The Wisdom of Impermanence

Shloka 1 (ayodhya.105.1)

ततः पुरुष सिम्हानाम् वृतानाम् तैः सुहृद् गणैः । शोचताम् एव रजनी दुह्खेन व्यत्यवर्तत ॥ 105.1 ॥

tataḥ puruṣa simhānām vṛtānām taiḥ suhṛd gaṇaiḥ | śocatām eva rajanī duhkhena vyatyavartata

While those lions among men, surrounded by their host of friends, grieved, that night passed with great difficulty.

Shloka 2 (ayodhya.105.2)

रजन्याम् सुप्रभातायाम् भ्रातरः ते सुहृद् वृताः । मन्दाकिन्याम् हुतम् जप्यम् कृत्वा रामम् उपागमन् ॥ 105.2 ॥

rajanyām suprabhātāyām bhrātaraḥ te suhṛd vṛtāḥ | mandākinyām hutam japyam kṛtvā rāmam upāgaman

When the night gave way to a fair dawn, those brothers, surrounded by their companions, having made their fire-offering and muttered prayers at the Mandakini, came to Rama.

Shloka 3 (ayodhya.105.3)

तूष्णीम् ते समुपासीना न कश्चित् किंचिद् अब्रवीत् । भरतः तु सुहृन् मध्ये राम वचनम् अब्रवीत् ॥ 105.3 ॥

tūṣṇīm te samupāsīnā na kaścit kiṃcid abravīt | bharataḥ tu suhṛn madhye rāma vacanam abravīt

They sat together in silence, and no one said a word; then Bharata, amidst his companions, spoke these words to Rama:

Shloka 4 (ayodhya.105.4)

सान्त्विता मामिका माता दत्तम् राज्यम् इदम् मम । तद् ददामि तव एव अहम् भुन्क्ष्व राज्यम् अकण्टकम् ॥ 105.4 ॥

sāntvitā māmikā mātā dattam rājyam idam mama | tad dadāmi tava eva aham bhunkṣva rājyam akaṇṭakam

"My mother has been appeased by this kingdom being given to me; I now give that very kingdom back to you — enjoy it free of hindrance."

Shloka 5 (ayodhya.105.5)

महता इव अम्बु वेगेन भिन्नः सेतुर् जल आगमे । दुरावारम् त्वद् अन्येन राज्य खण्डम् इदम् महत् ॥ 105.5 ॥

mahatā iva ambu vegena bhinnaḥ setur jala āgame | durāvāram tvad anyena rājya khaṇḍam idam mahat

"As a dam breached by a mighty rush of water in the rainy season is not easily mended, so this vast realm cannot be upheld by anyone other than you."

Shloka 6 (ayodhya.105.6)

गतिम् खर इव अश्वस्य तार्क्ष्यस्य इव पतत्रिणः । अनुगन्तुम् न शक्तिर् मे गतिम् तव मही पते ॥ 105.6 ॥

gatim khara iva aśvasya tārkṣyasya iva patatriṇaḥ | anugantum na śaktir me gatim tava mahī pate

"As a donkey cannot match the pace of a horse, nor an ordinary bird that of Garuda, I have no strength to follow your course, O lord of the earth."

Shloka 7 (ayodhya.105.7)

सुजीवम् नित्यशः तस्य यः परैर् उपजीव्यते । राम तेन तु दुर्जीवम् यः परान् उपजीवति ॥ 105.7 ॥

sujīvam nityaśaḥ tasya yaḥ parair upajīvyate | rāma tena tu durjīvam yaḥ parān upajīvati

"O Rama, blessed forever is the life of one on whom others depend; but hard indeed is the life of one who must depend on others."

