Rama Sends Sita to Safety

Shloka 1 (aranya.24.1)

आश्रमम् प्रति याते तु खरे खर पराक्रमे | तान् एव औत्पातिकान् रामः सह भ्रात्रा ददर्श ह ॥ 3.24.1 ॥

āśramam prati yāte tu khare khara parākrame | tān eva autpātikān rāmaḥ saha bhrātrā dadarśa ha || 24.1 ||

While Khara, fierce in his might, was marching toward the hermitage, Rama, together with his brother, beheld those very same portents.

Shloka 2 (aranya.24.2)

तान् उत्पातान् महाघोरान् रामो दृष्ट्वा अति अमर्षण | प्रजानाम् अहितान् दृष्ट्वा वाक्यम् लक्ष्मणम् अब्रवीत् ॥ 3.24.2 ॥

tān utpātān mahāghorān rāmo dṛṣṭvā ati amarṣaṇa | prajānām ahitān dṛṣṭvā vākyam lakṣmaṇam abravīt || 24.2 ||

Rama, seeing those terrible portents and perceiving them as harmful to the people, spoke, greatly troubled, these words to Lakshmana.

Shloka 3 (aranya.24.3)

इमान् पश्य महाबाहो सर्व भूत अपहारिणः | समुत्थितान् महा उत्पातान् संहर्तुम् सर्व राक्षसान् ॥ 3.24.3 ॥

imān paśya mahābāho sarva bhūta apahāriṇaḥ | samutthitān mahā utpātān saṃhartum sarva rākṣasān || 24.3 ||

“Behold, O mighty-armed one, these great portents that have arisen, foreboding the destruction of all beings, as if to bring about the annihilation of all the demons.”

Shloka 4 (aranya.24.4)

अमी रुधिर धाराः तु विसृजंतो खर स्वनाः | व्योम्नि मेघा निवर्तन्ते परुषा गर्दभ अरुणाः ॥ 3.24.4 ॥

amī rudhira dhārāḥ tu visṛjaṃto khara svanāḥ | vyomni meghā nivartante paruṣā gardabha aruṇāḥ || 24.4 ||

“These harsh-braying clouds, ass-grey and rough, hover in the sky, pouring down streams of blood.”

Shloka 5 (aranya.24.5)

स धूमाः च शराः सर्वे मम युद्ध अभिनन्दिताः | रुक्म पृष्ठानि चापानि विचेष्टन्ते विचक्षण ॥ 3.24.5 ॥

sa dhūmāḥ ca śarāḥ sarve mama yuddha abhinanditāḥ | rukma pṛṣṭhāni cāpāni viceṣṭante vicakṣaṇa || 24.5 ||

“O wise one, all my arrows, as though longing for war, seem to smoke, and my gold-backed bows quiver restlessly.”

Shloka 6 (aranya.24.6)

यादृशा इह कूजन्ति पक्षिणो वन चारिणः | अग्रतो नः भयम् प्राप्तम् संशयो जीवितस्य च ॥ 3.24.6 ॥

yādṛśā iha kūjanti pakṣiṇo vana cāriṇaḥ | agrato naḥ bhayam prāptam saṃśayo jīvitasya ca || 24.6 ||

“By the way these forest-roaming birds are crying out here, danger surely lies ahead of us, and our very lives are in doubt.”

Shloka 7 (aranya.24.7)

संप्रहारः तु सुमहान् भविष्यति न संशयः | अयम् आख्याति मे बाहुः स्फुरमाणो मुहुर् मुहुः ॥ 3.24.7 ॥

saṃprahāraḥ tu sumahān bhaviṣyati na saṃśayaḥ | ayam ākhyāti me bāhuḥ sphuramāṇo muhur muhuḥ || 24.7 ||

“A great battle will surely take place, there is no doubt; this arm of mine, throbbing again and again, proclaims it to me.”

