Traces of a Struggle

Shloka 1 (aranya.64.1)

स दीनो दीनया वाचा लक्ष्मणम् वाक्यम् अब्रवीत् । शीघ्रम् लक्ष्मण जानीहि गत्वा गोदावरीम् नदीम् ॥ 64.1 ॥

sa dīno dīnayā vācā lakṣmaṇam vākyam abravīt | śīghram lakṣmaṇa jānīhi gatvā godāvarīm nadīm || 64.1 ||

Wretched, he spoke to Lakshmana in a wretched voice: "Go quickly, Lakshmana, to the river Godavari, and find out —

Shloka 2 (aranya.64.2)

अपि गोदावरीम् सीता पद्मानि आनयितुम् गता । एवम् उक्तः तु रामेण लक्ष्मणः पुनः एव हि ॥ 64.2 ॥

api godāvarīm sītā padmāni ānayitum gatā | evam uktaḥ tu rāmeṇa lakṣmaṇaḥ punaḥ eva hi || 64.2 ||

whether Sita has gone to the Godavari to gather lotuses." Thus addressed by Rama, Lakshmana once more —

Shloka 3 (aranya.64.3)

नदीम् गोदावरीम् रम्याम् जगाम लघु विक्रमः । ताम् लक्ष्मणः तीर्थवतीम् विचित्वा रामम् अब्रवीत् ॥ 64.3 ॥

nadīm godāvarīm ramyām jagāma laghu vikramaḥ | tām lakṣmaṇaḥ tīrthavatīm vicitvā rāmam abravīt || 64.3 ||

went briskly to the lovely river Godavari. Having searched it along its many bathing-ghats, Lakshmana said to Rama:

Shloka 4 (aranya.64.4)

नैनाम् पश्यामि तीर्थेषु क्रोशतो न शृणोति मे । कम् नु सा देशम् आपन्ना वैदेही क्लेश नाशिनी ॥ 64.4 ॥

nainām paśyāmi tīrtheṣu krośato na śṛṇoti me | kam nu sā deśam āpannā vaidehī kleśa nāśinī || 64.4 ||

"I do not see her at any of the ghats, nor does she answer though I call out. To what land, then, has Vaidehi gone — she who takes away all my distress?

Shloka 5 (aranya.64.5)

न हि तम् वेद्मि वै राम यत्र सा तनु मध्यमा । लक्ष्मणस्य वचः श्रुत्वा दीनः संताप मोहितः ॥ 64.5 ॥

na hi tam vedmi vai rāma yatra sā tanu madhyamā | lakṣmaṇasya vacaḥ śrutvā dīnaḥ saṃtāpa mohitaḥ || 64.5 ||

I truly do not know, Rama, where that slender one may be." On hearing Lakshmana's words, Rama, wretched and dazed with anguish,

Shloka 6 (aranya.64.6)

रामः समभिचक्राम स्वयम् गोदावरीम् नदीम् । स ताम् उपस्थितो रामः क्व सीते इति एवम् अब्रवीत् ॥ 64.6 ॥

rāmaḥ samabhicakrāma svayam godāvarīm nadīm | sa tām upasthito rāmaḥ kva sīte iti evam abravīt || 64.6 ||

himself went directly to the river Godavari, and standing there beside it, cried out, "Sita, where are you?"

Shloka 7 (aranya.64.7)

भूतानि राक्षसेन्द्रेण वध अर्हेण हृताम् अपि । न ताम् शशंसू रामाय तथा गोदावरी नदी ॥ 64.7 ॥

bhūtāni rākṣasendreṇa vadha arheṇa hṛtām api | na tām śaśaṃsū rāmāya tathā godāvarī nadī || 64.7 ||

Neither the creatures of the forest nor now the river Godavari would tell Rama that she had been carried off by that demon-lord who deserved death.

Shloka 8 (aranya.64.8)

ततः प्रचोदिता भूतैः शंस च अस्मै प्रियाम् इति । न च सा हि अवदत् सीताम् पृष्टा रामेण शोचता ॥ 64.8 ॥

tataḥ pracoditā bhūtaiḥ śaṃsa ca asmai priyām iti | na ca sā hi avadat sītām pṛṣṭā rāmeṇa śocatā || 64.8 ||

Then, though the forest creatures urged her, "Tell him of his beloved," she said nothing at all about Sita, even when the grieving Rama questioned her directly.

Shloka 9 (aranya.64.9)

रावणस्य च तत् रूपम् कर्माणि च दुरात्मनः । ध्यात्वा भयात् तु वैदेहीम् सा नदी न शशंस ह ॥ 64.9 ॥

rāvaṇasya ca tat rūpam karmāṇi ca durātmanaḥ | dhyātvā bhayāt tu vaidehīm sā nadī na śaśaṃsa ha || 64.9 ||

For that river, recalling the form and the deeds of the wicked Ravana, held her silence about Vaidehi out of sheer fear.

