निकृत्ते तु विस्वरम् विननाद सा । यथा आगतम् प्रदुद्राव राक्षसी घोर दर्शना ॥ 69.18 ॥

karṇa nāse nikṛtte tu visvaram vinanāda sā | yathā āgatam pradudrāva rākṣasī ghora darśanā || 69.18 ||

Her ear and nose severed, that dreadful-looking demoness let out a discordant shriek and fled back the way she had come.

Shloka 19 (aranya.69.19)

तस्याम् गतायाम् गहनम् व्रजन्तौ वनम् ओजसा । आसेदतुः अरि मित्र घ्नौ भ्रातरौ राम लक्ष्मणौ ॥ 69.19 ॥

tasyām gatāyām gahanam vrajantau vanam ojasā | āsedatuḥ ari mitra ghnau bhrātarau rāma lakṣmaṇau || 69.19 ||

When she had fled, the two brothers, Rama and Lakshmana, destroyers of their enemies' friends, pressed on with vigour and entered deeper into the dense forest.

Shloka 20 (aranya.69.20)

लक्ष्मणः तु महातेजाः सत्त्ववान् शीलवान् शुचिः । अब्रवीत् प्रांजलिः वाक्यम् भ्रातरम् दीप्त तेजसम् ॥ 69.20 ॥

lakṣmaṇaḥ tu mahātejāḥ sattvavān śīlavān śuciḥ | abravīt prāṃjaliḥ vākyam bhrātaram dīpta tejasam || 69.20 ||

Then Lakshmana, greatly radiant, valorous, virtuous, and pure, spoke, with palms joined, to his brother of blazing splendour.

Shloka 21 (aranya.69.21)

स्पंदन्ते मे दृढम् बाहुः उद्विग्नम् इव मे मनः । प्रायशः च अपि अनिष्टानि निमित्तानि उपलक्षये ॥ 69.21 ॥

spaṃdante me dṛḍham bāhuḥ udvignam iva me manaḥ | prāyaśaḥ ca api aniṣṭāni nimittāni upalakṣaye || 69.21 ||

"My arm throbs violently, my mind feels as though agitated, and I notice many ominous portents besides.

Shloka 22 (aranya.69.22)

तस्मात् सज्जी भव आर्य त्वम् कुरुष्व वचनम् हितम् । मम एव हि निमित्तानि सद्यः शंसन्ति संभ्रमम् ॥ 69.22 ॥

tasmāt sajjī bhava ārya tvam kuruṣva vacanam hitam | mama eva hi nimittāni sadyaḥ śaṃsanti saṃbhramam || 69.22 ||

Therefore, noble brother, be on your guard; heed my well-meant words -- these very portents of mine surely foretell some imminent peril.

Shloka 23 (aranya.69.23)

एष वंजुलको नाम पक्षी परम दारुणः । आवयोः विजयम् युद्धे शंसन् इव विनर्दति ॥ 69.23 ॥

eṣa vaṃjulako nāma pakṣī parama dāruṇaḥ | āvayoḥ vijayam yuddhe śaṃsan iva vinardati || 69.23 ||

This extremely fearsome bird, called the Vanjulaka, is crying out loudly, as though foretelling our victory in some coming battle."

Shloka 24 (aranya.69.24)

तयोः अन्वेषतोः एवम् सर्वम् तत् वनम् ओजसा । संजज्ञे विपुलः शब्दः प्रभंजन् इव तत् वनम् ॥ 69.24 ॥

tayoḥ anveṣatoḥ evam sarvam tat vanam ojasā | saṃjajñe vipulaḥ śabdaḥ prabhaṃjan iva tat vanam || 69.24 ||

As the two of them thus vigorously searched through the whole of that forest, a tremendous noise arose, as though it would shatter the forest apart.

Shloka 25 (aranya.69.25)

संवेष्टितम् इव अत्यर्थम् गहनम् मातरिश्वना । वनस्य तस्य शब्दो अभूत् दिवम् आपूरयन् इव ॥ 69.25 ॥

saṃveṣṭitam iva atyartham gahanam mātariśvanā | vanasya tasya śabdo abhūt divam āpūrayan iva || 69.25 ||

It was as though that dense forest were being violently wrapped up by a great gale; the roar of that forest seemed to fill the very sky.

Shloka 26 (aranya.69.26)

तम् शब्दम् कांक्षमाणः तु रामः खड्गी सह अनुजः । ददर्श सु महा कायम् राक्षसम् विपुल उरसम् ॥ 69.26 ॥

tam śabdam kāṃkṣamāṇaḥ tu rāmaḥ khaḍgī saha anujaḥ | dadarśa su mahā kāyam rākṣasam vipula urasam || 69.26 ||

Rama, sword in hand, along with his younger brother, moving toward that sound, then beheld a rakshasa of colossal body and vast chest.

