Sita's Harsh Words to Lakshmana

Shloka 1 (aranya.45.1)

आर्तस्वरम् तु तम् भर्तुः विज्ञाय सदृशम् वने । उवाच लक्ष्मणम् सीता गच्छ जानीहि राघवम् ॥ 45.1 ॥

ārtasvaram tu tam bhartuḥ vijñāya sadṛśam vane | uvāca lakṣmaṇam sītā gaccha jānīhi rāghavam || 45.1 ||

Recognizing that anguished cry echoing through the forest as her husband's very voice, Sita said to Lakshmana: "Go, find out what has happened to Raghava."

Shloka 2 (aranya.45.2)

न हि मे जीवितम् स्थाने हृदयम् वा अवतिष्ठते । क्रोशतः परम आर्तस्य श्रुतः शब्दो मया भृशम् ॥ 45.2 ॥

na hi me jīvitam sthāne hṛdayam vā avatiṣṭhate | krośataḥ parama ārtasya śrutaḥ śabdo mayā bhṛśam || 45.2 ||

"My very life, my very heart, will not stay still within me; I have just now heard, quite plainly, the loud cry of someone in the deepest distress.

Shloka 3 (aranya.45.3)

आक्रन्दमानम् तु वने भ्रातरम् त्रातुम् अर्हसि । तम् क्षिप्रम् अभिधाव त्वम् भ्रातरम् शरण एषिणम् ॥ 45.3 ॥

ākrandamānam tu vane bhrātaram trātum arhasi | tam kṣipram abhidhāva tvam bhrātaram śaraṇa eṣiṇam || 45.3 ||

It is right that you go and save your brother, who cries out somewhere in this forest; run to him at once, for he is seeking rescue.

Shloka 4 (aranya.45.4)

रक्षसाम् वशम् आपन्नम् सिंहानाम् इव गोवृषम् । न जगाम तथा उक्तः तु भ्रातुः आज्ञाय शासनम् ॥ 45.4 ॥

rakṣasām vaśam āpannam siṃhānām iva govṛṣam | na jagāma tathā uktaḥ tu bhrātuḥ ājñāya śāsanam || 45.4 ||

"He may well have fallen into the grip of demons, as a bull falls prey to lions." But though Sita urged him so, Lakshmana did not move, mindful of his brother's charge.

Shloka 5 (aranya.45.5)

तम् उवाच ततः तत्र क्षुभिता जनक आत्मजा । सौमित्रे मित्र रूपेण भ्रातुः त्वम् असि शत्रुवत् ॥ 45.5 ॥

tam uvāca tataḥ tatra kṣubhitā janaka ātmajā | saumitre mitra rūpeṇa bhrātuḥ tvam asi śatruvat || 45.5 ||

Then Janaka's daughter, thoroughly agitated, said to him there: "Saumitri, you seem to be your brother's enemy disguised as his friend,"

Shloka 6 (aranya.45.6)

यः त्वम् अस्याम् अवस्थायाम् भ्रातरम् न अभिपद्यसे । इच्छसि त्वम् विनश्यन्तम् रामम् लक्ष्मण मत् कृते ॥ 45.6 ॥

yaḥ tvam asyām avasthāyām bhrātaram na abhipadyase | icchasi tvam vinaśyantam rāmam lakṣmaṇa mat kṛte || 45.6 ||

since, even in such an emergency, you make no move to reach your brother. Because of me, Lakshmana, you wish for Rama's ruin.

Shloka 7 (aranya.45.7)

लोभात् तु मत् कृतम् नूनम् न अनुगच्छसि राघवम् । व्यसनम् ते प्रियम् मन्ये स्नेहो भ्रातरि न अस्ति ते ॥ 45.7 ॥

lobhāt tu mat kṛtam nūnam na anugacchasi rāghavam | vyasanam te priyam manye sneho bhrātari na asti te || 45.7 ||

Out of greed for me alone, surely, you do not go after Raghava. I believe his misfortune pleases you -- you have no true affection for your brother.

Shloka 8 (aranya.45.8)

तेन तिष्ठसि विस्रब्धः तम् अपश्यन् महाद्युतिम् । किम् हि संशयम् आपन्ने तस्मिन् इह मया भवेत् ॥ 45.8 ॥

tena tiṣṭhasi visrabdhaḥ tam apaśyan mahādyutim | kim hi saṃśayam āpanne tasmin iha mayā bhavet || 45.8 ||

That is why you stand here so calm and undisturbed, even though that glorious man is out of sight. Now that he faces such peril, what business, indeed, could I have staying here with you?