Shloka 10 (aranya.64.10)

निराशः तु तया नद्या सीताया दर्शने कृतः । उवाच रामः सौमित्रिम् सीता दर्शन कर्शितः ॥ 64.10 ॥

nirāśaḥ tu tayā nadyā sītāyā darśane kṛtaḥ | uvāca rāmaḥ saumitrim sītā darśana karśitaḥ || 64.10 ||

Left without hope by that river of ever seeing Sita again, Rama, worn thin by his longing to see her, said to Saumitri:

Shloka 11 (aranya.64.11)

एषा गोदावरी सौम्य किंचन् न प्रतिभाषते । किम् नु लक्ष्मण वक्ष्यामि समेत्य जनकम् वचः ॥ 64.11 ॥

eṣā godāvarī saumya kiṃcan na pratibhāṣate | kim nu lakṣmaṇa vakṣyāmi sametya janakam vacaḥ || 64.11 ||

"This Godavari, gentle one, gives me no answer at all. What indeed, Lakshmana, shall I say when I come before King Janaka?

Shloka 12 (aranya.64.12)

मातरम् चैव वैदेह्या विना ताम् अहम् अप्रियम् । या मे राज्य विहीनस्य वने वन्येन जीवतः ॥ 64.12 ॥

mātaram caiva vaidehyā vinā tām aham apriyam | yā me rājya vihīnasya vane vanyena jīvataḥ || 64.12 ||

And to Vaidehi's mother — what unwelcome word must I bring, having lost her who, while I, stripped of my kingdom, live on forest fare in these woods,

Shloka 13 (aranya.64.13)

सर्वम् व्यपनयत् शोकम् वैदेही क्व नु सा गता । ज्ञाति वर्ग विहीनस्य राज पुत्रीम् अपश्यतः ॥ 64.13 ॥

sarvam vyapanayat śokam vaidehī kva nu sā gatā | jñāti varga vihīnasya rāja putrīm apaśyataḥ || 64.13 ||

used to drive away all my sorrow — where can that Vaidehi have gone? Cut off from my kinsfolk as I am, and unable now to see the princess,

Shloka 14 (aranya.64.14)

मन्ये दीर्घा भविष्यन्ति रात्रयो मम जाग्रतः । मंदाकिनीम् जनस्थानम् इमम् प्रस्रवणम् गिरिम् ॥ 64.14 ॥

manye dīrghā bhaviṣyanti rātrayo mama jāgrataḥ | maṃdākinīm janasthānam imam prasravaṇam girim || 64.14 ||

I think my wakeful nights will now stretch on endlessly. This Mandakini river, this Janasthana, and this mountain full of cascades —

Shloka 15 (aranya.64.15)

सर्वाणि अनुचरिष्यामि यदि सीता हि लभ्यते । एते महा मृगा वीर माम् ईक्षन्ते पुनः पुनः ॥ 64.15 ॥

sarvāṇi anucariṣyāmi yadi sītā hi labhyate | ete mahā mṛgā vīra mām īkṣante punaḥ punaḥ || 64.15 ||

all these places I will search, in case Sita may be found in one of them. Look, brave one, how these great deer keep gazing at me again and again,

Shloka 16 (aranya.64.16)

वक्तु कामा इह हि मे इंगितानि अनुपलक्षये । तान् तु दृष्ट्वा नरव्याघ्र राघवः प्रत्युवाच ह ॥ 64.16 ॥

vaktu kāmā iha hi me iṃgitāni anupalakṣaye | tān tu dṛṣṭvā naravyāghra rāghavaḥ pratyuvāca ha || 64.16 ||

as though they wished to tell me something — I can sense it in their gestures." Seeing them, Raghava, that tiger among men, at once said to them,

Shloka 17 (aranya.64.17)

क्व सीत इति निरीक्षन् वै बाष्प संरुद्धया गिरा । एवम् उक्ता नरेन्द्रेण ते मृगाः सहसा उत्थिता ॥ 64.17 ॥

kva sīta iti nirīkṣan vai bāṣpa saṃruddhayā girā | evam uktā narendreṇa te mṛgāḥ sahasā utthitā || 64.17 ||

gazing at them, his voice choked with tears, "Where is Sita?" Addressed thus by that lord of men, the deer sprang up at once,

Shloka 18 (aranya.64.18)

दक्षिण अभिमुखाः सर्वे दर्शयन्तो नभः स्थलम् । मैथिली ह्रियमाणा सा दिशम् याम् अभ्यपद्यत ॥ 64.18 ॥

dakṣiṇa abhimukhāḥ sarve darśayanto nabhaḥ sthalam | maithilī hriyamāṇā sā diśam yām abhyapadyata || 64.18 ||

and, all turning their faces south, pointed with their gaze toward the sky, toward the very direction in which Maithili had been borne away.

Shloka 19 (aranya.64.19)

तेन मार्गेण गच्छन्तो निरीक्षन्तो नराधिपम् । येन मार्गम् च भूमिम् च निरीक्षन्ते स्म ते मृगाः ॥ 64.19 ॥

tena mārgeṇa gacchanto nirīkṣanto narādhipam | yena mārgam ca bhūmim ca nirīkṣante sma te mṛgāḥ || 64.19 ||

Moving along that path, and glancing back at the lord of men, those deer kept turning to look at that path and that stretch of ground —

Shloka 20 (aranya.64.20)

पुनः नदन्तो गच्छन्ति लक्ष्मणेन उपलक्षिताः । तेषाम् वचन सर्वस्वम् लक्षयामास च इन्गितम् ॥ 64.20 ॥

punaḥ nadanto gacchanti lakṣmaṇena upalakṣitāḥ | teṣām vacana sarvasvam lakṣayāmāsa ca ingitam || 64.20 ||

crying out again and again as they went; Lakshmana took note of all this and grasped the full meaning of their gestures.

