Avanti Khanda · Chapter 174
Account of the Varaha Kalpa
Verse 1 (skanda.5.174.1)
श्रीमार्कण्डेय उवाच। ततस्त्वेकार्णवे तस्मिन्मुमूर्षुरहमातुरः । काकूच्छ्वासस्तरंस्तोयं बाहुभ्यां नृपसत्तम
śrīmārkaṇḍeya uvāca| tatastvekārṇave tasminmumūrṣurahamāturaḥ | kākūcchvāsastaraṁstoyaṁ bāhubhyāṁ nṛpasattama
Sri Markandeya said: O best of kings, then, in that single ocean, near death and afflicted, gasping like a crow, I was swimming through the water with both my arms.
Verse 2 (skanda.5.174.2)
शृणोम्यर्णवमध्यस्थो निःशब्दस्तिमिते तदा । अम्भोरवमनौपम्यं दिशो दश विनादिनम्
śṛṇomyarṇavamadhyastho niḥśabdastimite tadā | ambhoravamanaupamyaṁ diśo daśa vinādinam
Standing amid that silent, still ocean, I then heard an incomparable roar of the waters resounding through the ten directions.
Verse 3 (skanda.5.174.3)
हंसकुदेन्दुसंकाशां हारगोक्षीरपाण्डुराम् । नानारत्नविचित्राङ्गीं स्वर्णशृङ्गां मनोरमाम्
haṁsakudendusaṁkāśāṁ hāragokṣīrapāṇḍurām | nānāratnavicitrāṅgīṁ svarṇaśṛṅgāṁ manoramām
Then I saw an enchanting cow, resembling a swan, jasmine, or the moon, white as a pearl-necklace or as cow's milk, her body variegated with many gems, with golden horns,
Verse 4 (skanda.5.174.4)
सुरैः प्रवालकमयैर्लाङ्गुलध्वजशोभिताम् । प्रलम्बघोणां नर्दन्तीं खुरैरर्णवगाहिनीम्
suraiḥ pravālakamayairlāṅguladhvajaśobhitām | pralambaghoṇāṁ nardantīṁ khurairarṇavagāhinīm
adorned with coral ornaments fashioned by the gods, her tail beautiful like a banner, her muzzle pendulous, bellowing, and churning the ocean with her hooves.
Verse 5 (skanda.5.174.5)
गां ददर्शाहमुद्विग्नो मामेवाभिमुखीं स्थिताम् । किंकिणीजालमुक्ताभिः स्वर्णघण्टासमावृताम्
gāṁ dadarśāhamudvigno māmevābhimukhīṁ sthitām | kiṁkiṇījālamuktābhiḥ svarṇaghaṇṭāsamāvṛtām
In my agitation I saw that cow standing facing me, covered with golden bells and nets of tinkling little bells.
Verse 6 (skanda.5.174.6)
तस्याश्चरणविक्षेपैः सर्वमेकार्णवं जलम् । विक्षिप्तफेनपुञ्जौघैर्नृत्यन्तीव समं ततः
tasyāścaraṇavikṣepaiḥ sarvamekārṇavaṁ jalam | vikṣiptaphenapuñjaughairnṛtyantīva samaṁ tataḥ
By the striking of her hooves, the whole single-ocean water, tossed up in masses of foam, seemed to dance along with her.
Verse 7 (skanda.5.174.7)
ररास सलिलोत्क्षेपैः क्षोभयन्ती महार्णवम् । सा मामाह महाभाग श्लक्ष्णगम्भीरया गिरा
rarāsa salilotkṣepaiḥ kṣobhayantī mahārṇavam | sā māmāha mahābhāga ślakṣṇagambhīrayā girā
Bellowing, and churning the great ocean as she flung up the waters, O illustrious one, she spoke to me in a soft, deep voice —
Verse 8 (skanda.5.174.8)
मा भैषीर्वत्स वत्सेति मृत्युस्तव न विद्यते । महादेवप्रसादेन न मृत्युस्ते ममापि च
mā bhaiṣīrvatsa vatseti mṛtyustava na vidyate | mahādevaprasādena na mṛtyuste mamāpi ca
'Fear not, child, fear not — death does not exist for you. By the grace of Mahadeva, there is no death for you, nor for me.'
