By the Godavari

Shloka 1 (aranya.63.1)

स राज पुत्र प्रिया विहीनः । शोकेन मोहेन च पीड्यमानः । विषादयन् भ्रातरम् आर्त रूपो । भूयो विषादम् प्रविवेश तीव्रम् ॥ 63.1 ॥

sa rāja putra priyā vihīnaḥ | śokena mohena ca pīḍyamānaḥ | viṣādayan bhrātaram ārta rūpo | bhūyo viṣādam praviveśa tīvram || 63.1 ||

That prince, bereft of his beloved and tormented by grief and confusion, his face full of anguish, casting his brother too into dismay, sank once again into deep despondency.

Shloka 2 (aranya.63.2)

स लक्ष्मणम् शोक वश अभिपन्नम् । शोके निमग्नो विपुले तु रामः । उवाच वाक्यम् व्यसनानुरूपम् । उष्णम् विनिःश्वस्य रुदन् स शोकम् ॥ 63.2 ॥

sa lakṣmaṇam śoka vaśa abhipannam | śoke nimagno vipule tu rāmaḥ | uvāca vākyam vyasanānurūpam | uṣṇam viniḥśvasya rudan sa śokam || 63.2 ||

Rama, sunk in a vast sea of sorrow, breathing hot sighs and weeping with grief, spoke words fitting his calamity to Lakshmana, who was himself overwhelmed by sorrow.

Shloka 3 (aranya.63.3)

न मत् विधो दुष्कृत कर्म कारी । मन्ये द्वितीयो अस्ति वसुंधरायाम् । शोक अनुशोको हि परंपराया । माम् एति भिन्दन् हृदयम् मनः च ॥ 63.3 ॥

na mat vidho duṣkṛta karma kārī | manye dvitīyo asti vasuṃdharāyām | śoka anuśoko hi paraṃparāyā | mām eti bhindan hṛdayam manaḥ ca || 63.3 ||

"I do not believe there exists a second wrongdoer like me on this earth; sorrow follows upon sorrow in unbroken succession, tearing apart both my heart and my mind.

Shloka 4 (aranya.63.4)

पूर्वम् मया नूनम् अभीप्सितानि । पापानि कर्माणि असत्कृत् कृतानि । तत्र अयम् अद्य पतितो विपाको । दुःखेन दुःखम् यद् अहम् विशामि ॥ 63.4 ॥

pūrvam mayā nūnam abhīpsitāni | pāpāni karmāṇi asatkṛt kṛtāni | tatra ayam adya patito vipāko | duḥkhena duḥkham yad aham viśāmi || 63.4 ||

Surely in some earlier life I must have willingly and repeatedly committed sinful acts; now the fruit of those deeds has ripened and fallen upon me, so that I sink from one sorrow into a deeper one.

Shloka 5 (aranya.63.5)

राज्य प्रणाशः स्व जनैः वियोगः । पितुर् विनाशो जननी वियोगः । सर्वानि मे लक्ष्मण शोक वेगम् । आपूरयन्ति प्रविचिन्तितानि ॥ 63.5 ॥

rājya praṇāśaḥ sva janaiḥ viyogaḥ | pitur vināśo jananī viyogaḥ | sarvāni me lakṣmaṇa śoka vegam | āpūrayanti pravicintitāni || 63.5 ||

The loss of my kingdom, parting from my own people, my father's death, separation from my mother — all these, Lakshmana, when I dwell upon them, swell the surge of my grief.

Shloka 6 (aranya.63.6)

सर्वम् तु दुःखम् मम लक्ष्मण इदम् । शान्तम् शरीरे वनम् एत्य क्लेशम् । सीता वियोगात् पुनर् अपि उदीर्णम् । काष्ठैः इव अग्निः सहसा प्रदीप्तः ॥ 63.6 ॥

sarvam tu duḥkham mama lakṣmaṇa idam | śāntam śarīre vanam etya kleśam | sītā viyogāt punar api udīrṇam | kāṣṭhaiḥ iva agniḥ sahasā pradīptaḥ || 63.6 ||

All this suffering of mine, Lakshmana, had quieted somewhat once I came to bear the forest's hardship; but with Sita's loss it has surged up again, like a fire that suddenly blazes when logs are thrown upon it.

Shloka 7 (aranya.63.7)

सा नूनम् आर्या मम राक्षसेन हि । अभ्याहृता खम् समुपेत्य भीरुः । अपस्वरम् सु स्वर विप्रलापा । भयेन विक्रन्दितवति अभीक्ष्णम् ॥ 63.7 ॥

sā nūnam āryā mama rākṣasena hi | abhyāhṛtā kham samupetya bhīruḥ | apasvaram su svara vipralāpā | bhayena vikranditavati abhīkṣṇam || 63.7 ||

Surely that timid, noble lady of mine, borne up into the sky by some rakshasa, cried out again and again in terror, her sweet voice breaking into a discordant wail.

