Rama Breaks the News to Sita

Shloka 1 (ayodhya.26.1)

अभिवाद्य तु कौसल्याम् रामः सम्प्रस्थितः वनम् । कृत स्वस्त्ययनो मात्रा धर्मिष्ठे वर्त्मनि स्थितः ॥ २६.१ ॥

abhivādya tu kausalyām rāmaḥ samprasthitaḥ vanam | kṛta svastyayano mātrā dharmiṣṭhe vartmani sthitaḥ || 26.1 ||

Having saluted Kausalya and received his mother's blessing-rite, Rama set out for the forest, remaining firm upon his righteous course.

Shloka 2 (ayodhya.26.2)

विराजयन् राज सुतः राज मार्गम् नरैः वृतम् । हृदयानि आममन्थ इव जनस्य गुणवत्तया ॥ २६.२ ॥

virājayan rāja sutaḥ rāja mārgam naraiḥ vṛtam | hṛdayāni āmamantha iva janasya guṇavattayā || 26.2 ||

The prince, lighting up the royal road thronged with people, seemed by his very virtues to churn the hearts of all who watched him go.

Shloka 3 (ayodhya.26.3)

वैदेही च अपि तत् सर्वम् न शुश्राव तपस्विनी । तत् एव हृदि तस्याः च यौवराज्य अभिषेचनम् ॥ २६.३ ॥

vaidehī ca api tat sarvam na śuśrāva tapasvinī | tat eva hṛdi tasyāḥ ca yauvarājya abhiṣecanam || 26.3 ||

But Videha's devout daughter had heard nothing of all this; her heart still held only the thought of the crown-prince's anointing.

Shloka 4 (ayodhya.26.4)

देव कार्यम् स्म सा कृत्वा कृतज्ञा हृष्ट चेतना । अभिज्ञा राज धर्मानाम् राज पुत्रम् प्रतीक्षते ॥ २६.४ ॥

deva kāryam sma sā kṛtvā kṛtajñā hṛṣṭa cetanā | abhijñā rāja dharmānām rāja putram pratīkṣate || 26.4 ||

Grateful and glad of heart, well versed in the duties of kings, she had performed her worship of the gods and now waited for the king's son.

Shloka 5 (ayodhya.26.5)

प्रविवेश अथ रामः तु स्व वेश्म सुविभूषितम् । प्रहृष्ट जन सम्पूर्णम् ह्रिया किंचित् अवान् मुखः ॥ २६.५ ॥

praviveśa atha rāmaḥ tu sva veśma suvibhūṣitam | prahṛṣṭa jana sampūrṇam hriyā kiṃcit avān mukhaḥ || 26.5 ||

Then Rama, his face a little bowed in diffidence, entered his own richly adorned dwelling, filled with rejoicing people.

Shloka 6 (ayodhya.26.6)

अथ सीता समुत्पत्य वेपमाना च तम् पतिम् । अपश्यत् शोक सम्तप्तम् चिन्ता व्याकुलिल इन्द्रियम् ॥ २६.६ ॥

atha sītā samutpatya vepamānā ca tam patim | apaśyat śoka samtaptam cintā vyākulila indriyam || 26.6 ||

At once Sita sprang up, and trembling, beheld her husband burning with grief, his senses all distracted with anxiety.

Shloka 7 (ayodhya.26.7)

ताम् दृष्ट्वा स हि धर्मात्मा न शशाक मनोगतम् । तम् शोकम् राघवह् सोढुम् ततो विवृतताम् गतः ॥ २६.७ ॥

tām dṛṣṭvā sa hi dharmātmā na śaśāka manogatam | tam śokam rāghavah soḍhum tato vivṛtatām gataḥ || 26.7 ||

Seeing her, the righteous Raghava could no longer contain the grief hidden in his mind, and so it broke into the open.