Verse 9 (skanda.5.174.9)
ममाश्रयस्व लाङ्गूलं त्वामतस्तारयाम्यहम् । घोरादस्माद्भयाद्विप्र यावत्संप्लवते जगत्
mamāśrayasva lāṅgūlaṁ tvāmatastārayāmyaham | ghorādasmādbhayādvipra yāvatsaṁplavate jagat
'Take hold of my tail; thus I shall carry you across this terrible danger, O brahmin, for as long as this world remains submerged.'
Verse 10 (skanda.5.174.10)
क्षुत्तृषाप्रतिघातार्थं स्तनौ मे त्वं पिबस्व ह । पयोऽमृताश्रयं दिव्यं तत्पीत्वा निर्वृतो भव
kṣuttṛṣāpratighātārthaṁ stanau me tvaṁ pibasva ha | payo'mṛtāśrayaṁ divyaṁ tatpītvā nirvṛto bhava
'To ward off hunger and thirst, drink of my breasts; drinking that divine milk, the abode of nectar, become at peace.'
Verse 11 (skanda.5.174.11)
तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा हर्षात्पीतो मया स्तनः । न क्षुत्तृषा पीतमात्रे स्तने मह्यं तदाभवत्
tasyāstadvacanaṁ śrutvā harṣātpīto mayā stanaḥ | na kṣuttṛṣā pītamātre stane mahyaṁ tadābhavat
Hearing her words, I drank from her breast with joy; the moment I had drunk, hunger and thirst left me.
Verse 12 (skanda.5.174.12)
दिव्यं प्राणबलं जज्ञे समुद्रप्लवनक्षमम् । ततस्तां प्रत्युवाचेदं का त्वमेकार्णवीकृते
divyaṁ prāṇabalaṁ jajñe samudraplavanakṣamam | tatastāṁ pratyuvācedaṁ kā tvamekārṇavīkṛte
A divine vital strength, able to swim the ocean, arose in me. Then I asked her: 'Who are you, in this world become a single ocean,
Verse 13 (skanda.5.174.13)
भ्रमसे ब्रूहि तत्त्वेन विस्मयो मे महान्हृदि । भ्रमतोऽत्र ममार्तस्य मुमूर्षोः प्रहतस्य
bhramase brūhi tattvena vismayo me mahānhṛdi | bhramato'tra mamārtasya mumūrṣoḥ prahatasya
wandering here? Tell me truly, for great astonishment fills my heart — I who wander here, stricken, near death and afflicted —'
Verse 14 (skanda.5.174.14)
त्वं हि मे शरणं जाता भाग्यशेषेण सुव्रते
tvaṁ hi me śaraṇaṁ jātā bhāgyaśeṣeṇa suvrate
'— by what remains of my fortune, you alone have become my refuge, O one of excellent vows.'
Verse 15 (skanda.5.174.15)
गौरुवाच - किमहं विस्मृता तुभ्यं विश्वरूपा महेश्वरी । नर्मदा धर्मदा न्ःणां स्वर्गशर्मबलप्रदा
gauruvāca - kimahaṁ vismṛtā tubhyaṁ viśvarūpā maheśvarī | narmadā dharmadā nḥṇāṁ svargaśarmabalapradā
The cow said: 'Have I been forgotten by you? I am the great, universal-formed goddess Narmada, bestower on men of dharma, heaven, happiness, and strength.'
Verse 16 (skanda.5.174.16)
दृष्ट्वा त्वां सीदमानं तु रुद्रेणाहं विसर्जिता । तं द्विजं तारयस्वार्ये मा प्राणांस्त्यजतां जले
dṛṣṭvā tvāṁ sīdamānaṁ tu rudreṇāhaṁ visarjitā | taṁ dvijaṁ tārayasvārye mā prāṇāṁstyajatāṁ jale
'Seeing you sinking, Rudra sent me, saying, “O noble one, carry that brahmin across; let him not give up his life in the water.”'
Verse 17 (skanda.5.174.17)
गोरूपेण विभोर्वाक्यात्त्वत्सकाशमिहागता । मा मृषावचनः शम्भुर्भवेदिति च सत्वरा
gorūpeṇa vibhorvākyāttvatsakāśamihāgatā | mā mṛṣāvacanaḥ śambhurbhavediti ca satvarā
'By the Lord's command, taking the form of a cow, I have come swiftly to you, thinking that Shambhu's word should not prove false.'
