Skip to main content
Stotram / Stotra

Gajendra Moksha Stotram — The Elephant King's Prayer

गजेन्द्र मोक्ष स्तोत्र — गजराज की स्तुति

Gajendra Moksha — the prayer of the elephant king seized by a crocodile, whose surrender brings Vishnu to his rescue. The full hymn from the Srimad Bhagavata Purana, 8.3.1–29, with Sanskrit text, transliteration, word-by-word meaning and translation.

पाठ श्रीमद्भागवत महापुराण 8.3.1–29 से यथावत्, जैसा इस साइट के भागवत पाठ में है (वेदबेस संस्करण), संस्कृत विकिस्रोत से मिलाया गया — दोनों सर्वत्र समान हैं। अनुवाद साइट के भागवत पाठ से हैं। मूल अध्याय पढ़ें

✦देवता: Vishnu
29 श्लोक
Srimad Bhagavata Purana (traditional)
Early morning, at sunrise · In times of crisis or helplessness

गजेन्द्र मोक्ष — ग्राह द्वारा पकड़े गए गजराज की स्तुति, जिसकी शरणागति पर भगवान विष्णु उसकी रक्षा करने आते हैं। श्रीमद्भागवत महापुराण 8.3.1–29 की सम्पूर्ण स्तुति, संस्कृत पाठ, लिप्यंतरण, शब्दार्थ और अनुवाद सहित।

introduction
Verse 1

एवं व्यवसितो बुद्ध्या समाधाय मनो हृदि । जजाप परमं जाप्यं प्राग्जन्मन्यनुशिक्षितम् ॥ १ ॥

evaṃ vyavasito buddhyā samādhāya mano hṛdi | jajāpa paramaṃ jāpyaṃ prāgjanmanyanuśikṣitam || 1 ||

अर्थ

इस प्रकार बुद्धि से दृढ़ निश्चय कर, मन को हृदय में स्थिर करके, गजेन्द्र ने उस परम मन्त्र का जप किया जो उसने पूर्वजन्म में सीखा था।

Meaning

Thus resolved in intellect, fixing his mind within his heart, Gajendra recited that supreme prayer which he had learned in a former birth.

Source · स्रोत: Bhagavata Purana 8.3.1 (Shuka speaking). Vedabase edition and Sanskrit Wikisource agree.

stotram
Verse 2

ॐ नमो भगवते तस्मै यत एतच्चिदात्मकम् । पुरुषायादिबीजाय परेशायाभिधीमहि ॥ २ ॥

oṃ namo bhagavate tasmai yata etaccidātmakam | puruṣāyādibījāya pareśāyābhidhīmahi || 2 ||

अर्थ

ॐ, उन भगवान को नमस्कार, जिनसे यह चेतन-अचेतनमय जगत् उत्पन्न हुआ है; हम उन परमपुरुष, सृष्टि के आदि बीज, परमेश्वर का ध्यान करते हैं।

Meaning

Om. Obeisance to that Bhagavan from whom this universe of consciousness and matter has come; let us meditate upon Him, the Supreme Person, the first seed of all creation, the Supreme Lord.

Source · स्रोत: Bhagavata Purana 8.3.2 (Gajendra speaking). Vedabase edition and Sanskrit Wikisource agree.

stotram
Verse 3

यस्मिन्निदं यतश्चेदं येनेदं य इदं स्वयम् । योऽस्मात् परस्माच्च परस्तं प्रपद्ये स्वयम्भुवम् ॥ ३ ॥

yasminnidaṃ yataścedaṃ yenedaṃ ya idaṃ svayam | yo'smāt parasmācca parastaṃ prapadye svayambhuvam || 3 ||

अर्थ

जिनमें यह सब स्थित है, जिनसे यह उत्पन्न होता है, जिनके द्वारा यह धारण किया जाता है, जो स्वयं ही यह जगत् हैं, और जो उस परम से भी परे हैं — उन स्वयंभू की मैं शरण ग्रहण करता हूँ।

Meaning

In whom this universe rests, from whom it arises, by whom it is sustained, who is Himself this universe, and who is beyond even that which is supreme — to Him, the self-existent, I go for refuge.

