Crossing the Ganga to Prayaga

Shloka 1 (ayodhya.89.1)

व्युष्य रात्रिम् तु तत्रैव गङ्गा कूले स राघवः । भरतः काल्यम् उत्थाय शत्रुघ्नम् इदम् अब्रवीत् ॥ 89.1 ॥

vyuṣya rātrim tu tatraiva gaṅgā kūle sa rāghavaḥ | bharataḥ kālyam utthāya śatrughnam idam abravīt || 89.1 ||

Having spent the night there on the bank of the Ganga, Bharata, the descendant of Raghu, rose at dawn and said this to Shatrughna:

Shloka 2 (ayodhya.89.2)

शत्रुघ्नोत्तिष्ठ किम् शेषे निषादाधिपतिम् गुहम् । शीघ्रम् आनय भद्रम् ते तारयिष्यति वाहिनीम् ॥ 89.2 ॥

śatrughnottiṣṭha kim śeṣe niṣādādhipatim guham | śīghram ānaya bhadram te tārayiṣyati vāhinīm || 89.2 ||

'Rise, Shatrughna! Why sleep any longer? Quickly bring Guha, the lord of the Nishadas—good fortune to you—he will help ferry the army across.'

Shloka 3 (ayodhya.89.3)

जागर्मि न अहम् स्वपिमि तथैव आर्यम् विचिन्तयन् । इत्य् एवम् अब्रवीद् भ्रात्रा शत्रुघ्नो ऽपि प्रचोदितः ॥ 89.3 ॥

jāgarmi na aham svapimi tathaiva āryam vicintayan | ity evam abravīd bhrātrā śatrughno'pi pracoditaḥ || 89.3 ||

Thus urged by his brother, Shatrughna too replied, 'I am awake, not asleep—I have only been thinking, all this while, of noble Rama.'

Shloka 4 (ayodhya.89.4)

इति संवदतोर् एवम् अन्योन्यम् नर सिंहयोः । आगम्य प्राञ्जलिः काले गुहो भरतम् अब्रवीत् ॥ 89.4 ॥

iti saṃvadator evam anyonyam nara siṃhayoḥ | āgamya prāñjaliḥ kāle guho bharatam abravīt || 89.4 ||

While those two lions among men were thus talking with each other, Guha arrived at just that moment and, with joined palms, said to Bharata:

Shloka 5 (ayodhya.89.5)

कच्चित् सुखम् नदी तीरे अवात्सीः काकुत्स्थ शर्वरीम् । कच्चिच् च सह सैन्यस्य तव सर्वम् अनामयम् ॥ 89.5 ॥

kaccit sukham nadī tīre avātsīḥ kākutstha śarvarīm | kaccic ca saha sainyasya tava sarvam anāmayam || 89.5 ||

'I hope, O Kakutstha, you passed the night comfortably here on the riverbank, and that all is well with you and your army.'

Shloka 6 (ayodhya.89.6)

गुहस्य तत् तु वचनम् श्रुत्वा स्नेहाद् उदीरितम् । रामस्य अनुवशो वाक्यम् भरतो ऽपि इदम् अब्रवीत् ॥ 89.6 ॥

guhasya tat tu vacanam śrutvā snehād udīritam | rāmasya anuvaśo vākyam bharato'pi idam abravīt || 89.6 ||

Hearing those words of Guha, spoken out of affection, Bharata, ever devoted to Rama, replied in turn:

Shloka 7 (ayodhya.89.7)

सुखा नः शर्वरी राजन् पूजिताश् च अपि ते वयम् । गङ्गाम् तु नौभिर् बह्वीभिर् दाशाः संतारयन्तु नः ॥ 89.7 ॥

sukhā naḥ śarvarī rājan pūjitāś ca api te vayam | gaṅgām tu naubhir bahvībhir dāśāḥ saṃtārayantu naḥ || 89.7 ||

'O king, we passed the night in comfort, and you have honoured us well besides. Now let your boatmen ferry us across the Ganga in your many boats.'