Verse 18 (skanda.5.174.18)
एवमुक्तस्तयाहं तु इन्द्रायुधनिभं शुभम् । लाङ्गूलमव्ययं ज्ञात्वा भुजाभ्यामवलम्बितः
evamuktastayāhaṁ tu indrāyudhanibhaṁ śubham | lāṅgūlamavyayaṁ jñātvā bhujābhyāmavalambitaḥ
When she had spoken thus, I, recognizing her auspicious, imperishable tail resembling a rainbow, held onto it with both arms.
Verse 19 (skanda.5.174.19)
ततोऽतरं तं जलधिं लाङ्गूलध्वजमाश्रितः । असौ देवो महादेव इति मां प्रत्यभाषत
tato'taraṁ taṁ jaladhiṁ lāṅgūladhvajamāśritaḥ | asau devo mahādeva iti māṁ pratyabhāṣata
Then, holding to that banner-like tail, I began crossing that ocean; and she said to me, 'That is the god Mahadeva.'
Verse 20 (skanda.5.174.20)
ततो युगसहस्रान्तमहं कालं तया सह । व्यचरं वै तमोभूते सर्वतः सलिलावृते
tato yugasahasrāntamahaṁ kālaṁ tayā saha | vyacaraṁ vai tamobhūte sarvataḥ salilāvṛte
Then, together with her, I wandered for the span of a thousand yugas through that realm, utterly dark and covered everywhere by water.
Verse 21 (skanda.5.174.21)
महार्णवे ततस्तस्मिन् भ्रमन्गोः पुच्छमाश्रितः । निर्वाते चान्धकारे च निरालोके निरामये
mahārṇave tatastasmin bhramangoḥ pucchamāśritaḥ | nirvāte cāndhakāre ca nirāloke nirāmaye
Then, wandering in that great ocean, clinging to the cow's tail, through that windless, dark, lightless, and tranquil expanse,
Verse 22 (skanda.5.174.22)
अकस्मात्सलिले तस्मिन्नतसीपुष्पसन्निभम् । विभिन्नांजनसङ्काशमाकाशमिव निर्मलम्
akasmātsalile tasminnatasīpuṣpasannibham | vibhinnāṁjanasaṅkāśamākāśamiva nirmalam
suddenly, in that water, I beheld one resembling the flax flower, like fresh collyrium, pure as the sky,
Verse 23 (skanda.5.174.23)
नीलोत्पलदलश्यामं पीतवाससमव्ययम् । किरीटेनार्कवर्णेन विद्युद्विद्योतकारिणा
nīlotpaladalaśyāmaṁ pītavāsasamavyayam | kirīṭenārkavarṇena vidyudvidyotakāriṇā
dark as the petal of a blue lotus, clad in yellow garments, imperishable, sun-hued, flashing like lightning,
Verse 24 (skanda.5.174.24)
भ्राजमानेन शिरसा खमिवात्यन्तरूपिणम् । कुण्डलोद्धष्टगल्लं तु हारोद्द्योतितवक्षसम्
bhrājamānena śirasā khamivātyantarūpiṇam | kuṇḍaloddhaṣṭagallaṁ tu hāroddyotitavakṣasam
his gleaming crowned head as beautiful as the sky itself, his cheeks brushed by earrings, his chest illumined by a necklace,
Verse 25 (skanda.5.174.25)
जाम्बूनदमयैर्दिव्यैर्भूषणैरुपशोभितम् । नागोपधानशयनं सहस्रादित्यवर्चसम्
jāmbūnadamayairdivyairbhūṣaṇairupaśobhitam | nāgopadhānaśayanaṁ sahasrādityavarcasam
adorned with divine ornaments of Jambunada gold, lying upon a serpent for a pillow, radiant as a thousand suns,
Verse 26 (skanda.5.174.26)
अनेकबाहूरुधरं नैकवक्त्रं मनोरमम् । सुप्तमेकार्णवे वीरं सहस्राक्षशिरोधरम्
anekabāhūrudharaṁ naikavaktraṁ manoramam | suptamekārṇave vīraṁ sahasrākṣaśirodharam
bearing many arms and thighs, many-faced, enchanting, that hero asleep in the single ocean, bearing a thousand eyes and heads,
Verse 27 (skanda.5.174.27)
जटाजूटेन महता स्फुरद्विद्युत्समार्चिषा । एकार्णवं जगत्सर्वं व्याप्य देवं व्यवस्थितम्
jaṭājūṭena mahatā sphuradvidyutsamārciṣā | ekārṇavaṁ jagatsarvaṁ vyāpya devaṁ vyavasthitam
with a vast mass of matted locks flashing like lightning — that god, pervading the entire world become a single ocean, thus established.