Shloka 21 (aranya.64.21)

उवाच लक्ष्मणो धीमान् ज्येष्ठम् भ्रातरम् आर्तवत् । क्व सीत इति त्वया पृष्टा यथा इमे सहसा उथिताः ॥ 64.21 ॥

uvāca lakṣmaṇo dhīmān jyeṣṭham bhrātaram ārtavat | kva sīta iti tvayā pṛṣṭā yathā ime sahasā uthitāḥ || 64.21 ||

The wise Lakshmana spoke to his elder brother in distress: "The very moment you asked, 'Where is Sita?' — these deer sprang up at once,

Shloka 22 (aranya.64.22)

दर्शयन्ति क्षितिम् चैव दक्षिणाम् च दिशम् मृगाः । सधु गच्छावहे देव दिशम् एताम् च नैर्ऋतीम् ॥ 64.22 ॥

darśayanti kṣitim caiva dakṣiṇām ca diśam mṛgāḥ | sadhu gacchāvahe deva diśam etām ca nairṛtīm || 64.22 ||

and are showing us both the ground and the southern direction. My lord, let us go this way, toward this south-western quarter —

Shloka 23 (aranya.64.23)

यदि तस्य आगमः कश्चित् आर्या वा सा अथ लक्ष्यते । बाढम् इति एव काकुत्स्थः प्रस्थितो दक्षिणाम् दिशम् ॥ 64.23 ॥

yadi tasya āgamaḥ kaścit āryā vā sā atha lakṣyate | bāḍham iti eva kākutsthaḥ prasthito dakṣiṇām diśam || 64.23 ||

perhaps some sign of him may be found there, or that noble lady herself may come into view." "So be it," said Kakutstha, and set off toward the south.

Shloka 24 (aranya.64.24)

लक्ष्मण अनुगत श्रीमान् वीक्ष्यमाणो वसुन्धराम् । एवम् संभाषमाणौ तौ अन्योन्यम् भ्रातरौ उभौ ॥ 64.24 ॥

lakṣmaṇa anugata śrīmān vīkṣyamāṇo vasundharām | evam saṃbhāṣamāṇau tau anyonyam bhrātarau ubhau || 64.24 ||

The illustrious Rama, with Lakshmana following, scanned the ground as he walked; and so, conversing together, the two brothers

Shloka 25 (aranya.64.25)

वसुन्धरायाम् पतित पुष्प मार्गम् अपश्यताम् । पुष्प वृष्टिम् निपतिताम् दृष्ट्वा रामो मही तले ॥ 64.25 ॥

vasundharāyām patita puṣpa mārgam apaśyatām | puṣpa vṛṣṭim nipatitām dṛṣṭvā rāmo mahī tale || 64.25 ||

caught sight of a trail of fallen flowers strewn upon the earth. Seeing that shower of flowers scattered on the ground,

Shloka 26 (aranya.64.26)

उवाच लक्ष्मणम् वीरो दुःखितो दुःखितम् वचः । अभिजानामि पुष्पाणि तानि इमानि इह लक्ष्मण ॥ 64.26 ॥

uvāca lakṣmaṇam vīro duḥkhito duḥkhitam vacaḥ | abhijānāmi puṣpāṇi tāni imāni iha lakṣmaṇa || 64.26 ||

the valiant Rama, grieving, spoke these grief-laden words to Lakshmana: "I know these flowers, Lakshmana —

Shloka 27 (aranya.64.27)

अपिनद्धानि वैदेह्या मया दत्तानि कानने । मन्ये सूर्यः च वायुः च मेदिनी च यशस्विनी ॥ 64.27 ॥

apinaddhāni vaidehyā mayā dattāni kānane | manye sūryaḥ ca vāyuḥ ca medinī ca yaśasvinī || 64.27 ||

these are the very flowers I gave Vaidehi in this forest, which she had tucked into her hair. I think the Sun, the Wind, and the glorious Earth herself —

Shloka 28 (aranya.64.28)

अभिरक्षन्ति पुष्पाणि प्रकुर्वन्तो मम प्रियम् । एवम् उक्त्वा महाबाहुः लक्ष्मणम् पुरुषर्षभम् ॥ 64.28 ॥

abhirakṣanti puṣpāṇi prakurvanto mama priyam | evam uktvā mahābāhuḥ lakṣmaṇam puruṣarṣabham || 64.28 ||

are guarding these flowers, doing me this kindness." Having said this to Lakshmana, bull among men, the mighty-armed Rama

Shloka 29 (aranya.64.29)

उवाच रामो धर्मात्मा गिरिम् प्रसवण आकुलम् । कच्चित् क्षिति भृताम् नाथ दृष्टा सर्वांग सुंदरीम् ॥ 64.29 ॥

uvāca rāmo dharmātmā girim prasavaṇa ākulam | kaccit kṣiti bhṛtām nātha dṛṣṭā sarvāṃga suṃdarīm || 64.29 ||

then, righteous as he was, spoke to the mountain loud with its rushing streams: "Lord among mountains, have you by chance seen a lady lovely in every limb,

Shloka 30 (aranya.64.30)