Shloka 8 (ayodhya.105.8)

यथा तु रोपितो वृक्षः पुरुषेण विवर्धितः । ह्रस्वकेन दुरारोहो रूढ स्कन्धो महा द्रुमः ॥ 105.8 ॥

yathā tu ropito vṛkṣaḥ puruṣeṇa vivardhitaḥ | hrasvakena durāroho rūḍha skandho mahā drumaḥ

"As a tree, planted and raised by a man of short stature, may grow with a mighty trunk and spreading boughs, yet remain beyond the reach of him who cannot climb it,"

Shloka 9 (ayodhya.105.9)

स यदा पुष्पितो भूत्वा फलानि न विदर्शयेत् । स ताम् न अनुभवेत् प्रीतिम् यस्य हेतोः प्रभावितः ॥ 105.9 ॥

sa yadā puṣpito bhūtvā phalāni na vidarśayet | sa tām na anubhavet prītim yasya hetoḥ prabhāvitaḥ

"— so, if that great tree, having flowered, showed no fruit, he for whose sake it was nurtured would gain no joy from it."

Shloka 10 (ayodhya.105.10)

एषा उपमा महा बाहो त्वम् अर्थम् वेत्तुम् अर्हसि । यदि त्वम् अस्मान् ऋषभो भर्ता भृत्यान् न शाधि हि ॥ 105.10 ॥

eṣā upamā mahā bāho tvam artham vettum arhasi | yadi tvam asmān ṛṣabho bhartā bhṛtyān na śādhi hi

"O mighty-armed one, you ought to grasp the sense of this comparison: if you, our foremost lord, will not instruct us, your servants —"

Shloka 11 (ayodhya.105.11)

श्रेणयः त्वाम् महा राज पश्यन्तु अग्र्याः च सर्वशः । प्रतपन्तम् इव आदित्यम् राज्ये स्थितम् अरिम् दमम् ॥ 105.11 ॥

śreṇayaḥ tvām mahā rāja paśyantu agryāḥ ca sarvaśaḥ | pratapantam iva ādityam rājye sthitam arim damam

"O great king, subduer of foes, let all the foremost ranks of people behold you everywhere, seated on the throne, blazing like the sun."

Shloka 12 (ayodhya.105.12)

तव अनुयाने काकुत्ष्थ मत्ता नर्दन्तु कुञ्जराः । अन्तः पुर गता नार्यो नन्दन्तु सुसमाहिताः ॥ 105.12 ॥

tava anuyāne kākutṣtha mattā nardantu kuñjarāḥ | antaḥ pura gatā nāryo nandantu susamāhitāḥ

"O scion of Kakutstha, may the rutting elephants trumpet along your procession, and may the women of the inner apartments rejoice, all gathered together in harmony."

Shloka 13 (ayodhya.105.13)

तस्य साधु इत्य् अमन्यन्त नागरा विविधा जनाः । भरतस्य वचः श्रुत्वा रामम् प्रत्यनुयाचतः ॥ 105.13 ॥

tasya sādhu ity amanyanta nāgarā vividhā janāḥ | bharatasya vacaḥ śrutvā rāmam pratyanuyācataḥ

Hearing these words of Bharata, thus entreating Rama, the various people of the city approved, saying, "Well said!"

Shloka 14 (ayodhya.105.14)

तम् एवम् दुह्खितम् प्रेक्ष्य विलपन्तम् यशस्विनम् । रामः कृत आत्मा भरतम् समाश्वासयद् आत्मवान् ॥ 105.14 ॥

tam evam duhkhitam prekṣya vilapantam yaśasvinam | rāmaḥ kṛta ātmā bharatam samāśvāsayad ātmavān

Seeing the illustrious Bharata thus grieving and lamenting, Rama, of composed self and steady mind, began to console him:

Shloka 15 (ayodhya.105.15)

न आत्मनः काम कारो अस्ति पुरुषो अयम् अनीश्वरः । इतः च इतरतः च एनम् कृत अन्तः परिकर्षति ॥ 105.15 ॥

na ātmanaḥ kāma kāro asti puruṣo ayam anīśvaraḥ | itaḥ ca itarataḥ ca enam kṛta antaḥ parikarṣati

"This man is not free to act as he wills; he is not his own master — destiny draws him now this way, now that."