Verse 28 (skanda.5.174.28)
ग्रसित्वा शङ्करः सर्वं सदेवासुरमानवम् । प्रपश्याम्यहमीशानं सुप्तमेकार्णवे प्रभुम्
grasitvā śaṅkaraḥ sarvaṁ sadevāsuramānavam | prapaśyāmyahamīśānaṁ suptamekārṇave prabhum
Having swallowed the whole world together with gods, demons, and men, I beheld Ishana, that Lord, asleep in the single ocean —
Verse 29 (skanda.5.174.29)
सर्वव्यापिनमव्यक्तमनन्तं विश्वतोमुखम् । तस्य पादतलाभ्याशे स्वर्णकेयूरमण्डिताम्
sarvavyāpinamavyaktamanantaṁ viśvatomukham | tasya pādatalābhyāśe svarṇakeyūramaṇḍitām
all-pervading, unmanifest, infinite, facing every direction; and near that Lord's feet, adorned with golden armlets,
Verse 30 (skanda.5.174.30)
विश्वरूपां महाभागां विश्वमायावधारिणीम् । श्रीमयीं ह्रीमयीं देवीं धीमयीं वाङ्मयीं शिवाम्
viśvarūpāṁ mahābhāgāṁ viśvamāyāvadhāriṇīm | śrīmayīṁ hrīmayīṁ devīṁ dhīmayīṁ vāṅmayīṁ śivām
the goddess of universal form, illustrious, bearer of universal illusion, embodying Shri, modesty, intellect, and speech, the auspicious one,
Verse 31 (skanda.5.174.31)
सिद्धिं कीर्तिं रतिं ब्राह्मीं कालरात्रिमयोनिजाम् । तामेवाहं तदात्यन्तमीश्वरान्तिकमास्थिताम्
siddhiṁ kīrtiṁ ratiṁ brāhmīṁ kālarātrimayonijām | tāmevāhaṁ tadātyantamīśvarāntikamāsthitām
who is Siddhi, Kirti, Rati, Brahmi, and the unborn Kalaratri — her I then beheld, standing very close to Ishvara.
Verse 32 (skanda.5.174.32)
अद्राक्षं चन्द्रवदनां धृतिं सर्वेश्वरीमुमाम्
adrākṣaṁ candravadanāṁ dhṛtiṁ sarveśvarīmumām
I saw her, moon-faced, embodying steadfastness, the mistress of all, Uma.
Verse 33 (skanda.5.174.33)
शान्तं प्रसुप्तं नवहेमवर्णमुमासहायं भगवन्तमीशम् । तमोवृतं पुण्यतमं वरिष्ठं प्रदक्षिणीकृत्य नमस्करोमि
śāntaṁ prasuptaṁ navahemavarṇamumāsahāyaṁ bhagavantamīśam | tamovṛtaṁ puṇyatamaṁ variṣṭhaṁ pradakṣiṇīkṛtya namaskaromi
To that peaceful, sleeping Lord Isha, of fresh-gold hue, accompanied by Uma, enveloped in darkness, most sacred and most excellent, I circumambulate and bow down.
Verse 34 (skanda.5.174.34)
ततः प्रसुप्तः सहसा विबुद्धो रात्रिक्षये देववरः स्वभावात् । विक्षोभयन् बाहुभिरर्णवाम्भो जगत्प्रणष्टं सलिले विमृश्य
tataḥ prasuptaḥ sahasā vibuddho rātrikṣaye devavaraḥ svabhāvāt | vikṣobhayan bāhubhirarṇavāmbho jagatpraṇaṣṭaṁ salile vimṛśya
Then that best of gods, having been asleep, suddenly awoke of his own nature at the ending of night; stirring the ocean's waters with his arms, he pondered the world destroyed in the flood.