Source · स्रोत: Bhagavata Purana 8.3.3. Vedabase edition and Sanskrit Wikisource agree.

stotram
Verse 4

यः स्वात्मनीदं निजमाययार्पितं क्वचिद् विभातं क्व च तत् तिरोहितम् । अविद्धदृक् साक्ष्युभयं तदीक्षते स आत्ममूलोऽवतु मां परात्परः ॥ ४ ॥

yaḥ svātmanīdaṃ nijamāyayārpitaṃ kvacid vibhātaṃ kva ca tat tirohitam | aviddhadṛk sākṣyubhayaṃ tadīkṣate sa ātmamūlo'vatu māṃ parātparaḥ || 4 ||

अर्थ

जो अपनी माया से अपने ही स्वरूप में इस जगत् को कभी प्रकट करते हैं और कभी छिपा देते हैं, तथा जो अपनी अखण्ड दृष्टि से साक्षी रूप में दोनों अवस्थाओं को देखते हैं — वे परात्पर, समस्त आत्माओं के मूल भगवान मेरी रक्षा करें।

Meaning

He who, within His own Self, by His own maya, at times makes this universe manifest and at times conceals it, watching both states as the unclouded witness — may He, the root of all selves and higher than the highest, protect me.

Source · स्रोत: Bhagavata Purana 8.3.4. Vedabase edition and Sanskrit Wikisource agree.

stotram
Verse 5

कालेन पञ्चत्वमितेषु कृत्स्नशो लोकेषु पालेषु च सर्वहेतुषु । तमस्तदासीद् गहनं गभीरं यस्तस्य पारेऽभिविराजते विभुः ॥ ५ ॥

kālena pañcatvamiteṣu kṛtsnaśo lokeṣu pāleṣu ca sarvahetuṣu | tamastadāsīd gahanaṃ gabhīraṃ yastasya pāre'bhivirājate vibhuḥ || 5 ||

अर्थ

जब काल के प्रभाव से समस्त लोक, उनके पालक तथा समस्त कारण पंचत्व को प्राप्त हो जाते हैं, तब केवल घोर, गहन अन्धकार ही शेष रहता है — उस अन्धकार के पार वे सर्वशक्तिमान् प्रभु दीप्तिमान् रहते हैं।

Meaning

When, in the course of time, all the worlds together with their guardians and all the causes are dissolved into the elements, a dense and fathomless darkness alone remains; beyond that darkness the almighty Lord ever shines resplendent.

Source · स्रोत: Bhagavata Purana 8.3.5. Vedabase edition and Sanskrit Wikisource agree.

stotram
Verse 6

न यस्य देवा ऋषयः पदं विदु- र्जन्तुः पुनः कोऽर्हति गन्तुमीरितुम् । यथा नटस्याकृतिभिर्विचेष्टतो दुरत्ययानुक्रमणः स मावतु ॥ ६ ॥

na yasya devā ṛṣayaḥ padaṃ vidu- rjantuḥ punaḥ ko'rhati gantumīritum | yathā naṭasyākṛtibhirviceṣṭato duratyayānukramaṇaḥ sa māvatu || 6 ||

अर्थ

जिनके पद को देवता और ऋषि भी नहीं जानते, तो साधारण प्राणी भला उसे कैसे पा सकता या वर्णन कर सकता है? जैसे किसी अभिनेता का वास्तविक स्वरूप उसके वेष और अभिनय से छिपा रहता है, वैसे ही जिनकी लीला का अनुसरण करना अत्यंत कठिन है — वे मेरी रक्षा करें।

Meaning

Whose true state even the gods and sages do not know — how then could an ordinary creature reach or describe it? As an actor's true self is hidden behind his costumes and gestures, so His course is beyond all tracing — may He protect me.