Shloka 8 (aranya.24.8)

संनिकर्षे तु नः शूर जयम् शत्रोः पराजयम् | सुप्रभम् च प्रसन्नम् च तव वक्त्रम् हि लक्ष्यते ॥ 3.24.8 ॥

saṃnikarṣe tu naḥ śūra jayam śatroḥ parājayam | suprabham ca prasannam ca tava vaktram hi lakṣyate || 24.8 ||

“And, O valiant one, our victory and the enemy's defeat both draw near; for your face, too, appears bright and serene.”

Shloka 9 (aranya.24.9)

उद्यतानाम् हि युद्धार्थम् येषाम् भवति लक्ष्मणः | निष्प्रभम् वदनम् तेषाम् भवति आयुः परिक्षयः ॥ 3.24.9 ॥

udyatānām hi yuddhārtham yeṣām bhavati lakṣmaṇaḥ | niṣprabham vadanam teṣām bhavati āyuḥ parikṣayaḥ || 24.9 ||

“For, O Lakshmana, of those who set out for battle, if the face loses its luster, their span of life is nearing its end.”

Shloka 10 (aranya.24.10)

रक्षसाम् नर्दताम् घोरः श्रूयते अयम् महाध्वनिः | आहतानाम् च भेरीणाम् राक्षसैः क्रूर कर्मभिः ॥ 3.24.10 ॥

rakṣasām nardatām ghoraḥ śrūyate ayam mahādhvaniḥ | āhatānām ca bherīṇām rākṣasaiḥ krūra karmabhiḥ || 24.10 ||

“This terrible, mighty roar we hear is that of demons bellowing, and of war-drums beaten by demons of cruel deeds.”

Shloka 11 (aranya.24.11)

अनागत विधानम् तु कर्तव्यम् शुभम् इच्छ्हता | आपदम् शंकमानेन पुरुषेण विपश्चिता ॥ 3.24.11 ॥

anāgata vidhānam tu kartavyam śubham icchhatā | āpadam śaṃkamānena puruṣeṇa vipaścitā || 24.11 ||

“A wise man who desires his own welfare, and who apprehends danger, ought to make provision for what has not yet come to pass.”

Shloka 12 (aranya.24.12)

तस्मात् गृहीत्वा वैदेहीम् शर पाणिः धनुर् धरः | गुहाम् आश्रय शैलस्य दुर्गाम् पादप संकुलाम् ॥ 3.24.12 ॥

tasmāt gṛhītvā vaidehīm śara pāṇiḥ dhanur dharaḥ | guhām āśraya śailasya durgām pādapa saṃkulām || 24.12 ||

“Therefore, take Vaidehi with you, bow in hand and arrows ready, and take refuge in an inaccessible mountain cave thick with trees.”

Shloka 13 (aranya.24.13)

प्रतिकूलितुम् इच्छ्हामि न हि वाक्यम् इदम् त्वया | शापितो मम पादाभ्याम् गम्यताम् वत्स मा चिरम् ॥ 3.24.13 ॥

pratikūlitum icchhāmi na hi vākyam idam tvayā | śāpito mama pādābhyām gamyatām vatsa mā ciram || 24.13 ||

“I do not wish these words of mine to be opposed by you; I adjure you by my own feet - go, my child, without delay.”

Shloka 14 (aranya.24.14)

त्वम् हि शूरः च बलवान् हन्या एतान् न संशयः | स्वयम् निहन्तुम् इच्छ्हमि सर्वान् एव निशाचरान् ॥ 3.24.14 ॥

tvam hi śūraḥ ca balavān hanyā etān na saṃśayaḥ | svayam nihantum icchhami sarvān eva niśācarān || 24.14 ||

“You are indeed brave and strong, and could surely slay them, without doubt - but I myself wish to destroy all these night-rangers.” Thus Rama spoke to Lakshmana.

Shloka 15 (aranya.24.15)

एवम् उक्तः तु रामेण लक्ष्मणः सह सीतया | शरान् आदाय चापम् च गुहाम् दुर्गाम् समाश्रयत् ॥ 3.24.15 ॥

evam uktaḥ tu rāmeṇa lakṣmaṇaḥ saha sītayā | śarān ādāya cāpam ca guhām durgām samāśrayat || 24.15 ||

Thus addressed by Rama, Lakshmana, taking up his bow and arrows, together with Sita, took shelter in the impassable cave.