Shloka 8 (ayodhya.26.8)

विवर्ण वदनम् दृष्ट्वा तम् प्रस्विन्नम् अमर्षणम् । आह दुह्ख अभिसम्तप्ता किम् इदानीम् इदम् प्रभो ॥ २६.८ ॥

vivarṇa vadanam dṛṣṭvā tam prasvinnam amarṣaṇam | āha duhkha abhisamtaptā kim idānīm idam prabho || 26.8 ||

Seeing his face pale, sweating, and troubled, she, stricken with sorrow, cried, 'My lord, what has happened to you now?'

Shloka 9 (ayodhya.26.9)

अद्य बार्हस्पतः श्रीमान् युक्तः पुष्यो न राघव । प्रोच्यते ब्राह्मणैः प्राज्ञैः केन त्वम् असि दुर्मनाः ॥ २६.९ ॥

adya bārhaspataḥ śrīmān yuktaḥ puṣyo na rāghava | procyate brāhmaṇaiḥ prājñaiḥ kena tvam asi durmanāḥ || 26.9 ||

'Today, O Raghava, the wise brahmins declare, is the fair Pushya asterism, ruled by Brihaspati, and fit for the rite — then why are you so downcast?'

Shloka 10 (ayodhya.26.10)

न ते शत शलाकेन जल फेन निभेन च । आवृतम् वदनम् वल्गु चत्रेण अभिविराजते ॥ २६.१० ॥

na te śata śalākena jala phena nibhena ca | āvṛtam vadanam valgu catreṇa abhivirājate || 26.10 ||

'Your handsome face has no radiance now, uncovered by the hundred-ribbed umbrella white as water's foam.'

Shloka 11 (ayodhya.26.11)

व्यजनाभ्याम् च मुख्याभ्याम् शत पत्र निभ ईक्षणम् । चन्द्र हंस प्रकाशाभ्याम् वीज्यते न तव आननम् ॥ २६.११ ॥

vyajanābhyām ca mukhyābhyām śata patra nibha īkṣaṇam | candra haṃsa prakāśābhyām vījyate na tava ānanam || 26.11 ||

'Nor is your lotus-eyed face being fanned by the two great fans, radiant as the moon and the swan.'

Shloka 12 (ayodhya.26.12)

वाग्मिनो बन्दिनः च अपि प्रहृष्टाः त्वम् नर ऋषभ । स्तुवन्तः न अद्य दृश्यन्ते मन्गलैः सूत मागधाः ॥ २६.१२ ॥

vāgmino bandinaḥ ca api prahṛṣṭāḥ tvam nara ṛṣabha | stuvantaḥ na adya dṛśyante mangalaiḥ sūta māgadhāḥ || 26.12 ||

'Nor, O bull among men, are the eloquent, joyful bards, the Sutas and Magadhas, to be seen today, praising you with auspicious words.'

Shloka 13 (ayodhya.26.13)

न ते क्षौद्रम् च दधि च ब्राह्मणा वेद पारगाः । मूर्ध्नि मूर्ध अवसिक्तस्य दधति स्म विधानतः ॥ २६.१३ ॥

na te kṣaudram ca dadhi ca brāhmaṇā veda pāragāḥ | mūrdhni mūrdha avasiktasya dadhati sma vidhānataḥ || 26.13 ||

'Nor have the brahmins learned in the Veda duly placed honey and curds upon your head, as upon one newly anointed.'

Shloka 14 (ayodhya.26.14)

न त्वाम् प्रकृतयः सर्वा श्रेणी मुख्याः च भूषिताः । अनुव्रजितुम् इच्चन्ति पौर जापपदाः तथा ॥ २६.१४ ॥

na tvām prakṛtayaḥ sarvā śreṇī mukhyāḥ ca bhūṣitāḥ | anuvrajitum iccanti paura jāpapadāḥ tathā || 26.14 ||

'All the ministers, the adorned chiefs of the guilds, and the folk of city and country alike show no wish today to follow after you.'