Source · स्रोत: Bhagavata Purana 8.3.6. Vedabase edition and Sanskrit Wikisource agree.

stotram
Verse 7

दिदृक्षवो यस्य पदं सुमङ्गलं विमुक्तसङ्गा मुनयः सुसाधवः । चरन्त्यलोकव्रतमव्रणं वने भूतात्मभूताः सुहृदः स मे गतिः ॥ ७ ॥

didṛkṣavo yasya padaṃ sumaṅgalaṃ vimuktasaṅgā munayaḥ susādhavaḥ | carantyalokavratamavraṇaṃ vane bhūtātmabhūtāḥ suhṛdaḥ sa me gatiḥ || 7 ||

अर्थ

जिनके परम मंगलमय चरणों के दर्शन की इच्छा से आसक्तिरहित, सर्वभूतों के हितैषी, सबको अपने समान माननेवाले साधु-मुनिगण वन में लोकोत्तर व्रतों का निरंतर पालन करते हैं — वही मेरी गति हैं।

Meaning

He whose most auspicious feet the saintly sages long to see — free of all attachment, friends to every being, regarding all beings as their own self, living out in the forest vows unknown to the ordinary world — He is my only refuge.

Source · स्रोत: Bhagavata Purana 8.3.7. Vedabase edition and Sanskrit Wikisource agree.

stotram
Verse 8

न विद्यते यस्य च जन्म कर्म वा न नामरूपे गुणदोष एव वा । तथापि लोकाप्ययसम्भवाय यः स्वमायया तान्यनुकालमृच्छति ॥ ८ ॥

na vidyate yasya ca janma karma vā na nāmarūpe guṇadoṣa eva vā | tathāpi lokāpyayasambhavāya yaḥ svamāyayā tānyanukālamṛcchati || 8 ||

अर्थ

जिनका न कोई जन्म है, न कर्म, न नाम-रूप, न कोई गुण या दोष — फिर भी वे लोक की उत्पत्ति और संहार के लिए अपनी माया से समय-समय पर इन्हें धारण करते हैं।

Meaning

He who has no birth, no action, no name and form, and no quality of merit or fault — yet who, through His own maya, assumes these from time to time so that the worlds may be created and dissolved.

Source · स्रोत: Bhagavata Purana 8.3.8. Vedabase edition and Sanskrit Wikisource agree.

stotram
Verse 9

तस्मै नमः परेशाय ब्रह्मणेऽनन्तशक्तये । अरूपायोरुरूपाय नम आश्चर्यकर्मणे ॥ ९ ॥

tasmai namaḥ pareśāya brahmaṇe'nantaśaktaye | arūpāyorurūpāya nama āścaryakarmaṇe || 9 ||

अर्थ

उन परमेश्वर, अनन्त शक्तिमान् ब्रह्म को नमस्कार; जो स्वयं निराकार होते हुए भी अनेक विराट रूप धारण करते हैं तथा जिनके कार्य अद्भुत हैं, उन्हें नमस्कार।

Meaning

Obeisance to Him, the Supreme Lord, the Brahman of infinite power; obeisance to Him who, though formless in Himself, assumes vast and many forms, whose every deed is wondrous.

Source · स्रोत: Bhagavata Purana 8.3.9. Vedabase edition and Sanskrit Wikisource agree.

stotram
Verse 10

नम आत्मप्रदीपाय साक्षिणे परमात्मने । नमो गिरां विदूराय मनसश्चेतसामपि ॥ १० ॥

nama ātmapradīpāya sākṣiṇe paramātmane | namo girāṃ vidūrāya manasaścetasāmapi || 10 ||

अर्थ

स्वयं-प्रकाश, साक्षी, परमात्मा को नमस्कार; जो वाणी, मन तथा चित्त की भी पहुँच से परे हैं, उन्हें नमस्कार।

Meaning

Obeisance to Him who is His own light, the witness, the Supreme Self; obeisance to Him who is beyond the reach of word, mind, and even consciousness itself.

Source · स्रोत: Bhagavata Purana 8.3.10. Vedabase edition and Sanskrit Wikisource agree.

stotram
Verse 11

सत्त्वेन प्रतिलभ्याय नैष्कर्म्येण विपश्चिता । नमः कैवल्यनाथाय निर्वाणसुखसंविदे ॥ ११ ॥

sattvena pratilabhyāya naiṣkarmyeṇa vipaścitā | namaḥ kaivalyanāthāya nirvāṇasukhasaṃvide || 11 ||

अर्थ

जो सत्त्वगुण द्वारा तथा नैष्कर्म्य के माध्यम से बुद्धिमान् पुरुषों द्वारा प्राप्त किए जाते हैं, उन कैवल्य के स्वामी, निर्वाण-सुख के ज्ञाता को नमस्कार।

Meaning

Obeisance to Him who is attained by the wise through purity of being and through freedom from the bondage of action; obeisance to the Lord of oneness, who knows the bliss of liberation.