Shloka 8 (aranya.63.8)

तौ लोहितस्य प्रिय दर्शनस्य । सदा उचितौ उत्तम चंदनस्य । वृत्तौ स्तनौ शोणित पंक दिग्धौ । नूनम् प्रियायाः मम न अभिभाति ॥ 63.8 ॥

tau lohitasya priya darśanasya | sadā ucitau uttama caṃdanasya | vṛttau stanau śoṇita paṃka digdhau | nūnam priyāyāḥ mama na abhibhāti || 63.8 ||

Those two round breasts of my beloved, ever worthy of the loveliest red sandal-paste, must now, I fear, be smeared with mire of blood, their beauty utterly dimmed.

Shloka 9 (aranya.63.9)

तत् श्लक्ष्ण सु व्यक्त मृदु प्रलापम् । तस्या मुखम् कुंचित केश भारम् । रक्षो वशम् नूनम् उपगताया । न भ्राजते राहु मुखे यथा इंदुः ॥ 63.9 ॥

tat ślakṣṇa su vyakta mṛdu pralāpam | tasyā mukham kuṃcita keśa bhāram | rakṣo vaśam nūnam upagatāyā | na bhrājate rāhu mukhe yathā iṃduḥ || 63.9 ||

That face of hers, once soft-spoken and clear, crowned by its mass of curling hair, having fallen into the demon's grasp, must now be dimmed of its glow — as the moon loses its brightness once caught in Rahu's jaws.

Shloka 10 (aranya.63.10)

ताम् हार पाशस्य सदा उचित अंतम् । ग्रीवाम् प्रियायाः मम सु व्रताया । रक्षांसि नूनम् परिपीतवन्ति । शून्ये हि भित्वा रुधिर अशनानि ॥ 63.10 ॥

tām hāra pāśasya sadā ucita aṃtam | grīvām priyāyāḥ mama su vratāyā | rakṣāṃsi nūnam paripītavanti | śūnye hi bhitvā rudhira aśanāni || 63.10 ||

That neck of my devoted beloved, ever fit to be strung with necklaces, the blood-drinking demons must surely have torn open in some desolate place and drained of its blood.

Shloka 11 (aranya.63.11)

मया विहीना विजने वने या । रक्षोभिः आहृत्य विकृष्यमाणा । नूनम् विनादम् कुररि इव दीना । सा मुक्तवती आयत कान्त नेत्रा ॥ 63.11 ॥

mayā vihīnā vijane vane yā | rakṣobhiḥ āhṛtya vikṛṣyamāṇā | nūnam vinādam kurari iva dīnā | sā muktavatī āyata kānta netrā || 63.11 ||

She, torn from me in that lonely forest, seized and dragged off by the demons, that wide, lovely-eyed one, must surely have cried out piteously, like a wretched osprey.

Shloka 12 (aranya.63.12)

अस्मिन् मया सार्थम् उदार शीला । शिला तले पूर्वम् उपोपविष्टा । कान्त स्मिता लक्ष्मण जात हासा । त्वाम् आह सीता बहु वाक्य जातम् ॥ 63.12 ॥

asmin mayā sārtham udāra śīlā | śilā tale pūrvam upopaviṣṭā | kānta smitā lakṣmaṇa jāta hāsā | tvām āha sītā bahu vākya jātam || 63.12 ||

Sitting here with me upon this very rock, noble in nature, smiling her lovely smile and breaking into laughter, Sita once spoke to you, Lakshmana, so many playful words.

Shloka 13 (aranya.63.13)

गोदावरी इयाम् सरिताम् वरिष्टा । प्रिया प्रियायाः मम नित्य कालम् । अपि अत्र गच्छेत् इति चिंतयामि । न एकाकिनी याति हि सा कदाचित् ॥ 63.13 ॥

godāvarī iyām saritām variṣṭā | priyā priyāyāḥ mama nitya kālam | api atra gacchet iti ciṃtayāmi | na ekākinī yāti hi sā kadācit || 63.13 ||

This Godavari, foremost among rivers, has always been dear to my beloved; I wonder whether she might have come here — yet she never goes anywhere alone.