Verse 35 (skanda.5.174.35)
किं कार्यमित्येव विचिन्तयित्वा वाराहरूपोऽभवदद्भुताङ्गः । महाघनाम्भोधरतुल्यवर्चाः प्रलम्बमालाम्बरनिष्कमाली
kiṁ kāryamityeva vicintayitvā vārāharūpo'bhavadadbhutāṅgaḥ | mahāghanāmbhodharatulyavarcāḥ pralambamālāmbaraniṣkamālī
Thinking, 'What is to be done now?', he took the wondrous form of a Boar, his splendor like a great rain-cloud, adorned with a long garland, garments, and a necklace of gold coins,
Verse 36 (skanda.5.174.36)
सशङ्खचक्रासिधरः किरीटी सवेदवेदाङ्गमयो महात्मा । त्रैलोक्यनिर्माणकरः पुराणो देवत्रयीरूपधरश्च कार्ये
saśaṅkhacakrāsidharaḥ kirīṭī savedavedāṅgamayo mahātmā | trailokyanirmāṇakaraḥ purāṇo devatrayīrūpadharaśca kārye
bearing conch, discus, and sword, crowned; that great-souled one, embodying the Vedas and Vedangas, the ancient maker of the three worlds, assumed the form of the triple deity for the task at hand.
Verse 37 (skanda.5.174.37)
स एव रुद्रः स जगज्जहार सृष्ट्यर्थमीशः प्रपितामहोऽभूत् । संरक्षणार्थं जगतः स एव हरिः सुचक्रासिगदाब्जपाणिः
sa eva rudraḥ sa jagajjahāra sṛṣṭyarthamīśaḥ prapitāmaho'bhūt | saṁrakṣaṇārthaṁ jagataḥ sa eva hariḥ sucakrāsigadābjapāṇiḥ
He himself is Rudra, who withdraws the world; for creation he himself became Isha, the great-grandsire; and for the protection of the world he himself is Hari, bearing discus, sword, mace, and lotus in his hands.
Verse 38 (skanda.5.174.38)
तेषां विभागो न हि कर्तुमर्हो महात्मनामेकशरीरभाजाम् । मीमांसाहेत्वर्थविशेषतर्कैर्यस्तेषु कुर्यात्प्रविभेदमज्ञः
teṣāṁ vibhāgo na hi kartumarho mahātmanāmekaśarīrabhājām | mīmāṁsāhetvarthaviśeṣatarkairyasteṣu kuryātpravibhedamajñaḥ
A division ought not to be made among those great souls sharing a single body; whoever, unwise, makes a distinction among them through Mimamsa reasoning and particular arguments,
Verse 39 (skanda.5.174.39)
स याति घोरं नरकं क्रमेण विभागकृद्द्वेषमतिर्दुरात्मा । या यस्य भक्तिः स तयैव नूनं देहं त्यजन् स्वं ह्यमृतत्वमेति
sa yāti ghoraṁ narakaṁ krameṇa vibhāgakṛddveṣamatirdurātmā | yā yasya bhaktiḥ sa tayaiva nūnaṁ dehaṁ tyajan svaṁ hyamṛtatvameti
that maker of division, hateful of mind and evil of soul, by degrees goes to a terrible hell; but whoever has devotion to whichever form, by that very devotion, on giving up his body, surely attains his own immortality.
Verse 40 (skanda.5.174.40)
संमोहयन्मूर्तिभिरत्र लोकं स्रष्टा च गोप्ता क्षयकृत्स देवः । तस्मान्न मोहात्मकमाविशेत द्वेषं न कुर्यात्प्रविभिन्नमूर्तिः
saṁmohayanmūrtibhiratra lokaṁ sraṣṭā ca goptā kṣayakṛtsa devaḥ | tasmānna mohātmakamāviśeta dveṣaṁ na kuryātpravibhinnamūrtiḥ
That same god, bewildering the world here through his various forms, is creator, sustainer, and destroyer; therefore one should not fall into delusion, nor harbor hatred by taking his forms to be truly separate.