Shloka 9 (aranya.45.9)

कर्तव्यम् इह तिष्ठन्त्या यत् प्रधानः त्वम् आगतः । एवम् ब्रुवाणम् वैदेहीम् बाष्प शोक समन्वितम् ॥ 45.9 ॥

kartavyam iha tiṣṭhantyā yat pradhānaḥ tvam āgataḥ | evam bruvāṇam vaidehīm bāṣpa śoka samanvitam || 45.9 ||

What use is it, my staying here, now that the very one for whose sake you came here is himself in danger?" To Vaidehi, who spoke thus, overwhelmed with tears and grief,

Shloka 10 (aranya.45.10)

अब्रवीत् लक्ष्मणः त्रस्ताम् सीताम् मृग वधूम् इव । पन्नग असुर गन्धर्व देव दानव राक्षसैः ॥ 45.10 ॥

abravīt lakṣmaṇaḥ trastām sītām mṛga vadhūm iva | pannaga asura gandharva deva dānava rākṣasaiḥ || 45.10 ||

trembling like a frightened doe, Lakshmana spoke: "Sita, your husband cannot possibly be overcome -- not by serpents, asuras, gandharvas, gods, danavas, or rakshasas,

Shloka 11 (aranya.45.11)

अशक्यः तव वैदेही भर्ता जेतुम् न संशयः । देवि देव मनुष्येषु गन्धर्वेषु पतत्रिषु ॥ 45.11 ॥

aśakyaḥ tava vaidehī bhartā jetum na saṃśayaḥ | devi deva manuṣyeṣu gandharveṣu patatriṣu || 45.11 ||

there is no doubt of it, my lady. Among gods, men, gandharvas, birds,

Shloka 12 (aranya.45.12)

राक्षसेषु पिशाचेषु किन्नरेषु मृगेषु च । दानवेषु च घोरेषु न स विद्येत शोभने ॥ 45.12 ॥

rākṣaseṣu piśāceṣu kinnareṣu mṛgeṣu ca | dānaveṣu ca ghoreṣu na sa vidyeta śobhane || 45.12 ||

rakshasas, pishachas, kinnaras, beasts, or even the most fearsome danavas, no one exists, gracious lady,

Shloka 13 (aranya.45.13)

यो रामम् प्रतियुध्येत समरे वासव उपमम् । अवध्यः समरे रामो न एवम् त्वम् वक्तुम् अर्हसि ॥ 45.13 ॥

yo rāmam pratiyudhyeta samare vāsava upamam | avadhyaḥ samare rāmo na evam tvam vaktum arhasi || 45.13 ||

who could stand against Rama, Indra's equal, in war -- Rama is invincible in battle, and it is not right for you to speak in this way.

Shloka 14 (aranya.45.14)

न त्वाम् अस्मिन् वने हातुम् उत्सहे राघवम् विना । अनिवार्यम् बलम् तस्य बलैः बलवताम् अपि ॥ 45.14 ॥

na tvām asmin vane hātum utsahe rāghavam vinā | anivāryam balam tasya balaiḥ balavatām api || 45.14 ||

But without Raghava here, I dare not leave you alone in this forest. His strength cannot be checked, even by the combined forces of the mightiest.

Shloka 15 (aranya.45.15)

त्रिभिः लोकैः समुदितैः स ईश्वरैः स अमरैः अपि । हृदयम् निर्वृतम् ते अस्तु संतापः त्यज्यताम् तव ॥ 45.15 ॥

tribhiḥ lokaiḥ samuditaiḥ sa īśvaraiḥ sa amaraiḥ api | hṛdayam nirvṛtam te astu saṃtāpaḥ tyajyatām tava || 45.15 ||

Even if all three worlds rose up together, along with their lords and their gods, his might could not be restrained. Set your heart at ease, and let go of this anguish.

Shloka 16 (aranya.45.16)

आगमिष्यति ते भर्ता शीघ्रम् हत्वा मृगोत्तमम् । न सस् तस्य स्वरो व्यक्तम् न कश्चित् अपि दैवतः ॥ 45.16 ॥

āgamiṣyati te bhartā śīghram hatvā mṛgottamam | na sas tasya svaro vyaktam na kaścit api daivataḥ || 45.16 ||

Your husband will return soon, once he has slain that extraordinary deer. That voice, clearly, was not his -- nor that of any god at all.