Shloka 15 (ayodhya.26.15)

चतुर्भिर् वेग सम्पन्नैः हयैः कान्चन भूषणैः । मुख्यः पुष्य रथो युक्तः किम् न गच्चति ते अग्रतः ॥ २६.१५ ॥

caturbhir vega sampannaiḥ hayaiḥ kāncana bhūṣaṇaiḥ | mukhyaḥ puṣya ratho yuktaḥ kim na gaccati te agrataḥ || 26.15 ||

'Why does the finest pleasure-chariot, yoked to four swift horses decked in gold, not go before you today?'

Shloka 16 (ayodhya.26.16)

न हस्ती च अग्रतः श्रीमांस् तव लक्षण पूजितः । प्रयाणे लक्ष्यते वीर कृष्ण मेघ गिरि प्रभः ॥ २६.१६ ॥

na hastī ca agrataḥ śrīmāṃs tava lakṣaṇa pūjitaḥ | prayāṇe lakṣyate vīra kṛṣṇa megha giri prabhaḥ || 26.16 ||

'Nor, O hero, is the glorious elephant, honoured for its auspicious marks and bright as a mountain crowned with dark cloud, seen going before you on your way.'

Shloka 17 (ayodhya.26.17)

न च कान्चन चित्रम् ते पश्यामि प्रिय दर्शन । भद्र आसनम् पुरः कृत्य यान्तम् वीर पुरह्सरम् ॥ २६.१७ ॥

na ca kāncana citram te paśyāmi priya darśana | bhadra āsanam puraḥ kṛtya yāntam vīra purahsaram || 26.17 ||

'Nor do I see, O fair one, O hero, the herald going before you bearing your gold-wrought royal seat.'

Shloka 18 (ayodhya.26.18)

अभिषेको यदा सज्जः किम् इदानीम् इदम् तव । अपूर्वो मुख वर्णः च न प्रहर्षः च लक्ष्यते ॥ २६.१८ ॥

abhiṣeko yadā sajjaḥ kim idānīm idam tava | apūrvo mukha varṇaḥ ca na praharṣaḥ ca lakṣyate || 26.18 ||

'When the coronation stands all ready, what is this state of yours now? Your face wears a hue never seen before, and no gladness is to be seen in you.'

Shloka 19 (ayodhya.26.19)

इति इव विलपन्तीम् ताम् प्रोवाच रघु नन्दनः । सीते तत्रभवांस् तात प्रव्राजयति माम् वनम् ॥ २६.१९ ॥

iti iva vilapantīm tām provāca raghu nandanaḥ | sīte tatrabhavāṃs tāta pravrājayati mām vanam || 26.19 ||

To her lamenting thus, Raghu's descendant replied: 'Sita, my revered father is sending me away into exile in the forest.'

Shloka 20 (ayodhya.26.20)

कुले महति सम्भूते धर्मज्ञे धर्म चारिणि । शृणु जानकि येन इदम् क्रमेण अभ्यागतम् मम ॥ २६.२० ॥

kule mahati sambhūte dharmajñe dharma cāriṇi | śṛṇu jānaki yena idam krameṇa abhyāgatam mama || 26.20 ||

'Born of a great line, knower of Dharma, walker in Dharma — listen, Janaki, to the course by which this has come upon me.'

Shloka 21 (ayodhya.26.21)

राज्ञा सत्य प्रतिज्ञेन पित्रा दशरथेन मे । कैकेय्यै प्रीत मनसा पुरा दत्तौ महा वरौ ॥ २६.२१ ॥

rājñā satya pratijñena pitrā daśarathena me | kaikeyyai prīta manasā purā dattau mahā varau || 26.21 ||

'Long ago my father King Dasharatha, ever true to his word, gladly granted my mother Kaikeyi two great boons.'

Shloka 22 (ayodhya.26.22)

तया अद्य मम सज्जे अस्मिन्न् अभिषेके नृप उद्यते । प्रचोदितः स समयो धर्मेण प्रतिनिर्जितः ॥ २६.२२ ॥

tayā adya mama sajje asminn abhiṣeke nṛpa udyate | pracoditaḥ sa samayo dharmeṇa pratinirjitaḥ || 26.22 ||

'Now, when the king had set my coronation all in readiness, she invoked that old promise and, by right of it, bent him to her will.'