Source · स्रोत: Bhagavata Purana 8.3.11. Vedabase edition and Sanskrit Wikisource agree.

stotram
Verse 12

नमः शान्ताय घोराय मूढाय गुणधर्मिणे । निर्विशेषाय साम्याय नमो ज्ञानघनाय च ॥ १२ ॥

namaḥ śāntāya ghorāya mūḍhāya guṇadharmiṇe | nirviśeṣāya sāmyāya namo jñānaghanāya ca || 12 ||

अर्थ

उनके शांत रूप, उग्र रूप तथा मूढ़-सदृश रूप को नमस्कार, जो गुणों को धारण करते हुए भी उनसे परे हैं; निर्विशेष, सम भाव वाले, ज्ञानघन स्वरूप को नमस्कार।

Meaning

Obeisance to His peaceful form, His fierce form, and His seemingly bewildered form — to Him who bears the qualities of nature and yet remains beyond them; obeisance to Him who is without distinction, ever the same, and dense with pure knowledge.

Source · स्रोत: Bhagavata Purana 8.3.12. Vedabase edition and Sanskrit Wikisource agree.

stotram
Verse 13

क्षेत्रज्ञाय नमस्तुभ्यं सर्वाध्यक्षाय साक्षिणे । पुरुषायात्ममूलाय मूलप्रकृतये नमः ॥ १३ ॥

kṣetrajñāya namastubhyaṃ sarvādhyakṣāya sākṣiṇe | puruṣāyātmamūlāya mūlaprakṛtaye namaḥ || 13 ||

अर्थ

हे क्षेत्रज्ञ, सबके अध्यक्ष, साक्षीस्वरूप आपको नमस्कार; आत्माओं के मूल पुरुष, मूल प्रकृतिस्वरूप आपको नमस्कार।

Meaning

Obeisance to You, the knower of the field, the overseer of all, the witness; obeisance to You, the Supreme Person, the root of every self, the primal nature itself.

Source · स्रोत: Bhagavata Purana 8.3.13. Vedabase edition and Sanskrit Wikisource agree.

stotram
Verse 14

सर्वेन्द्रियगुणद्रष्ट्रे सर्वप्रत्ययहेतवे । असताच्छाययोक्ताय सदाभासाय ते नमः ॥ १४ ॥

sarvendriyaguṇadraṣṭre sarvapratyayahetave | asatācchāyayoktāya sadābhāsāya te namaḥ || 14 ||

अर्थ

हे समस्त इन्द्रियों के विषयों के द्रष्टा, समस्त प्रतीतियों के कारण, जो असत् जगत् की छाया के द्वारा वर्णित होते हुए भी सत् के आभासस्वरूप हैं — आपको नमस्कार।

Meaning

Obeisance to You who witness the objects of every sense, who are the cause of all understanding, who are spoken of only through the shadow of this unreal world, yet who are the very semblance of the real.

Source · स्रोत: Bhagavata Purana 8.3.14. Vedabase edition and Sanskrit Wikisource agree.

stotram
Verse 15

नमो नमस्तेऽखिलकारणाय निष्कारणायाद्भुतकारणाय । सर्वागमाम्नायमहार्णवाय नमोऽपवर्गाय परायणाय ॥ १५ ॥

namo namaste'khilakāraṇāya niṣkāraṇāyādbhutakāraṇāya | sarvāgamāmnāyamahārṇavāya namo'pavargāya parāyaṇāya || 15 ||

अर्थ

आपको बारंबार नमस्कार, जो समस्त कारणों के कारण होते हुए भी स्वयं अकारण तथा अद्भुत कारण हैं; समस्त आगमों और परम्पराओं के महासागर, मोक्षदाता तथा परम आश्रय आपको नमस्कार।

Meaning

Obeisance, obeisance to You again, the cause of all causes, yet Yourself uncaused, the wondrous cause of everything; obeisance to You, the great ocean of all scripture and sacred tradition, the giver of liberation, the supreme refuge.