Shloka 16 (aranya.24.16)

तस्मिन् प्रविष्टे तु गुहाम् लक्ष्मणे सह सीतया | हन्त निर्युक्तम् इति उक्त्वा रामः कवचम् आविशत् ॥ 3.24.16 ॥

tasmin praviṣṭe tu guhām lakṣmaṇe saha sītayā | hanta niryuktam iti uktvā rāmaḥ kavacam āviśat || 24.16 ||

When Lakshmana, with Sita, had entered the cave, Rama, saying, ‘Ah, now it is done,’ put on his armor.

Shloka 17 (aranya.24.17)

स तेन अग्नि निकाशेन कवचेन विभूषितः | बभूव रामः तिमिरे महान् अग्निर् इव उत्थितः ॥ 3.24.17 ॥

sa tena agni nikāśena kavacena vibhūṣitaḥ | babhūva rāmaḥ timire mahān agnir iva utthitaḥ || 24.17 ||

Adorned with that armor which blazed like fire, Rama shone in the darkness like a great fire risen up.

Shloka 18 (aranya.24.18)

स चापम् उद्यम्य महत् शरान् आदाय वीर्यवान् | संबभूव अवस्थितः तत्र ज्या स्वनैः पूरयन् दिशः ॥ 3.24.18 ॥

sa cāpam udyamya mahat śarān ādāya vīryavān | saṃbabhūva avasthitaḥ tatra jyā svanaiḥ pūrayan diśaḥ || 24.18 ||

Raising his great bow and taking up his arrows, the valiant one stood firm there, filling the quarters with the twang of his bowstring.

Shloka 19 (aranya.24.19)

ततो देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाः च सह चारणैः | समेयुः च महात्मनो युद्ध दर्शन कांक्षया ॥ 3.24.19 ॥

tato devāḥ sagandharvāḥ siddhāḥ ca saha cāraṇaiḥ | sameyuḥ ca mahātmano yuddha darśana kāṃkṣayā || 24.19 ||

Then the gods, together with the gandharvas, the great-souled siddhas, and the charanas, gathered together, eager to witness the battle.

Shloka 20 (aranya.24.20)

ऋषयः च महात्मनो लोके ब्रह्मर्षि सत्तमाः | समेत्य च ऊचुः सहिताः ते अन्योन्यम् पुण्य कर्मणः ॥ 3.24.20 ॥

ṛṣayaḥ ca mahātmano loke brahmarṣi sattamāḥ | sametya ca ūcuḥ sahitāḥ te anyonyam puṇya karmaṇaḥ || 24.20 ||

And the great sages, foremost among the brahmarshis known in the worlds, having gathered together, those of pious deeds spoke to one another:

Shloka 21 (aranya.24.21)

स्वस्ति गो ब्राह्मणानाम् च लोकानाम् च इति संस्थिताः | जयताम् राघवो युद्धे पौलस्त्यान् रजनी चरान् ॥ 3.24.21 ॥

svasti go brāhmaṇānām ca lokānām ca iti saṃsthitāḥ | jayatām rāghavo yuddhe paulastyān rajanī carān || 24.21 ||

‘May well-being be upon cows and brahmins and upon all the worlds; may Raghava triumph in battle over these night-rangers, the clansmen of Pulastya!’ So they stood, speaking thus.

Shloka 22 (aranya.24.22)

चक्र हस्तो यथा युद्धे सर्वान् असुर पुंगवान् | एवम् उक्त्वा पुनः प्र ऊचुः आलोक्य च परस्परम् ॥ 3.24.22 ॥

cakra hasto yathā yuddhe sarvān asura puṃgavān | evam uktvā punaḥ pra ūcuḥ ālokya ca parasparam || 24.22 ||

‘-as the discus-bearer once vanquished in battle all the foremost of the asuras.’ Having said this, they spoke again, looking at one another:

Shloka 23 (aranya.24.23)

चतुर्दश सहस्राणि रक्षसाम् भीम कर्मणाम् | एकः च रामो धर्मात्मा कथम् युद्धम् भविष्यति ॥ 3.24.23 ॥

caturdaśa sahasrāṇi rakṣasām bhīma karmaṇām | ekaḥ ca rāmo dharmātmā katham yuddham bhaviṣyati || 24.23 ||

‘Fourteen thousand demons of terrible deeds, and Rama, righteous, alone - how then will this battle unfold?’