Verse 41 (skanda.5.174.41)
वाराहमीशानवरोऽप्यतोऽसौ रूपं समास्थाय जगद्विधाता । नष्टे त्रिलोकेऽर्णवतोयमग्ने विमार्गितोयौघमयेऽन्तरात्मा
vārāhamīśānavaro'pyato'sau rūpaṁ samāsthāya jagadvidhātā | naṣṭe triloke'rṇavatoyamagne vimārgitoyaughamaye'ntarātmā
For this reason that Lord, best among Ishanas, ordainer of the world, when the three worlds had perished, taking the form of a Boar, his inner self set on searching through the flood-water in which the world lay submerged,
Verse 42 (skanda.5.174.42)
भित्त्वार्णवं तोयमथान्तरस्थं विवेश पातालतलं क्षणेन । जले निमग्नां धरणीं समस्तां समस्पृशत्पङ्कजपत्रनेत्राम्
bhittvārṇavaṁ toyamathāntarasthaṁ viveśa pātālatalaṁ kṣaṇena | jale nimagnāṁ dharaṇīṁ samastāṁ samaspṛśatpaṅkajapatranetrām
cleaving the ocean's waters, entered the depths of Patala in an instant, and touched the whole lotus-petal-eyed earth submerged in the water,
Verse 43 (skanda.5.174.43)
विशीर्णशैलोपलशृङ्गकूटां वसुंधरां तां प्रलये प्रलीनाम् । दंष्ट्रैकया विष्णुरतुल्यसाहसः समुद्दधार स्वयमेव देवः
viśīrṇaśailopalaśṛṅgakūṭāṁ vasuṁdharāṁ tāṁ pralaye pralīnām | daṁṣṭraikayā viṣṇuratulyasāhasaḥ samuddadhāra svayameva devaḥ
whose mountains, rocks, peaks, and summits had shattered and dissolved in the deluge — that earth was raised up by Vishnu, of unequalled daring, himself, upon a single tusk.
Verse 44 (skanda.5.174.44)
सा तस्य दंष्ट्राग्रविलम्बिताङ्गी कैलासशृङ्गाग्रगतेव ज्योत्स्ना । विभ्राजते साप्यसमानमूर्तिः शशाङ्कशृङ्गे च तडिद्विलग्ना
sā tasya daṁṣṭrāgravilambitāṅgī kailāsaśṛṅgāgragateva jyotsnā | vibhrājate sāpyasamānamūrtiḥ śaśāṅkaśṛṅge ca taḍidvilagnā
That earth, hanging from the tip of his tusk, shone like moonlight resting on the crest of Kailasa's peak, and that incomparable form gleamed like lightning clinging to the crescent moon's horn.
Verse 45 (skanda.5.174.45)
तामुज्जहारार्णवतोयमग्नां करी निमग्नामिव हस्तिनीं हठात् । नावं विशीर्णामिव तोयमध्यादुदीर्णसत्त्वोऽनुपमप्रभावः
tāmujjahārārṇavatoyamagnāṁ karī nimagnāmiva hastinīṁ haṭhāt | nāvaṁ viśīrṇāmiva toyamadhyādudīrṇasattvo'nupamaprabhāvaḥ
As a bull elephant forcibly lifts a submerged cow-elephant, or as one of surging might and unmatched power lifts a wrecked boat from the midst of the water, so he lifted up that earth, sunk in the ocean's water.
Verse 46 (skanda.5.174.46)
स तां समुत्तार्य महाजलौघात्समुद्रमार्यो व्यभजत्समस्तम् । महार्णवेष्वेव महार्णवाम्भो निक्षेपयामास पुनर्नदीषु
sa tāṁ samuttārya mahājalaughātsamudramāryo vyabhajatsamastam | mahārṇaveṣveva mahārṇavāmbho nikṣepayāmāsa punarnadīṣu
Having raised her up out of that great flood, that noble god divided the entire ocean, and again set the waters of the great seas into the great seas and into the rivers.
Verse 47 (skanda.5.174.47)
शीर्णांश्च शैलान्स चकार भूयो द्वीपान्समस्तांश्च तथार्णवांश्च । शैलोपलैर्ये विचिताः समन्ताच्छिलोच्चयांस्तान्स चकार कल्पे
śīrṇāṁśca śailānsa cakāra bhūyo dvīpānsamastāṁśca tathārṇavāṁśca | śailopalairye vicitāḥ samantācchiloccayāṁstānsa cakāra kalpe
He again fashioned the shattered mountains, and likewise all the continents and the seas; the mountain-masses strewn everywhere with rocks and boulders he re-formed for that kalpa.
Verse 48 (skanda.5.174.48)
अनेकरूपं प्रविभज्य देहं चकार देवेन्द्रगणान्समस्तान् । मुखाच्च वह्निर्मनसश्च चन्द्रश्चक्षोश्च सूर्यः सहसा बभूव
anekarūpaṁ pravibhajya dehaṁ cakāra devendragaṇānsamastān | mukhācca vahnirmanasaśca candraścakṣośca sūryaḥ sahasā babhūva
Dividing his body into many forms, he created all the hosts of gods; from his mouth Agni, from his mind the Moon, and from his eye the Sun suddenly came into being.