रामा रम्ये वनोद् देशे मया विरहिता त्वया । क्रुद्धो अब्रवीत् गिरिम् तत्र सिंहः क्षुद्र मृगम् यथा ॥ 64.30 ॥

rāmā ramye vanod deśe mayā virahitā tvayā | kruddho abravīt girim tatra siṃhaḥ kṣudra mṛgam yathā || 64.30 ||

who has been lost to me in this beautiful stretch of woodland?" And receiving no answer, Rama spoke to the mountain in anger, as a lion might roar at some lesser creature:

Shloka 31 (aranya.64.31)

ताम् हेम वर्णाम् हेम अंगीम् सीताम् दर्शय पर्वत । यावत् सानूनि सर्वाणि न ते विध्वंसयामि अहम् ॥ 64.31 ॥

tām hema varṇām hema aṃgīm sītām darśaya parvata | yāvat sānūni sarvāṇi na te vidhvaṃsayāmi aham || 64.31 ||

"Show me that golden-hued, golden-limbed Sita, mountain, before I lay waste to every one of your peaks!"

Shloka 32 (aranya.64.32)

एवम् उक्तः तु रामेण पर्वतो मैथिलीम् प्रति । दर्शयन् इव ताम् सीताम् न दर्शयत राघवे ॥ 64.32 ॥

evam uktaḥ tu rāmeṇa parvato maithilīm prati | darśayan iva tām sītām na darśayata rāghave || 64.32 ||

Thus addressed by Rama about Maithili, the mountain, though it seemed almost to reveal her, did not in truth show Sita to Raghava.

Shloka 33 (aranya.64.33)

ततो दाशरथी राम उवाच शिलोच्चयम् । मम बाण अग्नि निर्दग्धो भस्मी भूतो भविष्यसि ॥ 64.33 ॥

tato dāśarathī rāma uvāca śiloccayam | mama bāṇa agni nirdagdho bhasmī bhūto bhaviṣyasi || 64.33 ||

Then Rama, son of Dasharatha, said to that mass of rock: "Utterly consumed by the fire of my arrows, you shall be turned to ashes;

Shloka 34 (aranya.64.34)

असेव्यः सततम् चैव निस्तृण द्रुम पल्लवः । इमाम् वा सरितम् च अद्य शोषयिष्यामि लक्ष्मण ॥ 64.34 ॥

asevyaḥ satatam caiva nistṛṇa druma pallavaḥ | imām vā saritam ca adya śoṣayiṣyāmi lakṣmaṇa || 64.34 ||

forever unfit for any creature, stripped of every blade of grass, tree, and leaf. And this river too, Lakshmana, I shall dry up this very day,

Shloka 35 (aranya.64.35)

यदि न आख्याति मे सीताम् अद्य चन्द्र निभ आननाम् । एवम् प्ररुषितो रामो दिधक्षन् इव चक्षुषा ॥ 64.35 ॥

yadi na ākhyāti me sītām adya candra nibha ānanām | evam praruṣito rāmo didhakṣan iva cakṣuṣā || 64.35 ||

if it does not tell me at once of moon-faced Sita." Thus enraged, Rama, as if he could set all ablaze with his very gaze,

Shloka 36 (aranya.64.36)

ददर्श भूमौ निष्क्रांतम् राक्षसस्य पदम् महत् । त्रस्तया राम काङ्क्षिण्याः प्रधावन्त्या इतः ततः ॥ 64.36 ॥

dadarśa bhūmau niṣkrāṃtam rākṣasasya padam mahat | trastayā rāma kāṅkṣiṇyāḥ pradhāvantyā itaḥ tataḥ || 64.36 ||

saw upon the ground the great trodden footprints of a rakshasa, and, with them, the footprints of Sita — who, longing for Rama, had run here and there in terror —

Shloka 37 (aranya.64.37)

राक्षसेन अनुवृत्तया वैदेह्या च पादानि तु । स समीक्ष्य परिक्रान्तम् सीताया राक्षसस्य च ॥ 64.37 ॥

rākṣasena anuvṛttayā vaidehyā ca pādāni tu | sa samīkṣya parikrāntam sītāyā rākṣasasya ca || 64.37 ||

as the rakshasa pursued her. Having closely examined the trampled ground left by Sita and by the rakshasa,

Shloka 38 (aranya.64.38)

भंगम् धनुः च तूणी च विकीर्णाम् बहुधा रथम् । संभ्रांत हृदयो रामः शशंस भ्रातरम् प्रियम् ॥ 64.38 ॥

bhaṃgam dhanuḥ ca tūṇī ca vikīrṇām bahudhā ratham | saṃbhrāṃta hṛdayo rāmaḥ śaśaṃsa bhrātaram priyam || 64.38 ||

and a broken bow, a scattered quiver, and a chariot smashed into pieces, Rama, his heart in turmoil, spoke to his beloved brother:

Shloka 39 (aranya.64.39)

पश्य लक्ष्मण वैदेह्याः कीर्णाम् कनक बिन्दवः । भूषणानाम् हि सौमित्रे माल्यानि विविधानि च ॥ 64.39 ॥

paśya lakṣmaṇa vaidehyāḥ kīrṇām kanaka bindavaḥ | bhūṣaṇānām hi saumitre mālyāni vividhāni ca || 64.39 ||

"Look, Lakshmana, at these golden beads from Vaidehi's ornaments scattered here, and, Saumitri, these garlands of many kinds —

Shloka 40 (aranya.64.40)

तप्त बिन्दु निकाशैः च चित्रैः क्षतज बिन्दुभिः । आवृतम् पश्य सौमित्रे सर्वतो धरणी तलम् ॥ 64.40 ॥

tapta bindu nikāśaiḥ ca citraiḥ kṣataja bindubhiḥ | āvṛtam paśya saumitre sarvato dharaṇī talam || 64.40 ||

and see, Saumitri, how the whole surface of the earth all around is covered with speckled drops of blood, looking almost like drops of molten gold.