Shloka 23 (ayodhya.26.23)

चतुर्दश हि वर्षाणि वस्तव्यम् दण्डके मया । पित्रा मे भरतः च अपि यौवराज्ये नियोजितः ॥ २६.२३ ॥

caturdaśa hi varṣāṇi vastavyam daṇḍake mayā | pitrā me bharataḥ ca api yauvarājye niyojitaḥ || 26.23 ||

'For fourteen years I must dwell in the Dandaka forest, and my father has appointed Bharata to the crown-princeship.'

Shloka 24 (ayodhya.26.24)

सो अहम् त्वाम् आगतः द्रष्टुम् प्रस्थितः विजनम् वनम् । भरतस्य समीपे ते न अहम् कथ्यः कदाचन ॥ २६.२४ ॥

so aham tvām āgataḥ draṣṭum prasthitaḥ vijanam vanam | bharatasya samīpe te na aham kathyaḥ kadācana || 26.24 ||

'I, about to set out for the lonely forest, have come to see you before I go. Never, at any time, should you speak of me in Bharata's presence.'

Shloka 25 (ayodhya.26.25)

ऋद्धि युक्ता हि पुरुषा न सहन्ते पर स्तवम् । तस्मान् न ते गुणाः कथ्या भरतस्य अग्रतः मम ॥ २६.२५ ॥

ṛddhi yuktā hi puruṣā na sahante para stavam | tasmān na te guṇāḥ kathyā bharatasya agrataḥ mama || 26.25 ||

'For men in high fortune cannot bear the praise of another; so you must never speak my virtues before Bharata.'

Shloka 26 (ayodhya.26.26)

न अपि त्वम् तेन भर्तव्या विशेषेण कदाचन । अनुकूलतया शक्यम् समीपे तस्य वर्तितुम् ॥ २६.२६ ॥

na api tvam tena bhartavyā viśeṣeṇa kadācana | anukūlatayā śakyam samīpe tasya vartitum || 26.26 ||

'Nor need you ever be specially cherished by him; by being agreeable to him you will be able to remain close by.'

Shloka 27 (ayodhya.26.27)

तस्मै दत्तम् नृवतिना यौवराज्यम् सनातनम् । स प्रसाद्यस्त्वया सीते नृपतिश्च विशेषतः ॥ २६.२७ ॥

tasmai dattam nṛvatinā yauvarājyam sanātanam | sa prasādyastvayā sīte nṛpatiśca viśeṣataḥ || 26.27 ||

'To him the king has given the crown-princeship for all time, O Sita; him, and the king above all, you must take special care to keep gracious toward you.'

Shloka 28 (ayodhya.26.28)

अहम् च अपि प्रतिज्ञाम् ताम् गुरोह् समनुपालयन् । वनम् अद्य एव यास्यामि स्थिरा भव मनस्विनि ॥ २६.२८ ॥

aham ca api pratijñām tām guroh samanupālayan | vanam adya eva yāsyāmi sthirā bhava manasvini || 26.28 ||

'And I too, upholding that promise of my father, shall go to the forest this very day. Be steadfast, O high-hearted one.'

Shloka 29 (ayodhya.26.29)

याते च मयि कल्याणि वनम् मुनि निषेवितम् । व्रत उपवास रतया भवितव्यम् त्वया अनघे ॥ २६.२९ ॥

yāte ca mayi kalyāṇi vanam muni niṣevitam | vrata upavāsa ratayā bhavitavyam tvayā anaghe || 26.29 ||

'When I have gone, O blessed and blameless one, to the forest frequented by sages, you should devote yourself to vows and fasting.'

Shloka 30 (ayodhya.26.30)

काल्यम् उत्थाय देवानाम् कृत्वा पूजाम् यथा विधि । वन्दितव्यो दशरथः पिता मम नर ईश्वरः ॥ २६.३० ॥

kālyam utthāya devānām kṛtvā pūjām yathā vidhi | vanditavyo daśarathaḥ pitā mama nara īśvaraḥ || 26.30 ||

'Rising at dawn and duly worshipping the gods, you should offer homage to my father, King Dasharatha, lord of men.'