Verse 49 (skanda.5.174.49)
जज्ञेऽथ तस्येश्वरयोगमूर्तेः प्रध्यायमानस्य सुरेन्द्रसङ्घः । वेदाश्च यज्ञाश्च तथैव वर्णास्तथा हि सर्वौषधयो रसाश्च
jajñe'tha tasyeśvarayogamūrteḥ pradhyāyamānasya surendrasaṅghaḥ | vedāśca yajñāśca tathaiva varṇāstathā hi sarvauṣadhayo rasāśca
From him, the Lord in his yogic form, deep in meditation, arose the hosts of gods, the Vedas, the sacrifices, the social orders, and likewise all herbs and their essences.
Verse 50 (skanda.5.174.50)
जगत्समस्तं मनसा बभूव यत्स्थावरं किंचिदिहाण्डजं वा । जरायुजं स्वेदजमुद्भिज्जं वा यत्किंचिदा कीटपिपीलकाद्यम्
jagatsamastaṁ manasā babhūva yatsthāvaraṁ kiṁcidihāṇḍajaṁ vā | jarāyujaṁ svedajamudbhijjaṁ vā yatkiṁcidā kīṭapipīlakādyam
By his mind this entire world came into being — whatever here is immobile, egg-born, womb-born, sweat-born, or sprout-born, down to the very insects and ants.
Verse 51 (skanda.5.174.51)
ततो विजज्ञे मनसा क्षणेन अनेकरूपाः सहसा महेशा । चकार यन्मूर्तिभिरव्ययात्मा अष्टाभिराविश्य पुनः स तत्र
tato vijajñe manasā kṣaṇena anekarūpāḥ sahasā maheśā | cakāra yanmūrtibhiravyayātmā aṣṭābhirāviśya punaḥ sa tatra
Then, in an instant, great lords of manifold forms came into being through his mind; that imperishable Self accomplished all this by entering there again in eight forms.
Verse 52 (skanda.5.174.52)
लीलां चकाराथ समृद्धतेजा अतोऽत्र मे पश्यत एव विप्राः । तेषां मया दर्शनमेव सर्वं यावन्मुहूर्तात्समकारि भूप
līlāṁ cakārātha samṛddhatejā ato'tra me paśyata eva viprāḥ | teṣāṁ mayā darśanameva sarvaṁ yāvanmuhūrtātsamakāri bhūpa
Then that god of abounding splendor engaged in divine play; O brahmins, all this happened before my very eyes; O king, this entire vision of theirs was accomplished within a single moment.
Verse 53 (skanda.5.174.53)
कृत्वा त्वशेषं किल लीलयैव स देवदेवो जगतां विधाता । सर्वत्रदृक्सर्वग एव देवो जगाम चादर्शनमादिकर्ता
kṛtvā tvaśeṣaṁ kila līlayaiva sa devadevo jagatāṁ vidhātā | sarvatradṛksarvaga eva devo jagāma cādarśanamādikartā
Thus that god of gods, ordainer of the worlds, having done all this through mere play, that all-seeing, all-pervading, primal creator, then vanished from sight.
Verse 54 (skanda.5.174.54)
यत्तन्मुहूर्तादिह नामरूपं तावत्प्रपश्यामि जगत्तथैव । द्वीपैः समुद्रैरभिसंवृतं हि नक्षत्रतारादिविमानकीर्णम्
yattanmuhūrtādiha nāmarūpaṁ tāvatprapaśyāmi jagattathaiva | dvīpaiḥ samudrairabhisaṁvṛtaṁ hi nakṣatratārādivimānakīrṇam
In that same moment I again beheld the world of name and form as before — encircled by continents and oceans, filled with stars, constellations, and celestial chariots,
Verse 55 (skanda.5.174.55)
वियत्पयोदग्रहचक्रचित्रं नानाविधैः प्राणिगणैर्वृतं च । तां वै न पश्यामि महानुभावां गोरूपिणीं सर्वसुरेश्वरीं च
viyatpayodagrahacakracitraṁ nānāvidhaiḥ prāṇigaṇairvṛtaṁ ca | tāṁ vai na paśyāmi mahānubhāvāṁ gorūpiṇīṁ sarvasureśvarīṁ ca
its sky adorned with clouds and the wheel of planets, thronged with manifold hosts of creatures. But that great and glorious mistress of all the gods, in the form of the cow, I no longer saw.