Shloka 24 (aranya.24.24)

इति राजर्षयः सिद्धाः स गणाः च द्विजर्षभाः | जात कौतूहलात् तस्थुर् विमानस्थाः च देवता ॥ 3.24.24 ॥

iti rājarṣayaḥ siddhāḥ sa gaṇāḥ ca dvijarṣabhāḥ | jāta kautūhalāt tasthur vimānasthāḥ ca devatā || 24.24 ||

Thus spoke the royal sages, the siddhas with their hosts, and the foremost of the twice-born; and the gods, seated in their celestial cars, remained there out of curiosity.

Shloka 25 (aranya.24.25)

आविष्टम् तेजसा रामम् संग्राम शिरसि स्थितम् | दृष्ट्वा सर्वाणि भूतानि भयात् विव्यथिरे तदा ॥ 3.24.25 ॥

āviṣṭam tejasā rāmam saṃgrāma śirasi sthitam | dṛṣṭvā sarvāṇi bhūtāni bhayāt vivyathire tadā || 24.25 ||

Seeing Rama, filled with splendor, standing at the very forefront of the battle, all beings trembled then with fear.

Shloka 26 (aranya.24.26)

रूपम् अप्रतिमम् तस्य रामस्य अक्लिष्ट कर्मणः | बभूव रूपम् क्रुद्धस्य रुद्रस्य इव महात्मनः ॥ 3.24.26 ॥

rūpam apratimam tasya rāmasya akliṣṭa karmaṇaḥ | babhūva rūpam kruddhasya rudrasya iva mahātmanaḥ || 24.26 ||

The matchless form of Rama, whose deeds are unwearied, became like the form of great-souled Rudra in his fury.

Shloka 27 (aranya.24.27)

इति संभाष्यमाणो तु देव गंधर्व चारणैः | ततो गंभीर निर्ह्रादम् घोर चर्म आयुध ध्वजम् ॥ 3.24.27 ॥

iti saṃbhāṣyamāṇo tu deva gaṃdharva cāraṇaiḥ | tato gaṃbhīra nirhrādam ghora carma āyudha dhvajam || 24.27 ||

While he was thus being spoken of by gods, gandharvas, and charanas, then there appeared, with a deep roar, that army terrible with shields, weapons, and banners -

Shloka 28 (aranya.24.28)

अनीकम् यातुधानानाम् समन्तात् प्रत्यदृश्यत | वीर आलापान् विसृजताम् अन्योन्यम् अभिगच्छ्हताम् ॥ 3.24.28 ॥

anīkam yātudhānānām samantāt pratyadṛśyata | vīra ālāpān visṛjatām anyonyam abhigacchhatām || 24.28 ||

-the army of the man-eating demons, appearing on every side, its warriors shouting battle-cries and rushing upon one another,

Shloka 29 (aranya.24.29)

चापानि विस्फरयताम् जृंभताम् च अपि अभीक्ष्णशः | विप्रघुष्ट स्वनानाम् च दुंदुभीम् च अपि निघ्नताम् ॥ 3.24.29 ॥

cāpāni vispharayatām jṛṃbhatām ca api abhīkṣṇaśaḥ | vipraghuṣṭa svanānām ca duṃdubhīm ca api nighnatām || 24.29 ||

-twanging their bows and roaring again and again, their voices resounding loudly, and beating their war-drums.