Shloka 27 (aranya.69.27)

आसेदतुः च तत् रक्षः तौ उभौ प्रमुखे स्थितम् । विवृद्धम् अ-शिरो ग्रीवम् कबंधम् उदरे मुखम् ॥ 69.27 ॥

āsedatuḥ ca tat rakṣaḥ tau ubhau pramukhe sthitam | vivṛddham a-śiro grīvam kabaṃdham udare mukham || 69.27 ||

Both of them came upon that demon standing directly before them -- of monstrous growth, without head or neck, Kabandha, whose mouth was set in his belly.

Shloka 28 (aranya.69.28)

रोमभिर्निश्चितैस्तीक्ष्णैर्महागिरिमिवोच्छ्रितम् । नील मेघ निभम् रौद्रम् मेघ स्तनित निःस्वनम् ॥ 69.28 ॥

romabhirniścitaistīkṣṇairmahāgirimivocchritam | nīla megha nibham raudram megha stanita niḥsvanam || 69.28 ||

He towered like a great mountain, bristling with sharp, thickset hairs, dark and cloud-hued, terrible, his voice roaring like thunder in a cloud.

Shloka 29 (aranya.69.29)

अग्नि ज्वाल निकाशेन ललाटस्थेन दीप्यता । महापक्षेण पिंगेन विपुलेन आयतेन च ॥ 69.29 ॥

agni jvāla nikāśena lalāṭasthena dīpyatā | mahāpakṣeṇa piṃgena vipulena āyatena ca || 69.29 ||

With a single eye set upon his forehead -- blazing like a tongue of fire, tawny, broad, wide-lidded,

Shloka 30 (aranya.69.30)

एकेन उरसि घोरेण नयनेन आशु दर्शिना । महा दंष्ट्र उपपन्नम् तम् लेलिहानम् महा मुखम् ॥ 69.30 ॥

ekena urasi ghoreṇa nayanena āśu darśinā | mahā daṃṣṭra upapannam tam lelihānam mahā mukham || 69.30 ||

and keen-sighted, terrible, set in his chest -- and with his vast mouth, fitted with great fangs, which he licked continually.

Shloka 31 (aranya.69.31)

भक्षयंतम् महा घोरान् ऋक्ष सिम्ह मृग द्विपान् । घोरौ भुजौ विकुर्वाणम् उभौ योजनम् आयतौ ॥ 69.31 ॥

bhakṣayaṃtam mahā ghorān ṛkṣa simha mṛga dvipān | ghorau bhujau vikurvāṇam ubhau yojanam āyatau || 69.31 ||

He was devouring fearsome bears, lions, deer, and elephants, flailing about his two dreadful arms, each a full yojana in length.

Shloka 32 (aranya.69.32)

कराभ्याम् विविधान् गृह्य ऋक्षान् पक्षि गणान् मृगान् । आकर्षन्तम् विकर्षन्तम् अनेकान् मृग यूथपान् ॥ 69.32 ॥

karābhyām vividhān gṛhya ṛkṣān pakṣi gaṇān mṛgān | ākarṣantam vikarṣantam anekān mṛga yūthapān || 69.32 ||

With his two hands he seized manifold bears, flocks of birds, and beasts, dragging in and dragging out numerous leaders of animal herds,

Shloka 33 (aranya.69.33)

स्थितम् आवृत्य पन्थानम् तयोः भ्रात्रोः प्रपन्नयोः । अथ तम् समतिक्रम्य क्रोश मात्रम् ददर्शतुः ॥ 69.33 ॥

sthitam āvṛtya panthānam tayoḥ bhrātroḥ prapannayoḥ | atha tam samatikramya krośa mātram dadarśatuḥ || 69.33 ||

and stood there blocking the very path of the two brothers as they came upon him. Then, having advanced just a krosha further, they had already caught sight of him.

Shloka 34 (aranya.69.34)

महान्तम् दारुणम् भीमम् कबंधम् भुज संवृतम् । कबंधम् इव संस्थानत् अति घोर प्रदशनम् ॥ 69.34 ॥

mahāntam dāruṇam bhīmam kabaṃdham bhuja saṃvṛtam | kabaṃdham iva saṃsthānat ati ghora pradaśanam || 69.34 ||

He was colossal, terrible, fearsome -- Kabandha, enclosed within his own arms, a mere trunk in form, of the most dreadful appearance.

Shloka 35 (aranya.69.35)

स महा बाहुः अत्यर्थम् प्रसार्य विपुलौ भुजौ । जग्राह सहितौ एव राघवौ पीडयन् बलात् ॥ 69.35 ॥

sa mahā bāhuḥ atyartham prasārya vipulau bhujau | jagrāha sahitau eva rāghavau pīḍayan balāt || 69.35 ||

That mighty-armed one, stretching out his two vast arms to their fullest, seized both Raghavas together, gripping them forcibly.