Shloka 8 (ayodhya.89.8)

ततो गुहः संत्वरितः श्रुत्वा भरत शासनम् । प्रतिप्रविश्य नगरम् तम् ज्ञाति जनम् अब्रवीत् ॥ 89.8 ॥

tato guhaḥ saṃtvaritaḥ śrutvā bharata śāsanam | pratipraviśya nagaram tam jñāti janam abravīt || 89.8 ||

Hearing Bharata's command, Guha hurried back into the town and spoke to that gathering of his own kinsfolk:

Shloka 9 (ayodhya.89.9)

उत्तिष्ठत प्रबुध्यध्वम् भद्रम् अस्तु हि वः सदा । नावः समनुकर्षध्वम् तारयिष्याम वाहिनीम् ॥ 89.9 ॥

uttiṣṭhata prabudhyadhvam bhadram astu hi vaḥ sadā | nāvaḥ samanukarṣadhvam tārayiṣyāma vāhinīm || 89.9 ||

'Get up, awake! May good fortune ever attend you. Bring the boats down to the water—we must ferry this army across.'

Shloka 10 (ayodhya.89.10)

ते तथा उक्ताः समुत्थाय त्वरिताः राज शासनात् । पंच नावाम् शतान्य् एव समानिन्युः समन्ततः ॥ 89.10 ॥

te tathā uktāḥ samutthāya tvaritāḥ rāja śāsanāt | paṃca nāvām śatāny eva samāninyuḥ samantataḥ || 89.10 ||

Thus told, they rose at once at their king's command and quickly brought together five hundred boats from every quarter.

Shloka 11 (ayodhya.89.11)

अन्याः स्वस्तिक विज्ञेया महाघण्टाधरा वराः । शोभमानाः पताकिन्यो युक्त वाताः सुसंहताः ॥ 89.11 ॥

anyāḥ svastika vijñeyā mahāghaṇṭādharā varāḥ | śobhamānāḥ patākinyo yukta vātāḥ susaṃhatāḥ || 89.11 ||

Some of the finest, marked with the auspicious swastika sign, hung with great bells, adorned with flags, well rigged with fair sails and sturdily built,

Shloka 12 (ayodhya.89.12)

ततः स्वस्तिक विज्ञेयाम् पाण्डु कम्बल संवृताम् । सनन्दि घोषाम् कल्याणीम् गुहो नावम् उपाहरत् ॥ 89.12 ॥

tataḥ svastika vijñeyām pāṇḍu kambala saṃvṛtām | sanandi ghoṣām kalyāṇīm guho nāvam upāharat || 89.12 ||

—and Guha himself then brought forward one especially fine boat, marked with the swastika, covered with a white blanket, and ringing with joyful sounds.

Shloka 13 (ayodhya.89.13)

ताम् आरुरोह भरतः शत्रुघ्नः च महाबलः । कौसल्या च सुमित्रा च याः च अन्या राज योषितः ॥ 89.13 ॥

tām āruroha bharataḥ śatrughnaḥ ca mahābalaḥ | kausalyā ca sumitrā ca yāḥ ca anyā rāja yoṣitaḥ || 89.13 ||

Onto it climbed mighty Bharata and Shatrughna, along with Kausalya, Sumitra, and all the other royal women.

Shloka 14 (ayodhya.89.14)

पुरोहितः च तत्पूर्वम् गुरवे ब्राह्मणाः च ये । अनन्तरम् राज दाराः तथैव शकट आपणाः ॥ 89.14 ॥

purohitaḥ ca tatpūrvam gurave brāhmaṇāḥ ca ye | anantaram rāja dārāḥ tathaiva śakaṭa āpaṇāḥ || 89.14 ||

Even before them, the family priest and the elder brahmins present had already boarded; after them followed the other royal wives, and likewise the bullock-carts and the baggage.

Shloka 15 (ayodhya.89.15)

आवासम् आदीपयताम् तीर्थम् च अप्य् अवगाहताम् । भाण्डानि च आददानानाम् घोषः त्रिदिवम् अस्पृशत् ॥ 89.15 ॥

āvāsam ādīpayatām tīrtham ca apy avagāhatām | bhāṇḍāni ca ādadānānām ghoṣaḥ tridivam aspṛśat || 89.15 ||

The clamour of men setting fire to the camp, of others wading down the landing steps, and of still others gathering up their belongings, rose up to touch the very sky.

Shloka 16 (ayodhya.89.16)

पताकिन्यः तु ता नावः स्वयम् दाशैर् अधिष्ठिताः । वहन्त्यो जनम् आरूढम् तदा संपेतुर् आशुगाः ॥ 89.16 ॥

patākinyaḥ tu tā nāvaḥ svayam dāśair adhiṣṭhitāḥ | vahantyo janam ārūḍham tadā saṃpetur āśugāḥ || 89.16 ||

Those flag-decked boats, steered by the boatmen themselves, sped swiftly onward, carrying their mounted passengers.