Shloka 16 (ayodhya.105.16)

सर्वे क्षय अन्ता निचयाः पतन अन्ताः समुग्च्छ्रयाः । सम्योगा विप्रयोग अन्ता मरण अन्तम् च जीवितम् ॥ 105.16 ॥

sarve kṣaya antā nicayāḥ patana antāḥ samugcchrayāḥ | samyogā viprayoga antā maraṇa antam ca jīvitam

"All that is amassed ends in exhaustion; all that rises ends in a fall; union ends in separation; and life ends in death."

Shloka 17 (ayodhya.105.17)

यथा फलानम् पक्वानाम् न अन्यत्र पतनाद् भयम् । एवम् नरस्य जातस्य न अन्यत्र मरणाद् भयम् ॥ 105.17 ॥

yathā phalānam pakvānām na anyatra patanād bhayam | evam narasya jātasya na anyatra maraṇād bhayam

"As a ripened fruit has no fear except of falling, so a man once born has no fear except of death."

Shloka 18 (ayodhya.105.18)

यथा अगारम् दृढ स्थूणम् जीर्णम् भूत्वा अवसीदति । तथा अवसीदन्ति नरा जरा मृत्यु वशम् गताः ॥ 105.18 ॥

yathā agāram dṛḍha sthūṇam jīrṇam bhūtvā avasīdati | tathā avasīdanti narā jarā mṛtyu vaśam gatāḥ

"As a firmly-pillared house, growing old, at last crumbles, so men too sink under the sway of old age and death."

Shloka 19 (ayodhya.105.19)

अत्येति रजनी या तु सा न प्रतिनिवर्तते । यात्येव यमुना पूर्णा समुद्रमुदकाकुलम् ॥ 105.19 ॥

atyeti rajanī yā tu sā na pratinivartate | yātyeva yamunā pūrṇā samudramudakākulam

"The night that has passed does not return again; even so the full Yamuna flows on ceaselessly toward the water-laden sea."

Shloka 20 (ayodhya.105.20)

अहो रात्राणि गग्च्छन्ति सर्वेषाम् प्राणिनाम् इह । आयूम्षि क्षपयन्त्य् आशु ग्रीष्मे जलम् इव अंशवः ॥ 105.20 ॥

aho rātrāṇi gagcchanti sarveṣām prāṇinām iha | āyūmṣi kṣapayanty āśu grīṣme jalam iva aṃśavaḥ

"Here the passing days and nights swiftly diminish the lifespan of all beings, as the sun's rays in summer dry up the water."

Shloka 21 (ayodhya.105.21)

आत्मानम् अनुशोच त्वम् किम् अन्यम् अनुशोचसि । आयुः ते हीयते यस्य स्थितस्य च गतस्य च ॥ 105.21 ॥

ātmānam anuśoca tvam kim anyam anuśocasi | āyuḥ te hīyate yasya sthitasya ca gatasya ca

"Mourn for yourself — why do you mourn for another? Whether you stay in one place or travel elsewhere, your own life is ever growing shorter."

Shloka 22 (ayodhya.105.22)

सह एव मृत्युर् व्रजति सह मृत्युर् निषीदति । गत्वा सुदीर्घम् अध्वानम् सह मृत्युर् निवर्तते ॥ 105.22 ॥

saha eva mṛtyur vrajati saha mṛtyur niṣīdati | gatvā sudīrgham adhvānam saha mṛtyur nivartate

"Death walks together with us, sits together with us; having journeyed with us a very long way, death returns together with us."

Shloka 23 (ayodhya.105.23)

गात्रेषु वलयः प्राप्ताः श्वेताः चैव शिरो रुहाः । जरया पुरुषो जीर्णः किम् हि कृत्वा प्रभावयेत् ॥ 105.23 ॥

gātreṣu valayaḥ prāptāḥ śvetāḥ caiva śiro ruhāḥ | jarayā puruṣo jīrṇaḥ kim hi kṛtvā prabhāvayet

"When wrinkles have come upon the limbs and the hair has turned white, by what means indeed can a man, decayed with age, regain his former splendour?"