Shloka 17 (aranya.45.17)

गन्धर्व नगर प्रख्या माया तस्य च रक्षसः । न्यास भूता असि वैदेहि न्यस्ता मयि महात्मना ॥ 45.17 ॥

gandharva nagara prakhyā māyā tasya ca rakṣasaḥ | nyāsa bhūtā asi vaidehi nyastā mayi mahātmanā || 45.17 ||

It is nothing but that demon's illusion, no more real than a phantom city of the gandharvas. Vaidehi, you are a sacred trust, placed in my keeping by that great soul himself.

Shloka 18 (aranya.45.18)

रामेण त्वम् वरारोहे न त्वाम् त्यक्तुम् इह उत्सहे । कृत वैराः च कल्याणि वयम् एतैः निशाचरैः ॥ 45.18 ॥

rāmeṇa tvam varārohe na tvām tyaktum iha utsahe | kṛta vairāḥ ca kalyāṇi vayam etaiḥ niśācaraiḥ || 45.18 ||

I cannot bring myself to leave you here alone, most gracious one. We have, after all, made bitter enemies of these night-wanderers,

Shloka 19 (aranya.45.19)

खरस्य निधने देवि जनस्थान वधम् प्रति । राक्षसा विविधा वाचो व्यवहरन्ति महावने ॥ 45.19 ॥

kharasya nidhane devi janasthāna vadham prati | rākṣasā vividhā vāco vyavaharanti mahāvane || 45.19 ||

over the killing of Khara and the destruction of Janasthana. Demons roaming this great forest can conjure any voice they please --

Shloka 20 (aranya.45.20)

हिंसा विहारा वैदेहि न चिन्तयितुम् अर्हसि । लक्ष्मणेन एवम् उक्ता तु क्रुद्धा संरक्त लोचना ॥ 45.20 ॥

hiṃsā vihārā vaidehi na cintayitum arhasi | lakṣmaṇena evam uktā tu kruddhā saṃrakta locanā || 45.20 ||

violence is their sport, Vaidehi -- there is no cause for you to be troubled over it." But at these words from Lakshmana, Sita grew furious, her eyes turning red,

Shloka 21 (aranya.45.21)

अब्रवीत् परुषम् वाक्यम् लक्ष्मणम् सत्य वादिनम् । अनार्य करुणारंभ नृशंस कुल पांसन ॥ 45.21 ॥

abravīt paruṣam vākyam lakṣmaṇam satya vādinam | anārya karuṇāraṃbha nṛśaṃsa kula pāṃsana || 45.21 ||

and she spoke these harsh words to Lakshmana, truthful though he was: "You ignoble man, devoid of all compassion, a cruel disgrace to your lineage,

Shloka 22 (aranya.45.22)

अहम् तव प्रियम् मन्ये रामस्य व्यसनम् महत् । रामस्य व्यसन्म् दृष्ट्वा तेन एतानि प्रभाषसे ॥ 45.22 ॥

aham tava priyam manye rāmasya vyasanam mahat | rāmasya vyasanm dṛṣṭvā tena etāni prabhāṣase || 45.22 ||

I believe Rama's great misfortune pleases you -- it is only because you see him in danger that you speak all these fine words to me.

Shloka 23 (aranya.45.23)

न एव चित्रम् सपत्नेषु पापम् लक्ष्मण यत् भवेत् । त्वत् विधेषु नृशंसेषु नित्यम् प्रच्छन्न चारिषु ॥ 45.23 ॥

na eva citram sapatneṣu pāpam lakṣmaṇa yat bhavet | tvat vidheṣu nṛśaṃseṣu nityam pracchanna cāriṣu || 45.23 ||

It is no wonder at all, Lakshmana, that a rival such as you -- cruel, and forever moving about in secret -- should be capable of such wickedness.

Shloka 24 (aranya.45.24)

सुदुष्टः त्वम् वने रामम् एकम् एको अनुगच्छसि । मम हेतोः प्रतिच्छन्नः प्रयुक्तो भरतेन वा ॥ 45.24 ॥

suduṣṭaḥ tvam vane rāmam ekam eko anugacchasi | mama hetoḥ praticchannaḥ prayukto bharatena vā || 45.24 ||

You are utterly wicked -- you followed Rama here into the forest alone, all in secret, either for my sake, or else set on this by Bharata.

