Lakshmana's Counsel of Restraint

Shloka 1 (aranya.65.1)

तप्यमानम् तथा रामम् सीता हरण कर्शितम् । लोकानाम् अभवे युक्तम् सांवर्तकम् इव अनलम् ॥ 65.1 ॥

tapyamānam tathā rāmam sītā haraṇa karśitam | lokānām abhave yuktam sāṃvartakam iva analam || 65.1 ||

Rama, thus burning with anguish and worn down by Sita's abduction, bent on the world's destruction, seeming like the very fire of doomsday,

Shloka 2 (aranya.65.2)

वीक्षमाणम् धनुः सज्यम् निःश्वसंतम् पुनः पुनः । दग्धु कामम् जगत् सर्वम् युग अन्ते च यथा हरम् ॥ 65.2 ॥

vīkṣamāṇam dhanuḥ sajyam niḥśvasaṃtam punaḥ punaḥ | dagdhu kāmam jagat sarvam yuga ante ca yathā haram || 65.2 ||

gazing at his strung bow, sighing again and again, wishing to consume the entire world, like Hara himself at the ending of an age —

Shloka 3 (aranya.65.3)

अदृष्ट पूर्वम् संक्रुद्धम् दृष्ट्वा रामम् स लक्ष्मणः । अब्रवीत् प्रांजलिः वाक्यम् मुखेन परिशुष्यता ॥ 65.3 ॥

adṛṣṭa pūrvam saṃkruddham dṛṣṭvā rāmam sa lakṣmaṇaḥ | abravīt prāṃjaliḥ vākyam mukhena pariśuṣyatā || 65.3 ||

seeing Rama enraged as he had never seen him before, Lakshmana, his face drained pale, spoke to him with joined palms:

Shloka 4 (aranya.65.4)

पुरा भूत्वा मृदुः दांतः सर्व भूत हिते रतः । न क्रोध वशम् आपन्नः प्रकृतिम् हातुम् अर्हसि ॥ 65.4 ॥

purā bhūtvā mṛduḥ dāṃtaḥ sarva bhūta hite rataḥ | na krodha vaśam āpannaḥ prakṛtim hātum arhasi || 65.4 ||

"You who were once gentle, self-controlled, devoted to the welfare of every being — it is not fitting for you to fall under the sway of anger and forsake your true nature.

Shloka 5 (aranya.65.5)

चन्द्रे लक्ष्मीः प्रभा सूर्ये गतिः वायौ भुवि क्षमा । एतत् च नियतम् सर्वम् त्वयि च अनुत्तमम् यशः ॥ 65.5 ॥

candre lakṣmīḥ prabhā sūrye gatiḥ vāyau bhuvi kṣamā | etat ca niyatam sarvam tvayi ca anuttamam yaśaḥ || 65.5 ||

Splendour abides always in the moon, radiance in the sun, motion in the wind, patience in the earth — and this too, unsurpassed glory, has always abided constantly in you.

Shloka 6 (aranya.65.6)

एकस्य न अपराधेन लोकान् हन्तुम् त्वम् अर्हसि । न तु जानामि कस्य अयम् भग्नः सांग्रामिको रथः ॥ 65.6 ॥

ekasya na aparādhena lokān hantum tvam arhasi | na tu jānāmi kasya ayam bhagnaḥ sāṃgrāmiko rathaḥ || 65.6 ||

It is not right for you to destroy all the worlds for the offence of a single being. Nor, indeed, do I know whose shattered war-chariot this is —

Shloka 7 (aranya.65.7)

केन वा कस्य वा हेतोः स आयुधः स परिच्छदः । खुर नेमि क्षतः च अयम् सिक्तो रुधिर बिन्दुभिः ॥ 65.7 ॥

kena vā kasya vā hetoḥ sa āyudhaḥ sa paricchadaḥ | khura nemi kṣataḥ ca ayam sikto rudhira bindubhiḥ || 65.7 ||

nor by whom, or for what reason, it lies here with its weapons and trappings still about it; and this ground, gouged by hoof-marks and wheel-rims, is soaked with drops of blood.

Shloka 8 (aranya.65.8)

देशो निवृत्त संग्रामः सु घोरः पार्थिव आत्मज । एकस्य तु विमर्दो अयम् न द्वयोः वदताम् वर ॥ 65.8 ॥

deśo nivṛtta saṃgrāmaḥ su ghoraḥ pārthiva ātmaja | ekasya tu vimardo ayam na dvayoḥ vadatām vara || 65.8 ||

This place, O prince, is where a fierce battle raged and has now ceased — yet this seems to be the struggle of a single fighter, best of speakers, not of two.