Shloka 14 (aranya.63.14)

पद्म आनना पद्म पलाश नेत्रा । पद्मानि वा आनेतुम् अभिप्रयाता । तत् अपि अयुक्तम् न हि सा कदाचित् । मया विना गच्छति पंकजानि ॥ 63.14 ॥

padma ānanā padma palāśa netrā | padmāni vā ānetum abhiprayātā | tat api ayuktam na hi sā kadācit | mayā vinā gacchati paṃkajāni || 63.14 ||

Has she, lotus-faced and lotus-eyed, gone perhaps to gather lotuses? That too seems unlikely, for she never goes to pick lotuses without me.

Shloka 15 (aranya.63.15)

कामम् तु इदम् पुष्पित वृक्ष सण्डम् । नाना विधैः पक्षि गणैः उपेतम् । वनम् प्रयाता नु तत् अपि अयुक्तम् । एकाकिनी सा अति बिभेति भीरुः ॥ 63.15 ॥

kāmam tu idam puṣpita vṛkṣa saṇḍam | nānā vidhaiḥ pakṣi gaṇaiḥ upetam | vanam prayātā nu tat api ayuktam | ekākinī sā ati bibheti bhīruḥ || 63.15 ||

Has she perhaps gone into this thicket of flowering trees, alive with birds of every kind? That too seems wrong, for, timid as she is, she is far too afraid to be alone.

Shloka 16 (aranya.63.16)

आदित्य भो लोक क्रृत अकृत ज्ञः । लोकस्य सत्य अनृत कर्म साक्षिन् । मम प्रिया सा क्व गता हृता वा । शंसव मे शोक हतस्य सर्वम् ॥ 63.16 ॥

āditya bho loka krṛta akṛta jñaḥ | lokasya satya anṛta karma sākṣin | mama priyā sā kva gatā hṛtā vā | śaṃsava me śoka hatasya sarvam || 63.16 ||

"O Sun, knower of all deeds done and undone in this world, witness to every true and false act — tell me, stricken as I am with grief, where has my beloved gone, or has she been carried off?

Shloka 17 (aranya.63.17)

लोकेषु सर्वेषु न नास्ति किंचित् । यत् ते न नित्यम् विदितम् भवेत् तत् । शंसस्व वायो कुल शालिनीम् ताम् । मृता हृता वा पथि वर्तते वा ॥ 63.17 ॥

lokeṣu sarveṣu na nāsti kiṃcit | yat te na nityam viditam bhavet tat | śaṃsasva vāyo kula śālinīm tām | mṛtā hṛtā vā pathi vartate vā || 63.17 ||

In all the worlds there is nothing that is not forever known to you. Tell me, O Vayu, of that lady who is the glory of her lineage — is she dead, or stolen, or lost upon some path?"

Shloka 18 (aranya.63.18)

इति इव तम् शोक विधेय देहम् । रामम् विसंज्ञम् विलपंतम् एव । उवाच सौमित्रिः अदीन सत्त्वः । न्याये स्थितः काल युतम् च वाक्यम् ॥ 63.18 ॥

iti iva tam śoka vidheya deham | rāmam visaṃjñam vilapaṃtam eva | uvāca saumitriḥ adīna sattvaḥ | nyāye sthitaḥ kāla yutam ca vākyam || 63.18 ||

To Rama, thus lamenting, his whole body given over to grief and all but senseless, Saumitri, his spirit undaunted and firmly grounded in what was right, spoke these timely words.

Shloka 19 (aranya.63.19)

शोकम् विमुंच आर्य धृतिम् भजस्व । सह उत्साहता च अस्तु विमार्गणे अस्याः । उत्साहवन्तो हि नरा न लोके । सीदन्ति कर्मसु अति दुष्करेषु ॥ 63.19 ॥

śokam vimuṃca ārya dhṛtim bhajasva | saha utsāhatā ca astu vimārgaṇe asyāḥ | utsāhavanto hi narā na loke | sīdanti karmasu ati duṣkareṣu || 63.19 ||

"Noble one, set aside this grief and take hold of fortitude; let there be resolve in the search for her. For resolute men, in this world, never falter, even in the most arduous of tasks.

Shloka 20 (aranya.63.20)

इति इव सौमित्रिम् उदग्र पौरुषम् । ब्रुवन्तम् आर्तो रघु वंश वर्धनः । न चिंतयामास धृतिम् विमुक्तवान् । पुनः च दुःखम् महत् अभ्युपागमत् ॥ 63.20 ॥

iti iva saumitrim udagra pauruṣam | bruvantam ārto raghu vaṃśa vardhanaḥ | na ciṃtayāmāsa dhṛtim vimuktavān | punaḥ ca duḥkham mahat abhyupāgamat || 63.20 ||

Yet though Saumitri, of towering valour, spoke so, the anguished Rama, increaser of Raghu's line, paid it no heed; letting go of his fortitude, he sank once again into great sorrow.