Shloka 41 (aranya.64.41)

मन्ये लक्ष्मण वैदेही राक्षसैः काम रूपिभिः । भित्त्वा भित्त्वा विभक्ता वा भक्षिता वा भविष्यति ॥ 64.41 ॥

manye lakṣmaṇa vaidehī rākṣasaiḥ kāma rūpibhiḥ | bhittvā bhittvā vibhaktā vā bhakṣitā vā bhaviṣyati || 64.41 ||

I think, Lakshmana, that shape-shifting rakshasas have torn Vaidehi to pieces and divided her among themselves, or else devoured her.

Shloka 42 (aranya.64.42)

तस्या निमित्तम् वैदेह्या द्वयोः विवदमानयोः । बभूव युद्धम् सौमित्रे घोरम् राक्षसयोः इह ॥ 64.42 ॥

tasyā nimittam vaidehyā dvayoḥ vivadamānayoḥ | babhūva yuddham saumitre ghoram rākṣasayoḥ iha || 64.42 ||

On her account, Saumitri, it seems a terrible battle broke out here between two rakshasas quarrelling over her.

Shloka 43 (aranya.64.43)

मुक्ता मणि चितम् च इदम् तपनीय विभूषितम् । धरण्याम् पतितम् सौम्य कस्य भग्नम् महत् धनुः ॥ 64.43 ॥

muktā maṇi citam ca idam tapanīya vibhūṣitam | dharaṇyām patitam saumya kasya bhagnam mahat dhanuḥ || 64.43 ||

Whose, gentle one, is this great bow, studded with pearls and gems and adorned with gold, now broken and fallen to the ground?

Shloka 44 (aranya.64.44)

राक्षसानाम् इदम् वस्त सुराणाम् अधवा अपि । तरुण आदित्य संकाशम् वैदूर्य गुलिका चितम् ॥ 64.44 ॥

rākṣasānām idam vasta surāṇām adhavā api | taruṇa āditya saṃkāśam vaidūrya gulikā citam || 64.44 ||

Does it belong to some rakshasa, dear boy, or perhaps to a god? And this, gleaming like the rising sun and studded with beads of lapis —

Shloka 45 (aranya.64.45)

विशीर्णम् पतितम् भूमौ कवचम् कस्य कांचनम् । छत्रम् शत शलाकम् च दिव्य माल्य उपशोभितम् ॥ 64.45 ॥

viśīrṇam patitam bhūmau kavacam kasya kāṃcanam | chatram śata śalākam ca divya mālya upaśobhitam || 64.45 ||

golden armour, shattered and fallen to the ground, whose was it? And this royal parasol with its hundred ribs, adorned with divine garlands,

Shloka 46 (aranya.64.46)

भग्न दण्डम् इदम् कस्य भूमौ सौम्य निपातितम् । कांचन उरः छदाः च इमे पिशाच वदनाः खराः ॥ 64.46 ॥

bhagna daṇḍam idam kasya bhūmau saumya nipātitam | kāṃcana uraḥ chadāḥ ca ime piśāca vadanāḥ kharāḥ || 64.46 ||

its shaft snapped and thrown to the ground, gentle one — whose was it? And these mules, ghost-faced, wearing golden breast-armour,

Shloka 47 (aranya.64.47)

भीम रूपा महाकायाः कस्य वा निहता रणे । दीप्त पावक संकाशो द्युतिमान् समर ध्वजः ॥ 64.47 ॥

bhīma rūpā mahākāyāḥ kasya vā nihatā raṇe | dīpta pāvaka saṃkāśo dyutimān samara dhvajaḥ || 64.47 ||

terrible in form and massive in build, slain here in the fighting — whose were they? And this radiant war-banner, blazing like fire,

Shloka 48 (aranya.64.48)

अपविद्धः च भग्नः च कस्य सांग्रामिको रथः । रथ अक्ष मात्रा विशिखाः तपनीय विभूषणाः ॥ 64.48 ॥

apaviddhaḥ ca bhagnaḥ ca kasya sāṃgrāmiko rathaḥ | ratha akṣa mātrā viśikhāḥ tapanīya vibhūṣaṇāḥ || 64.48 ||

whose battle-chariot lies here, broken and cast aside? And these arrows, thick as a chariot's axle, adorned with gold,

Shloka 49 (aranya.64.49)

कस्य इमे निहता बाणाः प्रकीर्णा घोर दर्शनः । शरावरौ शरैः पूर्णौ विध्वस्तौ पश्य लक्ष्मण ॥ 64.49 ॥

kasya ime nihatā bāṇāḥ prakīrṇā ghora darśanaḥ | śarāvarau śaraiḥ pūrṇau vidhvastau paśya lakṣmaṇa || 64.49 ||

fearsome to behold, struck down and strewn about — whose were they? Look, Lakshmana, at these two quivers, full of arrows, lying shattered,

Shloka 50 (aranya.64.50)

प्रतोद अभीशु हस्तो अयम् कस्य वा सारथिः हतः । पदवी पुरुषस्य एषा व्यक्तम् कस्य अपि राक्षसः ॥ 64.50 ॥

pratoda abhīśu hasto ayam kasya vā sārathiḥ hataḥ | padavī puruṣasya eṣā vyaktam kasya api rākṣasaḥ || 64.50 ||

and this dead charioteer, whip and reins still gripped in his hand — whose was he? This trail here is plainly of some man; and this, of some rakshasa.