Source · स्रोत: Bhagavata Purana 8.3.15. Vedabase edition and Sanskrit Wikisource agree.

stotram
Verse 16

गुणारणिच्छन्नचिदुष्मपाय तत्क्षोभविस्फूर्जितमानसाय । नैष्कर्म्यभावेन विवर्जितागम- स्वयंप्रकाशाय नमस्करोमि ॥ १६ ॥

guṇāraṇicchannaciduṣmapāya tatkṣobhavisphūrjitamānasāya | naiṣkarmyabhāvena vivarjitāgama- svayaṃprakāśāya namaskaromi || 16 ||

अर्थ

जिनकी चेतना अरणि-काष्ठ में छिपी अग्नि के समान गुणों में छिपी रहती है, तथा जिनका 'मन' उनके क्षोभ से प्रकट होता प्रतीत होता है; जो नैष्कर्म्य-भाव से शास्त्र-विधान से भी परे स्वयं-प्रकाशस्वरूप हैं — उन्हें मैं नमस्कार करता हूँ।

Meaning

To Him whose consciousness lies hidden within the modes of nature as fire lies hidden within the fire-sticks, and whose 'mind' seems to stir with their agitation though untouched by it; who shines self-revealed, beyond even scriptural injunction, to those established in actionlessness — to Him I offer my obeisance.

Source · स्रोत: Bhagavata Purana 8.3.16. Vedabase edition and Sanskrit Wikisource agree.

stotram
Verse 17

मादृक्प्रपन्नपशुपाशविमोक्षणाय मुक्ताय भूरिकरुणाय नमोऽलयाय । स्वांशेन सर्वतनुभृन्मनसि प्रतीत- प्रत्यग्दृशे भगवते बृहते नमस्ते ॥ १७ ॥

mādṛkprapannapaśupāśavimokṣaṇāya muktāya bhūrikaruṇāya namo'layāya | svāṃśena sarvatanubhṛnmanasi pratīta- pratyagdṛśe bhagavate bṛhate namaste || 17 ||

अर्थ

मुझ जैसे शरणागत पशु को बंधन से मुक्त करने वाले, सदा मुक्त, अत्यंत करुणामय, अविनाशी को नमस्कार; जो अपने अंश द्वारा प्रत्येक देहधारी के मन में अन्तःसाक्षी रूप में प्रतीत होते हैं, उन विराट भगवान को नमस्कार।

Meaning

Obeisance to Him who frees from bondage a lowly creature like me that has taken refuge in Him, who is ever liberated, boundlessly compassionate, undying; obeisance to that vast Bhagavan who, through His partial expansion, is known within the mind of every embodied being as the innermost witness.

Source · स्रोत: Bhagavata Purana 8.3.17. Vedabase edition and Sanskrit Wikisource agree.

stotram
Verse 18

आत्मात्मजाप्तगृहवित्तजनेषु सक्तै- र्दुष्प्रापणाय गुणसङ्गविवर्जिताय । मुक्तात्मभिः स्वहृदये परिभाविताय ज्ञानात्मने भगवते नम ईश्वराय ॥ १८ ॥

ātmātmajāptagṛhavittajaneṣu saktai- rduṣprāpaṇāya guṇasaṅgavivarjitāya | muktātmabhiḥ svahṛdaye paribhāvitāya jñānātmane bhagavate nama īśvarāya || 18 ||

अर्थ

जो स्वयं, सन्तान, परिजन, गृह, धन और लोगों में आसक्त पुरुषों के लिए दुष्प्राप्य हैं, तथा गुणों के संसर्ग से सर्वथा रहित हैं; मुक्तात्माओं द्वारा जो अपने ही हृदय में सतत ध्यान किए जाते हैं, उन ज्ञानस्वरूप भगवान ईश्वर को नमस्कार।

Meaning

He who is difficult to attain for those attached to self, children, kin, home, wealth and companions, and who is wholly untouched by contact with the gunas; whom liberated souls hold in constant contemplation within their own hearts — obeisance to that Bhagavan, the embodiment of knowledge, the Lord.