Shloka 24 (ayodhya.105.24)

नन्दन्त्य् उदित आदित्ये नन्दन्त्य् अस्तम् इते रवौ । आत्मनो न अवबुध्यन्ते मनुष्या जीवित क्षयम् ॥ 105.24 ॥

nandanty udita āditye nandanty astam ite ravau | ātmano na avabudhyante manuṣyā jīvita kṣayam

"People rejoice when the sun rises, and rejoice again when it sets, but they do not perceive that their own life is thereby wasting away."

Shloka 25 (ayodhya.105.25)

हृष्यन्त्य् ऋतु मुखम् दृष्ट्वा नवम् नवम् इह आगतम् । ऋतूनाम् परिवर्तेन प्राणिनाम् प्राण सम्क्षयः ॥ 105.25 ॥

hṛṣyanty ṛtu mukham dṛṣṭvā navam navam iha āgatam | ṛtūnām parivartena prāṇinām prāṇa samkṣayaḥ

"Seeing each new season arrive in turn, people delight in it as something new; but it is this very turning of the seasons that consumes the life of beings."

Shloka 26 (ayodhya.105.26)

यथा काष्ठम् च काष्ठम् च समेयाताम् महा अर्णवे । समेत्य च व्यपेयाताम् कालम् आसाद्य कंचन ॥ 105.26 ॥

yathā kāṣṭham ca kāṣṭham ca sameyātām mahā arṇave | sametya ca vyapeyātām kālam āsādya kaṃcana

"As two logs of driftwood meet upon the vast ocean and, having met, drift apart again after some time,"

Shloka 27 (ayodhya.105.27)

एवम् भार्याः च पुत्राः च ज्नातयः च वसूनि च । समेत्य व्यवधावन्ति ध्रुवो ह्य् एषाम् विना भवः ॥ 105.27 ॥

evam bhāryāḥ ca putrāḥ ca jnātayaḥ ca vasūni ca | sametya vyavadhāvanti dhruvo hy eṣām vinā bhavaḥ

"— so too, wives, sons, kinsmen and possessions come together and then drift apart; their separation from us is assuredly certain."

Shloka 28 (ayodhya.105.28)

न अत्र कश्चिद् यथा भावम् प्राणी समभिवर्तते । तेन तस्मिन् न सामर्थ्यम् प्रेतस्य अस्त्य् अनुशोचतः ॥ 105.28 ॥

na atra kaścid yathā bhāvam prāṇī samabhivartate | tena tasmin na sāmarthyam pretasya asty anuśocataḥ

"No being here can escape its ordained lot; therefore a man mourning for the dead has no power at all to alter it."

Shloka 29 (ayodhya.105.29)

यथा हि सार्थम् गग्च्छन्तम् ब्रूयात् कश्चित् पथि स्थितः । अहम् अप्य् आगमिष्यामि पृष्ठतो भवताम् इति ॥ 105.29 ॥

yathā hi sārtham gagcchantam brūyāt kaścit pathi sthitaḥ | aham apy āgamiṣyāmi pṛṣṭhato bhavatām iti

"As one standing by the roadside might say to a passing caravan, 'I too shall follow after you' —"

Shloka 30 (ayodhya.105.30)

एवम् पूर्वैर् गतो मार्गः पितृ पैतामहो ध्रुवः । तम् आपन्नः कथम् शोचेद् यस्य न अस्ति व्यतिक्रमः ॥ 105.30 ॥

evam pūrvair gato mārgaḥ pitṛ paitāmaho dhruvaḥ | tam āpannaḥ katham śoced yasya na asti vyatikramaḥ

"— so this path, taken before us by our fathers and forefathers, is certain for us too; why should one who has come upon a path from which none return, grieve over it?"

Shloka 31 (ayodhya.105.31)

वयसः पतमानस्य स्रोतसो वा अनिवर्तिनः । आत्मा सुखे नियोक्तव्यः सुख भाजः प्रजाः स्मृताः ॥ 105.31 ॥

vayasaḥ patamānasya srotaso vā anivartinaḥ | ātmā sukhe niyoktavyaḥ sukha bhājaḥ prajāḥ smṛtāḥ

"As one's years fall away, like a current that never turns back, one should set one's mind upon happiness — for beings are said to be meant for joy."