Shloka 17 (ayodhya.89.17)

नारीणाम् अभिपूर्णाः तु काश्चित् काश्चित् तु वाजिनाम् । काश्चित् तत्र वहन्ति स्म यान युग्यम् महाधनम् ॥ 89.17 ॥

nārīṇām abhipūrṇāḥ tu kāścit kāścit tu vājinām | kāścit tatra vahanti sma yāna yugyam mahādhanam || 89.17 ||

Some boats were filled with women, some laden with horses, and others still carried the costly draught-animals and baggage.

Shloka 18 (ayodhya.89.18)

ताः स्म गत्वा परम् तीरम् अवरोप्य च तम् जनम् । निवृत्ताः काण्ड चित्राणि क्रियन्ते दाश बन्धुभिः ॥ 89.18 ॥

tāḥ sma gatvā param tīram avaropya ca tam janam | nivṛttāḥ kāṇḍa citrāṇi kriyante dāśa bandhubhiḥ || 89.18 ||

Having reached the far shore and set down their passengers, the boats returned, and Guha's kinsmen plied them back and forth as easily as toy rafts of bamboo.

Shloka 19 (ayodhya.89.19)

सवैजयन्ताः तु गजा गज आरोहैः प्रचोदिताः । तरन्तः स्म प्रकाशन्ते सध्वजा इव पर्वताः ॥ 89.19 ॥

savaijayantāḥ tu gajā gaja ārohaiḥ pracoditāḥ | tarantaḥ sma prakāśante sadhvajā iva parvatāḥ || 89.19 ||

The elephants, decked with banners and urged on by their riders, swam across looking like winged mountains bearing flags.

Shloka 20 (ayodhya.89.20)

नावः च आरुरुहुः तु अन्ये प्लवैः तेरुः तथा अपरे । अन्ये कुम्भ घटैः तेरुर् अन्ये तेरुः च बाहुभिः ॥ 89.20 ॥

nāvaḥ ca āruruhuḥ tu anye plavaiḥ teruḥ tathā apare | anye kumbha ghaṭaiḥ terur anye teruḥ ca bāhubhiḥ || 89.20 ||

Some climbed into boats, some crossed on rafts, others swam with the help of water-pots, and yet others crossed simply with their own arms.

Shloka 21 (ayodhya.89.21)

सा पुण्या ध्वजिनी गङ्गाम् दाशैः संतारिता स्वयम् । मैत्रे मुहूर्ते प्रययौ प्रयाग वनम् उत्तमम् ॥ 89.21 ॥

sā puṇyā dhvajinī gaṅgām dāśaiḥ saṃtāritā svayam | maitre muhūrte prayayau prayāga vanam uttamam || 89.21 ||

Thus that blessed army, ferried across the Ganga by the boatmen themselves, set out at the auspicious hour of Maitra toward the fair woods of Prayaga.

Shloka 22 (ayodhya.89.22)

आश्वासयित्वा च चमूम् महात्मा । निवेशयित्वा च यथा उपजोषम् । द्रष्टुम् भरद्वाजम् ऋषि प्रवर्यम् । ऋत्विग् वृतः सन् भरतः प्रतस्थे ॥ 89.22 ॥

āśvāsayitvā ca camūm mahātmā | niveśayitvā ca yathā upajoṣam | draṣṭum bharadvājam ṛṣi pravaryam | ṛtvig vṛtaḥ san bharataḥ pratasthe || 89.22 ||

The high-souled Bharata, having given the army rest and let it settle wherever it pleased, set out, accompanied by his priests, to see Bharadwaja, foremost among sages.

Shloka 23 (ayodhya.89.23)

स ब्राह्मणस्य आश्रमम् अभ्युपेत्य । महात्मनो देव पुरोहितस्य । ददर्श रम्य उटज वृक्ष षण्डं । महद् वनम् विप्रवरस्य रम्यम् ॥ 89.23 ॥

sa brāhmaṇasya āśramam abhyupetya | mahātmano deva purohitasya | dadarśa ramya uṭaja vṛkṣa ṣaṇḍaṃ | mahad vanam vipravarasya ramyam || 89.23 ||

Approaching the hermitage of that great-souled brahmin, priest of the gods, he beheld the vast and lovely forest of that foremost sage, graced with charming huts and groves of trees.