Source · स्रोत: Bhagavata Purana 8.3.18. Vedabase edition and Sanskrit Wikisource agree.

stotram
Verse 19

यं धर्मकामार्थविमुक्तिकामा भजन्त इष्टां गतिमाप्नुवन्ति । किं चाशिषो रात्यपि देहमव्ययं करोतु मेऽदभ्रदयो विमोक्षणम् ॥ १९ ॥

yaṃ dharmakāmārthavimuktikāmā bhajanta iṣṭāṃ gatimāpnuvanti | kiṃ cāśiṣo rātyapi dehamavyayaṃ karotu me'dabhradayo vimokṣaṇam || 19 ||

अर्थ

जिनकी आराधना कर धर्म, अर्थ, काम अथवा मोक्ष के इच्छुक जन अपनी वांछित गति को प्राप्त करते हैं; जो वरदान और अविनाशी देह भी प्रदान करते हैं — वे अपार करुणामय प्रभु मुझे इस संकट से मुक्ति प्रदान करें।

Meaning

Worshipping whom, those who desire dharma, wealth, pleasure or liberation attain the goal they seek; who grants blessings, even an imperishable body — may that Lord of boundless compassion grant me release from this peril.

Source · स्रोत: Bhagavata Purana 8.3.19. Vedabase edition and Sanskrit Wikisource agree.

stotram
Verse 20

एकान्तिनो यस्य न कञ्चनार्थं वाञ्छन्ति ये वै भगवत्प्रपन्नाः । अत्यद्भुतं तच्चरितं सुमङ्गलं गायन्त आनन्दसमुद्रमग्नाः ॥ २० ॥

ekāntino yasya na kañcanārthaṃ vāñchanti ye vai bhagavatprapannāḥ | atyadbhutaṃ taccaritaṃ sumaṅgalaṃ gāyanta ānandasamudramagnāḥ || 20 ||

अर्थ

जिनके एकांतिक भक्त, भगवान की शरण में जाकर उनसे कुछ भी कामना नहीं करते, अपितु उनके अत्यंत अद्भुत, परम मंगलमय चरित्र का गान करते हुए आनन्द-सागर में निमग्न रहते हैं।

Meaning

He from whom His single-minded devotees, wholly surrendered to Bhagavan, desire nothing at all, but remain immersed instead in an ocean of bliss, forever singing of His most wondrous and auspicious deeds.

Source · स्रोत: Bhagavata Purana 8.3.20. Vedabase edition and Sanskrit Wikisource agree.

stotram
Verse 21

तमक्षरं ब्रह्म परं परेश- मव्यक्तमाध्यात्मिकयोगगम्यम् । अतीन्द्रियं सूक्ष्ममिवातिदूर- मनन्तमाद्यं परिपूर्णमीडे ॥ २१ ॥

tamakṣaraṃ brahma paraṃ pareśa- mavyaktamādhyātmikayogagamyam | atīndriyaṃ sūkṣmamivātidūra- manantamādyaṃ paripūrṇamīḍe || 21 ||

अर्थ

मैं उस अक्षर ब्रह्म, परमेश्वर, अव्यक्त, अध्यात्म-योग द्वारा ही प्राप्य, इन्द्रियों से परे, सूक्ष्म, मानो अत्यंत दुर्गम्य, अनन्त, आदि तथा परिपूर्ण परमात्मा की स्तुति करता हूँ।

Meaning

I praise that imperishable Brahman, the Supreme Lord, unmanifest, attainable only through inward spiritual discipline; beyond the senses, subtle, as though wholly unreachable, infinite, primeval, and utterly complete.

Source · स्रोत: Bhagavata Purana 8.3.21. Vedabase edition and Sanskrit Wikisource agree.

stotram
Verse 22

यस्य ब्रह्मादयो देवा वेदा लोकाश्चराचराः । नामरूपविभेदेन फल्ग्व्या च कलया कृताः ॥ २२ ॥

yasya brahmādayo devā vedā lokāścarācarāḥ | nāmarūpavibhedena phalgvyā ca kalayā kṛtāḥ || 22 ||

अर्थ

जिनकी अत्यंत सूक्ष्म-सी कला मात्र से ब्रह्मा आदि देवगण, वेद, तथा चराचर सम्पूर्ण लोक नाम-रूप के भेद से रचे गए हैं।

Meaning

By whose mere fragment of a fragment of power Brahma and the other gods, the Vedas, and all the moving and unmoving worlds are brought forth, each distinguished by its own name and form.