Shloka 51 (aranya.64.51)

वैरम् शत गुणम् पश्य मम तैः जीवित अंतकम् । सुघोर हृदयैः सौम्य राक्षसैः काम रूपिभिः ॥ 64.51 ॥

vairam śata guṇam paśya mama taiḥ jīvita aṃtakam | sughora hṛdayaiḥ saumya rākṣasaiḥ kāma rūpibhiḥ || 64.51 ||

See how my hatred, gentle one, has grown a hundredfold against these stony-hearted, shape-shifting rakshasas who brought a life to its end here.

Shloka 52 (aranya.64.52)

हृता मृता वा सीता हि भक्षिता वा तपस्विनी । न धर्मः त्रायते सीताम् ह्रियमाणाम् महावने ॥ 64.52 ॥

hṛtā mṛtā vā sītā hi bhakṣitā vā tapasvinī | na dharmaḥ trāyate sītām hriyamāṇām mahāvane || 64.52 ||

Whether she was carried off, or killed, or devoured — that gentle, virtuous Sita — even righteousness itself did not protect her as she was borne away through this great forest.

Shloka 53 (aranya.64.53)

भक्षितायाम् हि वैदेह्याम् हृतायाम् अपि लक्ष्मण । के हि लोके प्रियम् कर्तुम् शक्ताः सौम्य मम ईश्वराः ॥ 64.53 ॥

bhakṣitāyām hi vaidehyām hṛtāyām api lakṣmaṇa | ke hi loke priyam kartum śaktāḥ saumya mama īśvarāḥ || 64.53 ||

If Vaidehi has truly been devoured, or has been carried off, Lakshmana, then who in this world, gentle one, still has the power to do me any good?

Shloka 54 (aranya.64.54)

कर्तारम् अपि लोकानाम् शूरम् करुण वेदिनम् । अज्ञानात् अवमन्येरन् सर्व भूतानि लक्ष्मण ॥ 64.54 ॥

kartāram api lokānām śūram karuṇa vedinam | ajñānāt avamanyeran sarva bhūtāni lakṣmaṇa || 64.54 ||

Even the maker of the worlds, Lakshmana, however valiant, would be scorned by every being out of sheer ignorance, were he also compassionate.

Shloka 55 (aranya.64.55)

मृदुम् लोक हिते युक्तम् दांतम् करुण वेदिनम् । निर्वीर्य इति मन्यन्ते नूनम् माम् त्रिदश ईश्वराः ॥ 64.55 ॥

mṛdum loka hite yuktam dāṃtam karuṇa vedinam | nirvīrya iti manyante nūnam mām tridaśa īśvarāḥ || 64.55 ||

Gentle, devoted to the welfare of the world, self-mastered, compassionate — such am I; and yet the lords of heaven surely think me altogether without power.

Shloka 56 (aranya.64.56)

माम् प्राप्य हि गुणो दोषः संवृत्तः पश्य लक्ष्मण । अद्य एव सर्व भूतानाम् रक्षसाम् अभवाय च ॥ 64.56 ॥

mām prāpya hi guṇo doṣaḥ saṃvṛttaḥ paśya lakṣmaṇa | adya eva sarva bhūtānām rakṣasām abhavāya ca || 64.56 ||

See, Lakshmana, how in me every virtue has been turned into a fault. This very day I shall become the cause of ruin for every being, rakshasas included —

Shloka 57 (aranya.64.57)

संहृत्य एव शशि ज्योत्स्नाम् महान् सूर्य इव उदितः । संहृत्य एव गुणान् सर्वान् मम तेजः प्रकाश्ते ॥ 64.57 ॥

saṃhṛtya eva śaśi jyotsnām mahān sūrya iva uditaḥ | saṃhṛtya eva guṇān sarvān mama tejaḥ prakāśte || 64.57 ||

as the mighty rising sun swallows up the moon's soft light — so my fury, gathering up all my gentler virtues into itself, now blazes forth.

Shloka 58 (aranya.64.58)

न एव यक्षा न गंधर्वा न पिशाचा न राक्षसाः । किन्नरा वा मनुष्या वा सुखम् प्राप्स्यन्ति लक्ष्मण ॥ 64.58 ॥

na eva yakṣā na gaṃdharvā na piśācā na rākṣasāḥ | kinnarā vā manuṣyā vā sukham prāpsyanti lakṣmaṇa || 64.58 ||

Neither yakshas nor gandharvas, neither pishachas nor rakshasas, neither kinnaras nor even men, shall find any peace now, Lakshmana,

Shloka 59 (aranya.64.59)

मम अस्त्र बाण संपूर्णम् आकाशम् पश्य लक्ष्मण । असंपातम् करिष्यामि हि अद्य त्रैलोक्य चारिणाम् ॥ 64.59 ॥

mama astra bāṇa saṃpūrṇam ākāśam paśya lakṣmaṇa | asaṃpātam kariṣyāmi hi adya trailokya cāriṇām || 64.59 ||

once I fill the sky, Lakshmana, entirely with my weapons and arrows; this very day I shall make it impossible to cross for all who move through the three worlds.