Shloka 32 (ayodhya.105.32)

धर्म आत्मा स शुभैः कृत्स्नैः क्रतुभिः च आप्त दक्षिणैः । धूत पापो गतः स्वर्गम् पिता नः पृथिवी पतिः ॥ 105.32 ॥

dharma ātmā sa śubhaiḥ kṛtsnaiḥ kratubhiḥ ca āpta dakṣiṇaiḥ | dhūta pāpo gataḥ svargam pitā naḥ pṛthivī patiḥ

"That righteous-souled father of ours, lord of the earth, having performed every auspicious rite with abundant sacrificial fees, cleansed of sin, has gone to heaven."

Shloka 33 (ayodhya.105.33)

भृत्यानाम् भरणात् सम्यक् प्रजानाम् परिपालनात् । अर्थ आदानाच् च धार्मेण पिता नः त्रिदिवम् गतः ॥ 105.33 ॥

bhṛtyānām bharaṇāt samyak prajānām paripālanāt | artha ādānāc ca dhārmeṇa pitā naḥ tridivam gataḥ

"By rightly maintaining his servants, by duly protecting his subjects, and by collecting revenue in accordance with dharma, our father attained heaven."

Shloka 34 (ayodhya.105.34)

कर्मभिस्तु शुभैरिष्टैः क्रतुभिश्चाव्तदक्षिणः । स्वर्गं दशरथः प्राप्तः पिता नः पृथिवीपतिः ॥ 105.34 ॥

karmabhistu śubhairiṣṭaiḥ kratubhiścāvtadakṣiṇaḥ | svargaṃ daśarathaḥ prāptaḥ pitā naḥ pṛthivīpatiḥ

"By auspicious and cherished deeds, by sacrifices offered with abundant fees, our father the king Dasaratha attained heaven."

Shloka 35 (ayodhya.105.35)

इष्ट्वा बहुविधैर् यज्नैर् भोगामः च अवाप्य पुष्कलान् । उत्तमम् च आयुर् आसाद्य स्वर् गतः पृथिवी पतिः ॥ 105.35 ॥

iṣṭvā bahuvidhair yajnair bhogāmaḥ ca avāpya puṣkalān | uttamam ca āyur āsādya svar gataḥ pṛthivī patiḥ

"Having performed sacrifices of many kinds, having enjoyed abundant pleasures, and having attained a most excellent lifespan, that lord of the earth has gone to heaven."

Shloka 36 (ayodhya.105.36)

आयुरुत्तममासाद्य भोगानपि च राघवः । स न शोच्यः पिता तात स्वर्गतः सत्कृतः सताम् ॥ 105.36 ॥

āyuruttamamāsādya bhogānapi ca rāghavaḥ | sa na śocyaḥ pitā tāta svargataḥ satkṛtaḥ satām

"O dear brother, our father Raghava — who obtained an excellent lifespan and its pleasures, and who was honoured by the virtuous — having gone to heaven, is not to be mourned."

Shloka 37 (ayodhya.105.37)

स जीर्णम् मानुषम् देहम् परित्यज्य पिता हि नः । दैवीम् ऋद्धिम् अनुप्राप्तो ब्रह्म लोक विहारिणीम् ॥ 105.37 ॥

sa jīrṇam mānuṣam deham parityajya pitā hi naḥ | daivīm ṛddhim anuprāpto brahma loka vihāriṇīm

"Our father, casting off his worn human body, has attained a divine glory by which he wanders freely in the world of Brahma."

Shloka 38 (ayodhya.105.38)

तम् तु न एवम् विधः कश्चित् प्राज्नः शोचितुम् अर्हति । त्वद् विधो यद् विधः च अपि श्रुतवान् बुद्धिमत्तरः ॥ 105.38 ॥

tam tu na evam vidhaḥ kaścit prājnaḥ śocitum arhati | tvad vidho yad vidhaḥ ca api śrutavān buddhimattaraḥ

"No wise man such as you or I — learned and of the highest intellect — ought to grieve for him in this manner."