Source · स्रोत: Bhagavata Purana 8.3.22. Vedabase edition and Sanskrit Wikisource agree.

stotram
Verse 23

यथार्चिषोऽग्नेः सवितुर्गभस्तयो निर्यान्ति संयान्त्यसकृत् स्वरोचिषः । तथा यतोऽयं गुणसम्प्रवाहो बुद्धिर्मनः खानि शरीरसर्गाः ॥ २३ ॥

yathārciṣo'gneḥ saviturgabhastayo niryānti saṃyāntyasakṛt svarociṣaḥ | tathā yato'yaṃ guṇasampravāho buddhirmanaḥ khāni śarīrasargāḥ || 23 ||

अर्थ

जैसे अग्नि की चिंगारियाँ या सूर्य की किरणें बार-बार अपने ही तेजस्वी स्रोत से निकलती और उसी में लीन होती हैं, वैसे ही उन्हीं से यह गुणों का प्रवाह — बुद्धि, मन, इन्द्रियाँ तथा शरीरों की सृष्टि — बार-बार उत्पन्न और लीन होता रहता है।

Meaning

Just as sparks leap from a fire, or rays pour from the sun, again and again going forth from their own luminous source and returning to it, so from Him this ceaseless flow of the gunas — intelligence, mind, the senses, and the fashioning of bodies — arises and subsides again and again.

Source · स्रोत: Bhagavata Purana 8.3.23. Vedabase edition and Sanskrit Wikisource agree.

stotram
Verse 24

स वै न देवासुरमर्त्यतिर्यङ् न स्त्री न षण्ढो न पुमान् न जन्तुः । नायं गुणः कर्म न सन्न चासन् निषेधशेषो जयतादशेषः ॥ २४ ॥

sa vai na devāsuramartyatiryaṅ na strī na ṣaṇḍho na pumān na jantuḥ | nāyaṃ guṇaḥ karma na sanna cāsan niṣedhaśeṣo jayatādaśeṣaḥ || 24 ||

अर्थ

वे न देव हैं, न असुर, न मनुष्य, न पशु; न स्त्री हैं, न नपुंसक, न पुरुष, न कोई साधारण प्राणी; वे न कोई गुण हैं, न कर्म, न सत् हैं न असत् — केवल निषेध द्वारा ही जिनका बोध शेष रहता है, वे अनन्त भगवान सर्वत्र विजयी हों।

Meaning

He is neither god nor demon, neither mortal nor beast; neither woman, nor eunuch, nor man, nor any ordinary creature; He is not a guna, not an action, neither being nor non-being — known only through the negation of all such things — may that boundless Lord be forever triumphant.

Source · स्रोत: Bhagavata Purana 8.3.24. Vedabase edition and Sanskrit Wikisource agree.

stotram
Verse 25

जिजीविषे नाहमिहामुया कि- मन्तर्बहिश्चावृतयेभयोन्या । इच्छामि कालेन न यस्य विप्लव- स्तस्यात्मलोकावरणस्य मोक्षम् ॥ २५ ॥

jijīviṣe nāhamihāmuyā ki- mantarbahiścāvṛtayebhayonyā | icchāmi kālena na yasya viplava- stasyātmalokāvaraṇasya mokṣam || 25 ||

अर्थ

मैं अब इस भीतर-बाहर अज्ञान से आवृत हाथी की योनि में जीवित रहने की इच्छा नहीं रखता; मैं केवल उस आत्मदर्शन के आवरण से मुक्ति चाहता हूँ, जो काल के द्वारा भी नष्ट नहीं होता।

Meaning

I no longer wish to go on living in this body of an elephant, veiled within and without by ignorance; I desire only release from that covering over the vision of the Self — a covering that even time cannot wear away.