Shloka 36 (aranya.69.36)

खड्गिनौ दृढ धन्वानौ तिग्म तेजौ महा भुजौ । भ्रातरौ विवशम् प्राप्तौ कृष्यमाणौ महा बलौ ॥ 69.36 ॥

khaḍginau dṛḍha dhanvānau tigma tejau mahā bhujau | bhrātarau vivaśam prāptau kṛṣyamāṇau mahā balau || 69.36 ||

Sword-bearers, wielders of firm bows, fiercely radiant, great of arm -- even those two mighty brothers, being dragged, found themselves helpless.

Shloka 37 (aranya.69.37)

तत्र धैर्यात् च शूराः तु राघवो न एव विव्यधे । बाल्यात् अनाश्रयत्वात् च एव लक्ष्मणः तु अतिविव्यधे ॥ 69.37 ॥

tatra dhairyāt ca śūrāḥ tu rāghavo na eva vivyadhe | bālyāt anāśrayatvāt ca eva lakṣmaṇaḥ tu ativivyadhe || 69.37 ||

There, valiant Rama, by his own fortitude, was not at all distressed; but Lakshmana, being younger and without support, was greatly distressed.

Shloka 38 (aranya.69.38)

उवाच च विषण्णम् सन् राघवम् राघव अनुजः । पश्य माम् विवशम् वीर राक्षसस्य वशम् गतम् ॥ 69.38 ॥

uvāca ca viṣaṇṇam san rāghavam rāghava anujaḥ | paśya mām vivaśam vīra rākṣasasya vaśam gatam || 69.38 ||

And Raghava's younger brother, thus dejected, said to Raghava: "See, O hero, how helpless I am, fallen into the power of this demon.

Shloka 39 (aranya.69.39)

मया एकन तु निर्युक्तः परिमुच्यस्व राघव । माम् हि भूत बलिम् दत्त्वा पलास्व यथा सुखम् ॥ 69.39 ॥

mayā ekana tu niryuktaḥ parimucyasva rāghava | mām hi bhūta balim dattvā palāsva yathā sukham || 69.39 ||

Freed of me alone, release yourself, O Raghava; offering me as a sacrifice to this being, escape to safety as you please.

Shloka 40 (aranya.69.40)

अधिगंता असि वैदेहीम् अचिरेण इति मे मतिः । प्रति लभ्य च काकुत्स्थ पितॄ पैतामहम् महीम् ॥ 69.40 ॥

adhigaṃtā asi vaidehīm acireṇa iti me matiḥ | prati labhya ca kākutstha pitṝ paitāmaham mahīm || 69.40 ||

You will find Vaidehi before long -- this is my belief. And, O Kakutstha, once you have regained the ancestral kingdom of our father and forefathers,

Shloka 41 (aranya.69.41)

तत्र माम् राम राज्यस्थः स्मर्तुम् अर्हसि सर्वदा । लक्ष्मणेन एवम् उक्तः तु रामः सौमित्रिम् अब्रवीत् ॥ 69.41 ॥

tatra mām rāma rājyasthaḥ smartum arhasi sarvadā | lakṣmaṇena evam uktaḥ tu rāmaḥ saumitrim abravīt || 69.41 ||

-- there, O Rama, established in your kingdom, it would befit you to remember me always." Thus addressed by Lakshmana, Rama said to Saumitri,

Shloka 42 (aranya.69.42)

मा स्म त्रासम् वृथा वीर न हि त्वा दृक् विषीदति । एतस्मिन् अन्तरे क्रूरो भ्रातरौ राम लक्ष्मणौ ॥ 69.42 ॥

mā sma trāsam vṛthā vīra na hi tvā dṛk viṣīdati | etasmin antare krūro bhrātarau rāma lakṣmaṇau || 69.42 ||

"Do not, O hero, fall into needless dread; one of your mettle does not despair." Meanwhile, that cruel one turned to the brothers Rama and Lakshmana --

Shloka 43 (aranya.69.43)

तौ उवाच महाबाहुः कबन्धो दानव उत्तमः । कौ युवाम् वृषभ स्कन्धौ महा खड्ग धनुर् धरौ ॥ 69.43 ॥

tau uvāca mahābāhuḥ kabandho dānava uttamaḥ | kau yuvām vṛṣabha skandhau mahā khaḍga dhanur dharau || 69.43 ||

-- and spoke: the mighty-armed Kabandha, foremost of the danavas, said to them both, "Who are you two, bull-shouldered, bearing great swords and bows?