Shloka 25 (aranya.45.25)

तत् न सिद्ध्यति सौमित्रे तव अपि भरतस्य वा । कथम् इंदीवर श्यामम् रामम् पद्म निभेक्षणम् ॥ 45.25 ॥

tat na siddhyati saumitre tava api bharatasya vā | katham iṃdīvara śyāmam rāmam padma nibhekṣaṇam || 45.25 ||

But that scheme will never succeed, Saumitri, be it yours or Bharata's. How could I, with Rama -- dark as the blue lotus, his eyes like lotus petals --

Shloka 26 (aranya.45.26)

उपसंश्रित्य भर्तारम् कामयेयम् पृथक् जनम् । समक्षम् तव सौमित्रे प्राणान् त्यक्ष्यामि असंशयम् ॥ 45.26 ॥

upasaṃśritya bhartāram kāmayeyam pṛthak janam | samakṣam tava saumitre prāṇān tyakṣyāmi asaṃśayam || 45.26 ||

as my husband and refuge, ever come to desire some other, ordinary man? In your very presence, Saumitri, I shall give up my life without a moment's hesitation.

Shloka 27 (aranya.45.27)

रामम् विना क्षणम् अपि न एव जीवामि भू तले । इति उक्तः परुषम् वाक्यम् सीतया रोमहर्षणम् ॥ 45.27 ॥

rāmam vinā kṣaṇam api na eva jīvāmi bhū tale | iti uktaḥ paruṣam vākyam sītayā romaharṣaṇam || 45.27 ||

Without Rama I could not live even a single moment on this earth." Addressed thus, in words harsh enough to raise the hair on his body,

Shloka 28 (aranya.45.28)

अब्रवीत् लक्ष्मणः सीताम् प्रांजलिः विजितेन्द्रियः । उत्तरम् न उत्सहे वक्तुम् दैवतम् भवती मम ॥ 45.28 ॥

abravīt lakṣmaṇaḥ sītām prāṃjaliḥ vijitendriyaḥ | uttaram na utsahe vaktum daivatam bhavatī mama || 45.28 ||

the self-possessed Lakshmana, his palms joined in respect, said to Sita: "I do not dare answer you back, for you are a goddess to me.

Shloka 29 (aranya.45.29)

वाक्यम् अप्रतिरूपम् तु न चित्रम् स्त्रीषु मैथिलि । स्वभावः तु एष नारीणाम् एषु लोकेषु दृश्यते ॥ 45.29 ॥

vākyam apratirūpam tu na citram strīṣu maithili | svabhāvaḥ tu eṣa nārīṇām eṣu lokeṣu dṛśyate || 45.29 ||

But it is no surprise, Maithili, that a woman should speak such unbecoming words -- this is simply the nature of women, plain to see in this world.

Shloka 30 (aranya.45.30)

विमुक्त धर्माः चपलाः तीक्ष्णा भेदकराः स्त्रियः । न सहे हि ईदृशम् वाक्यम् वैदेही जनक आत्मजे ॥ 45.30 ॥

vimukta dharmāḥ capalāḥ tīkṣṇā bhedakarāḥ striyaḥ | na sahe hi īdṛśam vākyam vaidehī janaka ātmaje || 45.30 ||

Women pay little heed to propriety; they are fickle, sharp-tongued, and prone to sowing discord -- yet even so, Vaidehi, daughter of Janaka, I can scarcely bear such words from you.

Shloka 31 (aranya.45.31)

श्रोत्रयोः उभयोः मध्ये तप्त नाराच सन्निभम् । उपशृण्वंतु मे सर्वे साक्षिनो हि वनेचराः ॥ 45.31 ॥

śrotrayoḥ ubhayoḥ madhye tapta nārāca sannibham | upaśṛṇvaṃtu me sarve sākṣino hi vanecarāḥ || 45.31 ||

Your words strike between my ears like a red-hot iron shaft. Let every creature of this forest hear it, and stand witness for me,

Shloka 32 (aranya.45.32)

न्याय वादी यथा वाक्यम् उक्तो अहम् परुषम् त्वया । धिक् त्वाम् अद्य प्रणश्यन्तीम् यन् माम् एवम् विशंकसे ॥ 45.32 ॥

nyāya vādī yathā vākyam ukto aham paruṣam tvayā | dhik tvām adya praṇaśyantīm yan mām evam viśaṃkase || 45.32 ||

witness how you have hurled such harsh words at me, though I have spoken to you with nothing but fairness. Shame on you, for suspecting me so!

Shloka 33 (aranya.45.33)

स्त्रीत्वात् दुष्ट स्वभावेन गुरु वाक्ये व्यवस्थितम् । गमिष्ये यत्र काकुत्स्थः स्वस्ति ते अस्तु वरानने ॥ 45.33 ॥

strītvāt duṣṭa svabhāvena guru vākye vyavasthitam | gamiṣye yatra kākutsthaḥ svasti te astu varānane || 45.33 ||

It is only your womanly, wayward nature that makes you doubt me, standing firm as I am upon my elder brother's command. I go now to where Kakutstha is; may all be well with you, lovely one.