Shloka 9 (aranya.65.9)

न हि वृत्तम् हि पश्यामि बलस्य महतः पदम् । न एकस्य तु कृते लोकान् विनाशयितुम् अर्हसि ॥ 65.9 ॥

na hi vṛttam hi paśyāmi balasya mahataḥ padam | na ekasya tu kṛte lokān vināśayitum arhasi || 65.9 ||

I see here no trace of any great army having passed through. It is not fitting for you to destroy the worlds for the sake of one person.

Shloka 10 (aranya.65.10)

युक्त दण्डा हि मृदवः प्रशान्ता वसुधा अधिपाः । सदा त्वम् सर्व भूतानाम् शरण्यः परमा गतिः ॥ 65.10 ॥

yukta daṇḍā hi mṛdavaḥ praśāntā vasudhā adhipāḥ | sadā tvam sarva bhūtānām śaraṇyaḥ paramā gatiḥ || 65.10 ||

The rulers of this earth are ever gentle and composed, even while imposing just punishment; and you have always been the refuge and highest resort of every being.

Shloka 11 (aranya.65.11)

को नु दार प्रणाशम् ते साधु मन्येत राघव । सरितः सागराः शैला देव गन्धर्व दानवाः ॥ 65.11 ॥

ko nu dāra praṇāśam te sādhu manyeta rāghava | saritaḥ sāgarāḥ śailā deva gandharva dānavāḥ || 65.11 ||

Who indeed, Raghava, would consider it right that your wife's loss should be avenged in this way? Rivers, oceans, mountains, gods, gandharvas, and danavas —

Shloka 12 (aranya.65.12)

न अलम् ते विप्रियम् कर्तुम् दीक्षितस्य इव साधवः । येन राजन् हृता सीता तम् अन्वेषितुम् अर्हसि ॥ 65.12 ॥

na alam te vipriyam kartum dīkṣitasya iva sādhavaḥ | yena rājan hṛtā sītā tam anveṣitum arhasi || 65.12 ||

are incapable of ever wronging you, just as virtuous men would never harm one consecrated for a sacred rite. Rather, O king, it is fitting that you seek out the very one who carried Sita away.

Shloka 13 (aranya.65.13)

मद् द्वितीयो धनुष् पाणिः सहायैः परम ऋषिभिः । समुद्रम् च विचेष्यामः पर्वतान् च वनानि च ॥ 65.13 ॥

mad dvitīyo dhanuṣ pāṇiḥ sahāyaiḥ parama ṛṣibhiḥ | samudram ca viceṣyāmaḥ parvatān ca vanāni ca || 65.13 ||

With me beside you, bow in hand, and with the help of the great sages, let us search through the oceans, the mountains, and the forests,

Shloka 14 (aranya.65.14)

गुहाः च विविधा घोरा पद्मिन्यो विविधाः थथा । देव गन्धर्व लोकान् च विचेष्यामः समाहिताः ॥ 65.14 ॥

guhāḥ ca vividhā ghorā padminyo vividhāḥ thathā | deva gandharva lokān ca viceṣyāmaḥ samāhitāḥ || 65.14 ||

and every kind of dreadful cave, and every sort of lotus-pool as well; and, steadying our resolve, let us search even the worlds of the gods and gandharvas,

Shloka 15 (aranya.65.15)

यावत् न अधिगमिष्यामः तव भार्या अपहारिणम् । न चेत् साम्ना प्रदास्यन्ति पत्नीम् ते त्रिदश ईश्वराः । कोसल इन्द्र ततः पश्चात् प्राप्त कालम् करिष्यसि ॥ 65.15 ॥

yāvat na adhigamiṣyāmaḥ tava bhāryā apahāriṇam | na cet sāmnā pradāsyanti patnīm te tridaśa īśvarāḥ | kosala indra tataḥ paścāt prāpta kālam kariṣyasi || 65.15 ||

until we discover the one who abducted your wife. And, lord of Kosala, if the lords of heaven do not peaceably restore your wife to you, then afterward you may do whatever the occasion then demands.

Shloka 16 (aranya.65.16)

शीलेन साम्ना विनयेन सीताम् नयेन न प्राप्स्यसि चेत् नरेन्द्र । ततः समुत्सादय हेम पुंखैः महेन्द्र वज्र प्रतिमैः शर ओघैः ॥ 65.16 ॥

śīlena sāmnā vinayena sītām nayena na prāpsyasi cet narendra | tataḥ samutsādaya hema puṃkhaiḥ mahendra vajra pratimaiḥ śara oghaiḥ || 65.16 ||

But if, O king, you cannot recover Sita through good conduct, conciliation, humility, and just policy, then overturn everything with torrents of gold-feathered arrows that rival the thunderbolt of Indra himself."