Shloka 39 (ayodhya.105.39)

एते बहु विधाः शोका विलाप रुदिते तथा । वर्जनीया हि धीरेण सर्व अवस्थासु धीमता ॥ 105.39 ॥

ete bahu vidhāḥ śokā vilāpa rudite tathā | varjanīyā hi dhīreṇa sarva avasthāsu dhīmatā

"These many kinds of sorrow, lamentation and weeping ought indeed to be set aside, in every circumstance, by one who is steadfast and wise."

Shloka 40 (ayodhya.105.40)

स स्वस्थो भव मा शोचो यात्वा च आवस ताम् पुरीम् । तथा पित्रा नियुक्तो असि वशिना वदतामु वर ॥ 105.40 ॥

sa svastho bhava mā śoco yātvā ca āvasa tām purīm | tathā pitrā niyukto asi vaśinā vadatāmu vara

"Be composed, grieve no more, and return to dwell in that city, O best of speakers — for so you have been charged by our self-controlled father."

Shloka 41 (ayodhya.105.41)

यत्र अहम् अपि तेन एव नियुक्तः पुण्य कर्मणा । तत्र एव अहम् करिष्यामि पितुर् आर्यस्य शासनम् ॥ 105.41 ॥

yatra aham api tena eva niyuktaḥ puṇya karmaṇā | tatra eva aham kariṣyāmi pitur āryasya śāsanam

"As for me, in the very place where I have been appointed by that same virtuous father, there alone shall I carry out the command of our noble father."

Shloka 42 (ayodhya.105.42)

न मया शासनम् तस्य त्यक्तुम् न्याय्यम् अरिम् दम । तत् त्वया अपि सदा मान्यम् स वै बन्धुः स नः पिता ॥ 105.42 ॥

na mayā śāsanam tasya tyaktum nyāyyam arim dama | tat tvayā api sadā mānyam sa vai bandhuḥ sa naḥ pitā

"O subduer of foes, it is not right for me to abandon his command; you too must ever honour it, for he was indeed our kinsman and our father."

Shloka 43 (ayodhya.105.43)

तद्वचः पितुरेवाहं सम्मतम् धर्मचारिणः । कर्मणा पालयिष्यामि वनवासेन राघव ॥ 105.43 ॥

tadvacaḥ piturevāhaṃ sammatam dharmacāriṇaḥ | karmaṇā pālayiṣyāmi vanavāsena rāghava

"O Bharata, I shall therefore honour, by my deed of dwelling in the forest, that word of our righteous father which he himself approved."

Shloka 44 (ayodhya.105.44)

धार्मिकेणानृशंसेन नरेण गुरुवर्तिना । भवितव्यं नरव्याघ्रम् परलोकं जिगीषता ॥ 105.44 ॥

dhārmikeṇānṛśaṃsena nareṇa guruvartinā | bhavitavyaṃ naravyāghram paralokaṃ jigīṣatā

"O tiger among men, thus should a righteous man act — one who harms none, who is obedient to his elders, and who seeks to win the world beyond."

Shloka 45 (ayodhya.105.45)

आत्मानमनुतिष्ठ त्वं स्वभावेन नरर्षभ । निशाम्य तु शुभं वृत्तं पितुर्दशरथस्य नः ॥ 105.45 ॥

ātmānamanutiṣṭha tvaṃ svabhāvena nararṣabha | niśāmya tu śubhaṃ vṛttaṃ piturdaśarathasya naḥ

"O foremost of men, having witnessed the virtuous conduct of our father Dasaratha, conduct yourself in keeping with your own true nature."

Shloka 46 (ayodhya.105.46)

इत्येवमुक्त्वा वचनम् महात्मा । पितुर्निदेशप्रतिपालनार्थम् । युवीयसम् भ्रातरमर्थवच्च । प्रभुर्मुहूर्ताद्विरराम रामः ॥ 105.46 ॥

ityevamuktvā vacanam mahātmā | piturnideśapratipālanārtham | yuvīyasam bhrātaramarthavacca | prabhurmuhūrtādvirarāma rāmaḥ

Having thus spoken these weighty words for the space of an hour to his younger brother, urging him to uphold their father's command, the magnanimous and mighty Rama fell silent.