Shloka 34 (aranya.45.34)

रक्षन्तु त्वाम् विशालाक्षि समग्रा वन देवताः । निमित्तानि हि घोराणि यानि प्रादुर्भवन्ति मे । अपि त्वाम् सह रामेण पश्येयम् पुनरागतः ॥ 45.34 ॥

rakṣantu tvām viśālākṣi samagrā vana devatāḥ | nimittāni hi ghorāṇi yāni prādurbhavanti me | api tvām saha rāmeṇa paśyeyam punarāgataḥ || 45.34 ||

May all the deities of this forest protect you, wide-eyed one. Given the dreadful omens now rising up before me, I wonder -- shall I even see you together with Rama again, when I return?" So Lakshmana spoke, and took his leave.

Shloka 35 (aranya.45.35)

लक्ष्मणेन एवम् उक्ता तु रुदती जनकाअत्मजा । प्रत्युवाच ततो वाक्यम् तीव्रम् बाष्प परिप्लुता ॥ 45.35 ॥

lakṣmaṇena evam uktā tu rudatī janakāatmajā | pratyuvāca tato vākyam tīvram bāṣpa pariplutā || 45.35 ||

Addressed thus by Lakshmana, Janaka's daughter, weeping and overwhelmed with tears, answered him back with these bitter words.

Shloka 36 (aranya.45.36)

गोदावरीम् प्रवेक्ष्यामि हीना रामेण लक्ष्मण । आबन्धिष्ये अथवा त्यक्ष्ये विषमे देहम् आत्मनः ॥ 45.36 ॥

godāvarīm pravekṣyāmi hīnā rāmeṇa lakṣmaṇa | ābandhiṣye athavā tyakṣye viṣame deham ātmanaḥ || 45.36 ||

"Bereft of Rama, Lakshmana, I shall throw myself into the Godavari, or hang myself, or fling my body from some high precipice.

Shloka 37 (aranya.45.37)

पिबामि वा विषम् तीक्ष्णम् प्रवेक्ष्यामि हुताशनम् । न तु अहम् राघवात् अन्यम् कदाअपि पुरुषम् स्पृशे ॥ 45.37 ॥

pibāmi vā viṣam tīkṣṇam pravekṣyāmi hutāśanam | na tu aham rāghavāt anyam kadāapi puruṣam spṛśe || 45.37 ||

Or I shall drink deadly poison, or walk into a blazing fire; but I will never, ever touch any man other than Raghava.

Shloka 38 (aranya.45.38)

इति लक्ष्मणम् आश्रुत्य सीता दुह्ख समन्विता । पाणिभ्याम् रुदती दुह्खाद् उदरम् प्रजघान ह ॥ 45.38 ॥

iti lakṣmaṇam āśrutya sītā duhkha samanvitā | pāṇibhyām rudatī duhkhād udaram prajaghāna ha || 45.38 ||

Having spoken thus to Lakshmana, Sita, overwhelmed with grief and weeping, struck her own belly with both hands in her anguish.

Shloka 39 (aranya.45.39)

ताम् आर्त रूपाम् विमना रुदन्तीम् । सौमित्रिः आलोक्य विशाल नेत्राम् । आश्वासयामास न चैव भर्तुः । तम् भ्रातरम् किंचित् उवाच सीता ॥ 45.39 ॥

tām ārta rūpām vimanā rudantīm | saumitriḥ ālokya viśāla netrām | āśvāsayāmāsa na caiva bhartuḥ | tam bhrātaram kiṃcit uvāca sītā || 45.39 ||

Seeing her in this wretched state, weeping and wide-eyed, the disheartened Saumitri tried his best to console her; but Sita, in return, spoke not a single word to her husband's brother.

Shloka 40 (aranya.45.40)

ततः तु सीताम् अभिवाद्य लक्ष्मणः । कृत अन्जलिः किंचिद् अभिप्रणम्य । अवेक्षमाणो बहुशः स मैथिलीम् । जगाम रामस्य समीपम् आत्मवान् ॥ 45.40 ॥

tataḥ tu sītām abhivādya lakṣmaṇaḥ | kṛta anjaliḥ kiṃcid abhipraṇamya | avekṣamāṇo bahuśaḥ sa maithilīm | jagāma rāmasya samīpam ātmavān || 45.40 ||

Then the self-possessed Lakshmana, bowing to Sita once more with joined palms, and glancing back at Maithili again and again, set off toward Rama.