Source · स्रोत: Bhagavata Purana 8.3.25. Vedabase edition and Sanskrit Wikisource agree.

stotram
Verse 26

सोऽहं विश्वसृजं विश्वमविश्वं विश्ववेदसम् । विश्वात्मानमजं ब्रह्म प्रणतोऽस्मि परं पदम् ॥ २६ ॥

so'haṃ viśvasṛjaṃ viśvamaviśvaṃ viśvavedasam | viśvātmānamajaṃ brahma praṇato'smi paraṃ padam || 26 ||

अर्थ

मैं उन विश्व के रचयिता, विश्वस्वरूप होते हुए भी विश्व से परे, सर्वज्ञ, विश्वात्मा, अजन्मा ब्रह्म, परम पद को प्रणाम करता हूँ।

Meaning

I now bow down to Him who is the creator of the universe, who is the universe itself and yet remains beyond it, the knower of all, the Self of the universe, the unborn Brahman, the supreme abode.

Source · स्रोत: Bhagavata Purana 8.3.26. Vedabase edition and Sanskrit Wikisource agree.

stotram
Verse 27

योगरन्धितकर्माणो हृदि योगविभाविते । योगिनो यं प्रपश्यन्ति योगेशं तं नतोऽस्म्यहम् ॥ २७ ॥

yogarandhitakarmāṇo hṛdi yogavibhāvite | yogino yaṃ prapaśyanti yogeśaṃ taṃ nato'smyaham || 27 ||

अर्थ

योग द्वारा जिनके कर्म भस्म हो चुके हैं, ऐसे योगीजन योग से प्रकाशित हृदय में जिनका दर्शन करते हैं, उन योगेश्वर को मैं प्रणाम करता हूँ।

Meaning

I bow to Him, the Lord of yoga, whom yogis — their past actions consumed away through yoga — behold within the heart made luminous by that same yoga.

Source · स्रोत: Bhagavata Purana 8.3.27. Vedabase edition and Sanskrit Wikisource agree.

stotram
Verse 28

नमो नमस्तुभ्यमसह्यवेग- शक्तित्रयायाखिलधीगुणाय । प्रपन्नपालाय दुरन्तशक्तये कदिन्द्रियाणामनवाप्यवर्त्मने ॥ २८ ॥

namo namastubhyamasahyavega- śaktitrayāyākhiladhīguṇāya | prapannapālāya durantaśaktaye kadindriyāṇāmanavāpyavartmane || 28 ||

अर्थ

हे त्रिगुणों की असह्य वेगवती शक्ति वाले, समस्त बुद्धि के गुणस्वरूप, शरणागतों के रक्षक, अनन्त शक्तिशाली, तथा दुष्ट इन्द्रियों वालों के लिए अगम्य प्रभु, आपको बारंबार नमस्कार।

Meaning

Obeisance, obeisance to You again and again — of irresistible force in each of the three gunas, the very substance of all intelligence, protector of the surrendered, of boundless power, and unattainable by those who cannot master their senses.

Source · स्रोत: Bhagavata Purana 8.3.28. Vedabase edition and Sanskrit Wikisource agree.

stotram
Verse 29

नायं वेद स्वमात्मानं यच्छक्त्याहंधिया हतम् । तं दुरत्ययमाहात्म्यं भगवन्तमितोऽस्म्यहम् ॥ २९ ॥

nāyaṃ veda svamātmānaṃ yacchaktyāhaṃdhiyā hatam | taṃ duratyayamāhātmyaṃ bhagavantamito'smyaham || 29 ||

अर्थ

यह जीव, जिसकी दृष्टि उन्हीं की शक्ति से उत्पन्न अहंकार के कारण आवृत हो गई है, अपने वास्तविक स्वरूप को नहीं जानता; उन्हीं दुर्लंघ्य महिमा वाले भगवान की मैं शरण में जाता हूँ।

Meaning

This soul, its vision clouded over by the false ego born of His own power, does not know its own true self; unto Him, Bhagavan of unassailable greatness, I now go for refuge.

Source · स्रोत: Bhagavata Purana 8.3.29. Vedabase edition and Sanskrit Wikisource agree.

अक्सर पूछे जाने वाले प्रश्न