Verse 56 (skanda.5.174.56)
क्व सांप्रतं सेति विचिन्त्य राजन्विभ्रान्तचित्तस्त्वभवं तदैव । दिशो विभागानवलोकयानृते पुनस्तां कथमीश्वराङ्गीम्
kva sāṁprataṁ seti vicintya rājanvibhrāntacittastvabhavaṁ tadaiva | diśo vibhāgānavalokayānṛte punastāṁ kathamīśvarāṅgīm
'Where is she now?' — thinking so, O king, my mind grew bewildered that very moment; scanning the divisions of the directions, I wondered how I might again behold her, consort of Ishvara.
Verse 57 (skanda.5.174.57)
पश्यामि तामत्र पुनश्च शुभ्रां महाभ्रनीलां शुचिशुभ्रतोयाम् । वृक्षैरनेकैरुपशोभिताङ्गीं गजैस्तुरङ्गैर्विहगैर्वृतां च
paśyāmi tāmatra punaśca śubhrāṁ mahābhranīlāṁ śuciśubhratoyām | vṛkṣairanekairupaśobhitāṅgīṁ gajaisturaṅgairvihagairvṛtāṁ ca
Then I saw her there again — radiant, dark as a great cloud, her waters pure and bright, her form graced by many trees, encircled by elephants, horses, and birds.
Verse 58 (skanda.5.174.58)
यथा पुरातीरमुपेत्य देव्याः समास्थितश्चाप्यमरकण्टके तु । तथैव पश्यामि सुखोपविष्ट आत्मानमव्यग्रमवाप्तसौख्यम्
yathā purātīramupetya devyāḥ samāsthitaścāpyamarakaṇṭake tu | tathaiva paśyāmi sukhopaviṣṭa ātmānamavyagramavāptasaukhyam
Just as I had once before, reaching that goddess's bank, settled at Amarakantaka, so now too I see myself seated at ease, untroubled, my happiness attained.
Verse 59 (skanda.5.174.59)
तथैव पुण्या मलतोयवाहां दृष्ट्वा पुनः कल्पपरिक्षयेऽपि । अम्बामिवार्यामनुकम्पमानामक्षीणतोयां विरुजां विशोकः
tathaiva puṇyā malatoyavāhāṁ dṛṣṭvā punaḥ kalpaparikṣaye'pi | ambāmivāryāmanukampamānāmakṣīṇatoyāṁ virujāṁ viśokaḥ
Thus, seeing again, even at the end of the kalpa, that meritorious river bearing away impurity, compassionate like a loving noble mother, her waters undiminished and unafflicted, I became free of sorrow.
Verse 60 (skanda.5.174.60)
एवं महत्पुण्यतमं च कल्पं पठन्ति शृण्वन्ति च ये द्विजेन्द्राः । महावराहस्य महेश्वरस्य दिने दिने ते विमला भवन्ति
evaṁ mahatpuṇyatamaṁ ca kalpaṁ paṭhanti śṛṇvanti ca ye dvijendrāḥ | mahāvarāhasya maheśvarasya dine dine te vimalā bhavanti
Thus whichever foremost brahmins recite or hear this greatly meritorious account of Maheshvara's kalpa in the form of the great Boar, they become stainless day by day.
Verse 61 (skanda.5.174.61)
अशुभशतसहस्रं ते विधूय प्रपन्नास्त्रिदिवममरजुष्टं सिद्धगन्धर्वयुक्तम् । विमलशशिनिभाभिः सर्व एवाप्सरोभिः सह विविधविलासैः स्वर्गसौख्यं लभन्ते
aśubhaśatasahasraṁ te vidhūya prapannāstridivamamarajuṣṭaṁ siddhagandharvayuktam | vimalaśaśinibhābhiḥ sarva evāpsarobhiḥ saha vividhavilāsaiḥ svargasaukhyaṁ labhante
Washing away a hundred thousand inauspicious deeds, they attain the heavenly world frequented by immortals and joined with Siddhas and Gandharvas, and, together with Apsaras radiant as the spotless moon, obtain the bliss of heaven amid manifold delights.