Shloka 60 (aranya.64.60)

संनिरुद्ध ग्रह गणम् आवारित निशा करम् । विप्रनष्ट अनल मरुत् भास्कर द्युति संवृतम् ॥ 64.60 ॥

saṃniruddha graha gaṇam āvārita niśā karam | vipranaṣṭa anala marut bhāskara dyuti saṃvṛtam || 64.60 ||

I shall bring the whole host of planets to a standstill, block out the moon, and utterly ruin and shroud the light of fire, of wind, and of the sun;

Shloka 61 (aranya.64.61)

विनिर्मथित शैल अग्रम् शुष्यमाण जल आशयम् । ध्वस्त द्रुम लता गुल्मम् विप्रणाशित सागरम् ॥ 64.61 ॥

vinirmathita śaila agram śuṣyamāṇa jala āśayam | dhvasta druma latā gulmam vipraṇāśita sāgaram || 64.61 ||

I shall grind the mountain-peaks to dust, dry up every reservoir, lay waste to trees, creepers, and thickets, and destroy the very oceans —

Shloka 62 (aranya.64.62)

त्रै लोक्यम् तु करिष्यामि संयुक्तम् काल कर्मणा । न ते कुशलिनीम् सीताम् प्रदास्यन्ति मम ईश्वराः ॥ 64.62 ॥

trai lokyam tu kariṣyāmi saṃyuktam kāla karmaṇā | na te kuśalinīm sītām pradāsyanti mama īśvarāḥ || 64.62 ||

I shall bring the three worlds to that very state which marks the end of an age, if the gods do not return Sita to me safe and well.

Shloka 63 (aranya.64.63)

अस्मिन् मुहूर्ते सौमित्रे मम द्रक्ष्यन्ति विक्रमम् । न आकाशम् उत्पतिष्यन्ति सर्व भूतानि लक्ष्मण ॥ 64.63 ॥

asmin muhūrte saumitre mama drakṣyanti vikramam | na ākāśam utpatiṣyanti sarva bhūtāni lakṣmaṇa || 64.63 ||

This very hour, Saumitri, they shall behold my might; not a single creature, Lakshmana, will be able to rise into the sky —

Shloka 64 (aranya.64.64)

मम चाप गुण उन्मुक्तैः बाण जालैः निरंतरम् । मर्दितम् मम नाराचैः ध्वस्त भ्रांत मृग द्विजम् ॥ 64.64 ॥

mama cāpa guṇa unmuktaiḥ bāṇa jālaiḥ niraṃtaram | marditam mama nārācaiḥ dhvasta bhrāṃta mṛga dvijam || 64.64 ||

for it will be packed without any gap by the web of arrows loosed from my bowstring; crushed by my iron shafts, animals and birds will wander about dazed and broken —

Shloka 65 (aranya.64.65)

समाकुलम् अमर्यादम् जगत् पश्य अद्य लक्ष्मण । आकर्ण पूर्णैः इषुभिः जीव लोकम् दुरावरैः ॥ 64.65 ॥

samākulam amaryādam jagat paśya adya lakṣmaṇa | ākarṇa pūrṇaiḥ iṣubhiḥ jīva lokam durāvaraiḥ || 64.65 ||

See, Lakshmana, how this whole world will today be thrown into utter turmoil and chaos, by these irresistible shafts of mine, drawn back to the ear and loosed upon every living thing.

Shloka 66 (aranya.64.66)

करिष्ये मैथिली हेतोः अपिशाचम् अराक्षसम् । मम रोष प्रयुक्तानाम् विशिखानाम् बलम् सुराः ॥ 64.66 ॥

kariṣye maithilī hetoḥ apiśācam arākṣasam | mama roṣa prayuktānām viśikhānām balam surāḥ || 64.66 ||

For Maithili's sake I shall rid this world entirely of phantoms and rakshasas. Let the gods now witness the power of my crested arrows, loosed by my fury,

Shloka 67 (aranya.64.67)

द्रक्ष्यन्ति अद्य विमुक्तानाम् अमर्षात् दूर गामिनाम् । न एव देवा न दैतेया न पिशाचा न राक्षसाः ॥ 64.67 ॥

drakṣyanti adya vimuktānām amarṣāt dūra gāminām | na eva devā na daiteyā na piśācā na rākṣasāḥ || 64.67 ||

those which, released today in my indignation, shall travel far and wide. Neither gods, nor the sons of Diti, nor phantoms, nor rakshasas —

Shloka 68 (aranya.64.68)

भविष्यन्ति मम क्रोधात् त्रैलोक्ये विप्रणाशिते । देव दानव यक्षाणाम् लोका ये रक्षसाम् अपि ॥ 64.68 ॥

bhaviṣyanti mama krodhāt trailokye vipraṇāśite | deva dānava yakṣāṇām lokā ye rakṣasām api || 64.68 ||

none of them shall remain, once my wrath has utterly destroyed the three worlds. Whatever worlds belong to gods, danavas, yakshas, or even rakshasas —

Shloka 69 (aranya.64.69)

निपतिष्यन्ति बाण ओघैः शकली कृताः बहुधा । निर्मर्यादान् इमान् लोकान् करिष्यामि अद्य सायकैः ॥ 64.69 ॥

nipatiṣyanti bāṇa oghaiḥ śakalī kṛtāḥ bahudhā | nirmaryādān imān lokān kariṣyāmi adya sāyakaiḥ || 64.69 ||

shall come tumbling down, shattered into countless pieces by the flood of my arrows. This very day I shall strip all these worlds of every boundary with my shafts.