Shloka 30 (aranya.24.30)

तेषाम् सुतुमुलः शब्दः पूरयामास तद् वनम् | तेन शब्देन वित्रस्ताः श्वापदा वन चारिणः ॥ 3.24.30 ॥

teṣām sutumulaḥ śabdaḥ pūrayāmāsa tad vanam | tena śabdena vitrastāḥ śvāpadā vana cāriṇaḥ || 24.30 ||

Their tumultuous noise filled that forest, and, terrified by that noise, the wild beasts that roamed there...

Shloka 31 (aranya.24.31)

दुद्रुवुः यत्र निःशब्दम् पृष्ठतो न अवलोकयन् | तत् च अनीकम् महावेगम् रामम् समनुवर्तत ॥ 3.24.31 ॥

dudruvuḥ yatra niḥśabdam pṛṣṭhato na avalokayan | tat ca anīkam mahāvegam rāmam samanuvartata || 24.31 ||

-fled wherever silence lay, without looking back. And that swift-moving army advanced upon Rama,

Shloka 32 (aranya.24.32)

घृत नाना प्रहरणम् गंभीरम् सागरोपमम् | रामो अपि चारयन् चक्षुः सर्वतो रण पण्डितः ॥ 3.24.32 ॥

ghṛta nānā praharaṇam gaṃbhīram sāgaropamam | rāmo api cārayan cakṣuḥ sarvato raṇa paṇḍitaḥ || 24.32 ||

-vast and deep as the ocean, bristling with weapons of every kind. Rama too, skilled in warfare, cast his eyes all about,

Shloka 33 (aranya.24.33)

ददर्श खर सैन्यम् तत् युद्ध अभिमुखो गतः | वितत्य च धनुर् भीमम् तूण्याः च उद्धृत्य सायकान् ॥ 3.24.33 ॥

dadarśa khara sainyam tat yuddha abhimukho gataḥ | vitatya ca dhanur bhīmam tūṇyāḥ ca uddhṛtya sāyakān || 24.33 ||

-and beheld that army of Khara, advancing to meet it in battle; and, stringing his terrible bow and drawing arrows from his quiver,

Shloka 34 (aranya.24.34)

क्रोधम् आहारयत् तीव्रम् वधार्थम् सर्व रक्षसाम् | दुष्प्रेक्ष्यः च अभवत् क्रुद्धो युगान्त अग्निः इव ज्वलन् ॥ 3.24.34 ॥

krodham āhārayat tīvram vadhārtham sarva rakṣasām | duṣprekṣyaḥ ca abhavat kruddho yugānta agniḥ iva jvalan || 24.34 ||

-he summoned up fierce anger for the destruction of all the demons, and, enraged, became terrible to behold, blazing like the fire at the end of an age.

Shloka 35 (aranya.24.35)

तम् दृष्ट्वा तेजसा आविष्टम् प्राव्यथन् वन देवताः | तस्य रुष्ट्स्य रूपम् तु रामस्य ददृशे तदा | दक्षस्य इव क्रतुम् हन्तुम् उद्यतस्य पिनाकिनी ॥ 3.24.35 ॥

tam dṛṣṭvā tejasā āviṣṭam prāvyathan vana devatāḥ | tasya ruṣṭsya rūpam tu rāmasya dadṛśe tadā | dakṣasya iva kratum hantum udyatasya pinākinī || 24.35 ||

Seeing him thus filled with splendor, the forest deities trembled; and the form of that enraged Rama then appeared like that of Pinaki, risen up to destroy the sacrifice of Daksha.

Shloka 36 (aranya.24.36)

तत् कार्मुकैः आभरणैः रथैः च तत् वर्माभिः च अग्नि समान वर्णैः | बभूव सैन्यम् पिशित अशनिनाम् सूर्य उदये नीलम् इव अभ्र जालम् ॥ 3.24.36 ॥

tat kārmukaiḥ ābharaṇaiḥ rathaiḥ ca tat varmābhiḥ ca agni samāna varṇaiḥ | babhūva sainyam piśita aśaninām sūrya udaye nīlam iva abhra jālam || 24.36 ||

That army of flesh-eaters, with its bows, ornaments, chariots, and armors all the color of fire, became like a mass of dark-blue clouds at sunrise.