Bharata's Grief at Guha's Camp

Shloka 1 (ayodhya.87.1)

गुहस्य वचनम् श्रुत्वा भरतो भृशम् अप्रियम् । ध्यानम् जगाम तत्रैव यत्र तत् श्रुतम् अप्रियम् ॥ 87.1 ॥

guhasya vacanam śrutvā bharato bhṛśam apriyam | dhyānam jagāma tatraiva yatra tat śrutam apriyam || 87.1 ||

Hearing Guha's most unwelcome words, Bharata sank into deep thought, his mind fixed on the very matter those unwelcome words concerned.

Shloka 2 (ayodhya.87.2)

सुकुमारो महासत्त्वः सिंहस्कन्धो महाभुजः । पुण्डरीक विशालाक्षः तरुणः प्रिय दर्शनः ॥ 87.2 ॥

sukumāro mahāsattvaḥ siṃhaskandho mahābhujaḥ | puṇḍarīka viśālākṣaḥ taruṇaḥ priya darśanaḥ || 87.2 ||

That gentle yet mighty prince, with shoulders like a lion's and powerful arms, his large eyes like lotus petals, youthful and pleasing to behold—

Shloka 3 (ayodhya.87.3)

प्रत्याश्वस्य मुहूर्तम् तु कालम् परम दुर्मनाः । पपात सहसा तोत्रैर् हृदि विद्ध इव द्विपः ॥ 87.3 ॥

pratyāśvasya muhūrtam tu kālam parama durmanāḥ | papāta sahasā totrair hṛdi viddha iva dvipaḥ || 87.3 ||

—after staying conscious for only a moment, in the depth of his anguish, suddenly collapsed, like an elephant struck to the heart by the goad.

Shloka 4 (ayodhya.87.4)

भरतम् मूर्च्छितम् दृष्ट्वा विवर्णवदनो गुहः । बभूव व्यथितस् तत्र भूमिकम्पे यथा द्रुमः ॥ 87.4 ॥

bharatam mūrcchitam dṛṣṭvā vivarṇavadano guhaḥ | babhūva vyathitas tatra bhūmikampe yathā drumaḥ || 87.4 ||

Seeing Bharata fallen senseless, Guha's face turned pale, and he trembled there like a tree shaken by an earthquake.

Shloka 5 (ayodhya.87.5)

तद् अवस्थम् तु भरतम् शत्रुघ्नो ऽनन्तर स्थितः । परिष्वज्य रुरोद उच्चैर् विसंज्ञः शोक कर्शितः ॥ 87.5 ॥

tad avastham tu bharatam śatrughno'nantara sthitaḥ | pariṣvajya ruroda uccair visaṃjñaḥ śoka karśitaḥ || 87.5 ||

Shatrughna, who stood close by, clasped Bharata—lying senseless in that state—in his arms, and, overwhelmed and half-conscious with grief, wept aloud.

Shloka 6 (ayodhya.87.6)

ततः सर्वाः समापेतुर् मातरो भरतस्य ताः । उपवास कृशा दीना भर्तृ व्यसन कर्शिताः ॥ 87.6 ॥

tataḥ sarvāḥ samāpetur mātaro bharatasya tāḥ | upavāsa kṛśā dīnā bhartṛ vyasana karśitāḥ || 87.6 ||

Then all of Bharata's mothers came rushing there—emaciated by fasting, wretched, worn down with grief over their lord's misfortune.

Shloka 7 (ayodhya.87.7)

ताश् च तम् पतितम् भूमौ रुदन्त्यः पर्यवारयन् । कौसल्या तु अनुसृत्य एनम् दुर्मनाः परिषस्वजे ॥ 87.7 ॥

tāś ca tam patitam bhūmau rudantyaḥ paryavārayan | kausalyā tu anusṛtya enam durmanāḥ pariṣasvaje || 87.7 ||

Weeping, they surrounded him where he lay fallen on the ground; and Kausalya, going to him with a heavy heart, embraced him.

Shloka 8 (ayodhya.87.8)

वत्सला स्वम् यथा वत्सम् उपगूह्य तपस्विनी । परिपप्रच्छ भरतम् रुदन्ती शोक लालसा ॥ 87.8 ॥

vatsalā svam yathā vatsam upagūhya tapasvinī | paripapraccha bharatam rudantī śoka lālasā || 87.8 ||

That loving, careworn mother, pressing him to her heart as a cow presses her calf, wept and, tormented with grief, questioned Bharata:

Shloka 9 (ayodhya.87.9)

पुत्र व्याधिर् न ते कच्चित् शरीरम् परिबाधते । अद्य राज कुलस्य अस्य त्वद् अधीनम् हि जीवितम् ॥ 87.9 ॥

putra vyādhir na te kaccit śarīram paribādhate | adya rāja kulasya asya tvad adhīnam hi jīvitam || 87.9 ||

'My son, I hope no illness afflicts your body. The very life of this royal line now depends on you alone.'