Shloka 70 (aranya.64.70)

हृताम् मृताम् वा सौमित्रे न दास्यन्ति मम ईश्वराः । तथा रूपम् हि वैदेहीम् न दास्यन्ति यदि प्रियाम् ॥ 64.70 ॥

hṛtām mṛtām vā saumitre na dāsyanti mama īśvarāḥ | tathā rūpam hi vaidehīm na dāsyanti yadi priyām || 64.70 ||

If the powers that be, Saumitri, do not restore to me my beloved Vaidehi — whether taken or slain — exactly as she was before,

Shloka 71 (aranya.64.71)

नाशयामि जगत् सर्वम् त्रैलोक्यम् स चर अचरम् । यावत् दर्शनम् अस्या वै तापयामि च सायकैः ॥ 64.71 ॥

nāśayāmi jagat sarvam trailokyam sa cara acaram | yāvat darśanam asyā vai tāpayāmi ca sāyakaiḥ || 64.71 ||

then I shall lay waste to this whole universe, the three worlds together with everything that moves and everything that does not, and I shall scorch it with my arrows until I see her once more.

Shloka 72 (aranya.64.72)

इति उक्त्वा क्रोध ताम्र अक्षः स्फुरमाण ओष्ट संपुटः । वल्कल अजिनम् आबद्ध्य जटा भारम् बन्धयत् ॥ 64.72 ॥

iti uktvā krodha tāmra akṣaḥ sphuramāṇa oṣṭa saṃpuṭaḥ | valkala ajinam ābaddhya jaṭā bhāram bandhayat || 64.72 ||

Having said this, his eyes red with fury and his lips trembling, he cinched his bark-cloth and deerskin tight, and bound up the heavy mass of his matted locks.

Shloka 73 (aranya.64.73)

तस्य क्रुद्धस्य रामस्य तथा अभूतस्य धीमतः । त्रि पुरम् जग्नुषः पूर्वम् रुद्रस्य इव बभौ तनुः ॥ 64.73 ॥

tasya kruddhasya rāmasya tathā abhūtasya dhīmataḥ | tri puram jagnuṣaḥ pūrvam rudrasya iva babhau tanuḥ || 64.73 ||

Enraged and transformed thus, the wise Rama's very form blazed like that of Rudra of old, when he set forth to consume the three cities in fire.

Shloka 74 (aranya.64.74)

लक्ष्मणात् अथ च आदाय रामो निष्पीड्य कार्मुकम् । शरम् आदाय संदीप्तम् घोरम् अशी विष उपमम् ॥ 64.74 ॥

lakṣmaṇāt atha ca ādāya rāmo niṣpīḍya kārmukam | śaram ādāya saṃdīptam ghoram aśī viṣa upamam || 64.74 ||

Then Rama, taking his bow back from Lakshmana and gripping it tightly, drew out a blazing, fearsome arrow, like a venomous serpent,

Shloka 75 (aranya.64.75)

संदधे धनुषि श्रीमान् रामः पर पुरंजयः । युग अन्त अग्निः इव क्रुद्धः इदम् वचनम् अब्रवीत् ॥ 64.75 ॥

saṃdadhe dhanuṣi śrīmān rāmaḥ para puraṃjayaḥ | yuga anta agniḥ iva kruddhaḥ idam vacanam abravīt || 64.75 ||

and, illustrious Rama, conqueror of enemy strongholds, set it upon his bowstring; enraged like the fire that consumes the world at the end of an age, he spoke these words:

Shloka 76 (aranya.64.76)

यथा जरा यथा मृत्युः यथा कालो यथा विधिः । नित्यम् न प्रतिहन्यन्ते सर्व भूतेषु लक्ष्मण । तथा अहम् क्रोध संयुक्तो न निवार्यो अस्मि असंशयम् ॥ 64.76 ॥

yathā jarā yathā mṛtyuḥ yathā kālo yathā vidhiḥ | nityam na pratihanyante sarva bhūteṣu lakṣmaṇa | tathā aham krodha saṃyukto na nivāryo asmi asaṃśayam || 64.76 ||

"Just as old age, death, time, and fate are never held back from any creature, Lakshmana, so too, once I am joined with wrath, I cannot be restrained — of this there is no doubt."

Shloka 77 (aranya.64.77)

पुरा इव मे चारु दतीम् अनिन्दिताम् दिशन्ति सीताम् यदि न अद्य मैथिलीम् । सदेव गन्धर्व मनुष्य पन्नगम् जगत् स शैलम् परिवर्तयामि अहम् ॥ 64.77 ॥

purā iva me cāru datīm aninditām diśanti sītām yadi na adya maithilīm | sadeva gandharva manuṣya pannagam jagat sa śailam parivartayāmi aham || 64.77 ||

"If they do not show me today that flawless Maithili, Sita of the lovely teeth, exactly as she was before, I shall turn this whole universe upside down — gods, gandharvas, men, serpents, mountains, and all."