Shloka 44 (aranya.69.44)

घोरम् देशम् इमम् प्राप्तौ दैवेन मम चाक्षुषौ । वदतम् कार्यम् इह वाम् किम् अर्थम् च आगतौ युवाम् ॥ 69.44 ॥

ghoram deśam imam prāptau daivena mama cākṣuṣau | vadatam kāryam iha vām kim artham ca āgatau yuvām || 69.44 ||

By fate you have come within sight of me in this dreadful region -- tell me your purpose here, and for what reason you two have come.

Shloka 45 (aranya.69.45)

इमम् देशम् अनुप्राप्तौ क्षुधा आर्तस्य इह तिष्ठतः । स बाण चाप खड्गौ च तीक्ष्ण शृंगौ इव ऋषभौ ॥ 69.45 ॥

imam deśam anuprāptau kṣudhā ārtasya iha tiṣṭhataḥ | sa bāṇa cāpa khaḍgau ca tīkṣṇa śṛṃgau iva ṛṣabhau || 69.45 ||

You have come to this region where I sit tormented by hunger -- armed with bow, arrows, and sword, you two are like bulls with sharpened horns,

Shloka 46 (aranya.69.46)

मम तूर्णम् उपसंप्राप्तौ दुर्लभम् जीवितम् वाम् । तस्य तत् वचनम् श्रुत्वा कबंधस्य दुरात्मनः ॥ 69.46 ॥

mama tūrṇam upasaṃprāptau durlabham jīvitam vām | tasya tat vacanam śrutvā kabaṃdhasya durātmanaḥ || 69.46 ||

-- but having come swiftly within my reach, your lives are now hard to preserve." On hearing these words of that vile-souled Kabandha,

Shloka 47 (aranya.69.47)

उवाच लक्ष्मणम् रामो मुखेन परिशुष्यता । कृच्छ्रात् कृच्छ्रतरम् प्राप्य दारुणम् सत्य विक्रम ॥ 69.47 ॥

uvāca lakṣmaṇam rāmo mukhena pariśuṣyatā | kṛcchrāt kṛcchrataram prāpya dāruṇam satya vikrama || 69.47 ||

Rama, his face gone dry with dismay, said to Lakshmana: "O truly valiant one, having passed from one calamity to a worse and dreadful one,

Shloka 48 (aranya.69.48)

व्यसनम् जीवित अन्ताय प्राप्तम् अप्राप्य ताम् प्रियाम् । कालस्य सुमहत् वीर्यम् सर्व भूतेषु लक्ष्मण ॥ 69.48 ॥

vyasanam jīvita antāya prāptam aprāpya tām priyām | kālasya sumahat vīryam sarva bhūteṣu lakṣmaṇa || 69.48 ||

-- without even recovering my beloved, we have now met with a calamity that threatens our very lives. O Lakshmana, great indeed is the power of Time over all beings;

Shloka 49 (aranya.69.49)

त्वाम् च माम् च नरव्याघ्र व्यसनैः पश्य मोहितौ । न हि भारो अस्ति दैवस्य सर्व भुतेषु लक्ष्मण ॥ 69.49 ॥

tvām ca mām ca naravyāghra vyasanaiḥ paśya mohitau | na hi bhāro asti daivasya sarva bhuteṣu lakṣmaṇa || 69.49 ||

-- see, O tiger among men, how both you and I are overwhelmed by misfortunes. Indeed, O Lakshmana, fate finds no burden too great among any beings --

Shloka 50 (aranya.69.50)

शूराः च बलवंतः च कृत अस्त्राः च रण आजिरे । काल अभिपन्नाः सीदन्ति यथा वालुक सेतवः ॥ 69.50 ॥

śūrāḥ ca balavaṃtaḥ ca kṛta astrāḥ ca raṇa ājire | kāla abhipannāḥ sīdanti yathā vāluka setavaḥ || 69.50 ||

-- the valiant, the mighty, and the skilled in weaponry on the field of battle, when overtaken by Time, crumble away like a levee of sand."

Shloka 51 (aranya.69.51)

इति ब्रुवाणो दृढ सत्य विक्रमो महायशा दाशरथिः प्रतापवान् । अवेक्ष्य सौमित्रिम् उदग्र विक्रमम् स्थिराम् तदा स्वाम् मतिम् आत्मना अकरोत् ॥ 69.51 ॥

iti bruvāṇo dṛḍha satya vikramo mahāyaśā dāśarathiḥ pratāpavān | avekṣya saumitrim udagra vikramam sthirām tadā svām matim ātmanā akarot || 69.51 ||

Speaking thus, the firmly and truly valiant, greatly renowned, mighty son of Dasharatha, looking upon the fiercely valorous Saumitri, then steadied his own resolve within himself.