Shloka 10 (ayodhya.87.10)

त्वाम् दृष्ट्वा पुत्र जीवामि रामे सभ्रातृके गते । वृत्ते दशरथे राज्ञि नाथ एकः त्वम् अद्य नः ॥ 87.10 ॥

tvām dṛṣṭvā putra jīvāmi rāme sabhrātṛke gate | vṛtte daśarathe rājñi nātha ekaḥ tvam adya naḥ || 87.10 ||

'My son, it is the sight of you that keeps me alive, now that Rama has gone to the forest with his brother and King Dasharatha has passed away. You alone are our protector today.'

Shloka 11 (ayodhya.87.11)

कच्चिन् न लक्ष्मणे पुत्र श्रुतम् ते किंचिद् अप्रियम् । पुत्रे वा ह्य् एकपुत्रायाः सह भार्ये वनम् गते ॥ 87.11 ॥

kaccin na lakṣmaṇe putra śrutam te kiṃcid apriyam | putre vā hy ekaputrāyāḥ saha bhārye vanam gate || 87.11 ||

'I hope, my son, you have heard no unhappy news of Lakshmana, or of Rama, my one and only son, who has gone to the forest together with his wife.'

Shloka 12 (ayodhya.87.12)

स मुहूर्तम् समाश्वस्य रुदन्न् एव महायशाः । कौसल्याम् परिसान्त्व्य इदम् गुहम् वचनम् अब्रवीत् ॥ 87.12 ॥

sa muhūrtam samāśvasya rudann eva mahāyaśāḥ | kausalyām parisāntvya idam guham vacanam abravīt || 87.12 ||

That renowned prince, composing himself for a moment, and even while still weeping, consoled Kausalya and spoke these words to Guha:

Shloka 13 (ayodhya.87.13)

भ्राता मे क्व अवसद् रात्रिम् क्व सीता क्व च लक्ष्मणः । अस्वपत् शयने कस्मिन् किम् भुक्त्वा गुह शंस मे ॥ 87.13 ॥

bhrātā me kva avasad rātrim kva sītā kva ca lakṣmaṇaḥ | asvapat śayane kasmin kim bhuktvā guha śaṃsa me || 87.13 ||

'Where did my brother pass the night, O Guha? Where were Sita and Lakshmana? On what bed did he sleep, and after eating what? Tell me.'

Shloka 14 (ayodhya.87.14)

सो ऽब्रवीद् भरतम् पृष्टो निषादाधिपतिर् गुहः । यद्विधम् प्रतिपेदे च रामे प्रिय हिते अतिथौ ॥ 87.14 ॥

so'bravīd bharatam pṛṣṭo niṣādādhipatir guhaḥ | yadvidham pratipede ca rāme priya hite atithau || 87.14 ||

Thus asked, Guha, lord of the Nishadas, told Bharata in what manner he had received Rama, his beloved and gracious guest.

Shloka 15 (ayodhya.87.15)

अन्नम् उच्चावचम् भक्ष्याः फलानि विविधानि च । रामाय अभ्यवहार अर्थम् बहु च उपहृतम् मया ॥ 87.15 ॥

annam uccāvacam bhakṣyāḥ phalāni vividhāni ca | rāmāya abhyavahāra artham bahu ca upahṛtam mayā || 87.15 ||

'I brought Rama food of many kinds, delicacies, and fruits of every sort, again and again, for his meal.'

Shloka 16 (ayodhya.87.16)

तत् सर्वम् प्रत्यनुज्ञासीद् रामः सत्य पराक्रमः । न हि तत् प्रत्यगृह्णात् स क्षत्र धर्मम् अनुस्मरन् ॥ 87.16 ॥

tat sarvam pratyanujñāsīd rāmaḥ satya parākramaḥ | na hi tat pratyagṛhṇāt sa kṣatra dharmam anusmaran || 87.16 ||

'But Rama, whose valour is true, declined it all. Mindful of the duty of a kshatriya, he would not accept it.'

Shloka 17 (ayodhya.87.17)

न ह्य् अस्माभिः प्रतिग्राह्यम् सखे देयम् तु सर्वदा । इति तेन वयम् राजन्न् अनुनीता महात्मना ॥ 87.17 ॥

na hy asmābhiḥ pratigrāhyam sakhe deyam tu sarvadā | iti tena vayam rājann anunītā mahātmanā || 87.17 ||

'"Friend, it is not for us to receive—we must always be the givers," said that noble prince, and so, O king, he set our minds at rest.'

Shloka 18 (ayodhya.87.18)

लक्ष्मणेन समानीतम् पीत्वा वारि महायशाः । औपवास्यम् तदा अकार्षीद् राघवः सह सीतया ॥ 87.18 ॥

lakṣmaṇena samānītam pītvā vāri mahāyaśāḥ | aupavāsyam tadā akārṣīd rāghavaḥ saha sītayā || 87.18 ||

The illustrious Rama, drinking only the water Lakshmana had brought, kept a fast that day, together with Sita.

Shloka 19 (ayodhya.87.19)

ततस् तु जल शेषेण लक्ष्मणो ऽप्य् अकरोत् तदा । वाग्यताः ते त्रयः संध्याम् उपासत समाहिताः ॥ 87.19 ॥

tatas tu jala śeṣeṇa lakṣmaṇo'py akarot tadā | vāgyatāḥ te trayaḥ saṃdhyām upāsata samāhitāḥ || 87.19 ||

Then Lakshmana too did the same with what water remained, and the three of them, keeping silence, performed the evening rites together with focused minds.

Shloka 20 (ayodhya.87.20)

सौमित्रिः तु ततः पश्चाद् अकरोत् स्वास्तरम् शुभम् । स्वयम् आनीय बर्हींषि क्षिप्रम् राघव कारणात् ॥ 87.20 ॥

saumitriḥ tu tataḥ paścād akarot svāstaram śubham | svayam ānīya barhīṃṣi kṣipram rāghava kāraṇāt || 87.20 ||

After that, Lakshmana himself quickly gathered blades of grass and, for Rama's sake, made a fitting bed of them.

Shloka 21 (ayodhya.87.21)

तस्मिन् समाविशद् रामः स्वास्तरे सह सीतया । प्रक्षाल्य च तयोः पादौ अपचक्राम लक्ष्मणः ॥ 87.21 ॥

tasmin samāviśad rāmaḥ svāstare saha sītayā | prakṣālya ca tayoḥ pādau apacakrāma lakṣmaṇaḥ || 87.21 ||

Rama lay down on that bed together with Sita, and Lakshmana, after washing the feet of both, withdrew to a little distance.

Shloka 22 (ayodhya.87.22)

एतत् तद् इङ्गुदी मूलम् इदम् एव च तत् तृणम् । यस्मिन् रामश् च सीता च रात्रिम् ताम् शयितौ उभौ ॥ 87.22 ॥

etat tad iṅgudī mūlam idam eva ca tat tṛṇam | yasmin rāmaś ca sītā ca rātrim tām śayitau ubhau || 87.22 ||

'This is that same foot of the Ingudi tree, and this the very bed of grass on which Rama and Sita, both of them, spent that night.'

Shloka 23 (ayodhya.87.23)

नियम्य पृष्ठे तु तलाङ्गुलित्रवान् । शरैः सुपूर्णौ इषुधी परन्तपः । महद्धनुः सज्यम् उपोह्य लक्ष्मणो । निशाम् अतिष्ठत् परितो ऽस्य केवलम् ॥ 87.23 ॥

niyamya pṛṣṭhe tu talāṅgulitravān | śaraiḥ supūrṇau iṣudhī parantapaḥ | mahaddhanuḥ sajyam upohya lakṣmaṇo | niśām atiṣṭhat parito'sya kevalam || 87.23 ||

Strapping the leather finger-guards on his hands, quivers full of arrows on his back, and taking up his great bow strung and ready, Lakshmana, scourge of the foe, kept watch alone around Rama the whole night through.

Shloka 24 (ayodhya.87.24)

ततस् तु अहम् च उत्तम बाण चापधृक् । स्थितो ऽभवम् तत्र स यत्र लक्ष्मणः । अतन्द्रिभिर् ज्ञातिभिर् आत्त कार्मुकैर् । महेन्द्र कल्पम् परिपालयन् तदा ॥ 87.24 ॥

tatas tu aham ca uttama bāṇa cāpadhṛk | sthito'bhavam tatra sa yatra lakṣmaṇaḥ | atandribhir jñātibhir ātta kārmukair | mahendra kalpam paripālayan tadā || 87.24 ||

And I too, at that time, taking up my best bow and arrows, stationed myself there with my tireless kinsmen, bows in hand, at the very spot where Lakshmana stood guarding Rama, who rivalled Indra himself.