Shloka 31 (ayodhya.26.31)

माता च मम कौसल्या वृद्धा सम्ताप कर्शिता । धर्मम् एव अग्रतः कृत्वा त्वत्तः सम्मानम् अर्हति ॥ २६.३१ ॥

mātā ca mama kausalyā vṛddhā samtāpa karśitā | dharmam eva agrataḥ kṛtvā tvattaḥ sammānam arhati || 26.31 ||

'My mother Kausalya too, aged now and wasted with grief, deserves special honour from you — dharma alone kept foremost.'

Shloka 32 (ayodhya.26.32)

वन्दितव्याः च ते नित्यम् याः शेषा मम मातरः । स्नेह प्रणय सम्भोगैः समा हि मम मातरः ॥ २६.३२ ॥

vanditavyāḥ ca te nityam yāḥ śeṣā mama mātaraḥ | sneha praṇaya sambhogaiḥ samā hi mama mātaraḥ || 26.32 ||

'My other mothers too should always be honoured by you, for in affection, love, and the care they gave me, all my mothers are alike to me.'

Shloka 33 (ayodhya.26.33)

भ्रातृ पुत्र समौ च अपि द्रष्टव्यौ च विशेषतः । त्वया लक्ष्मण शत्रुघ्नौ प्राणैः प्रियतरौ मम ॥ २६.३३ ॥

bhrātṛ putra samau ca api draṣṭavyau ca viśeṣataḥ | tvayā lakṣmaṇa śatrughnau prāṇaiḥ priyatarau mama || 26.33 ||

'Lakshmana and Shatrughna, dearer to me than life itself, should especially be regarded by you as both brother and son.'

Shloka 34 (ayodhya.26.34)

विप्रियम् न च कर्तव्यम् भरतस्य कदाचन । स हि राजा प्रभुः चैव देशस्य च कुलस्य च ॥ २६.३४ ॥

vipriyam na ca kartavyam bharatasya kadācana | sa hi rājā prabhuḥ caiva deśasya ca kulasya ca || 26.34 ||

'Nothing displeasing to Bharata should ever be done, for he indeed is now king and master both of this realm and this family.'

Shloka 35 (ayodhya.26.35)

आराधिता हि शीलेन प्रयत्नैः च उपसेविताः । राजानः सम्प्रसीदन्ति प्रकुप्यन्ति विपर्यये ॥ २६.३५ ॥

ārādhitā hi śīlena prayatnaiḥ ca upasevitāḥ | rājānaḥ samprasīdanti prakupyanti viparyaye || 26.35 ||

'Kings, when honoured with good conduct and served with diligence, grow gracious; treated otherwise, they grow wrathful.'

Shloka 36 (ayodhya.26.36)

औरसान् अपि पुत्रान् हि त्यजन्ति अहित कारिणः । समर्थान् सम्प्रगृह्णन्ति जनान् अपि नर अधिपाः ॥ २६.३६ ॥

aurasān api putrān hi tyajanti ahita kāriṇaḥ | samarthān sampragṛhṇanti janān api nara adhipāḥ || 26.36 ||

'Kings abandon even their own-born sons if they work harm, and take to themselves even strangers, if they are able and worthy.'

Shloka 37 (ayodhya.26.37)

सा त्वम् वसेह कल्याणि राज्ञः समनुवर्तिनी । भरतस्य रता धर्मे सत्यव्रतपरायणा ॥ २६.३७ ॥

sā tvam vaseha kalyāṇi rājñaḥ samanuvartinī | bharatasya ratā dharme satyavrataparāyaṇā || 26.37 ||

'So, gracious one, you should dwell here, conforming to King Bharata's will, devoted to Dharma, given wholly to your vow of truth.'

Shloka 38 (ayodhya.26.38)

अहम् गमिष्यामि महा वनम् प्रिये । त्वया हि वस्तव्यम् इह एव भामिनि । यथा व्यलीकम् कुरुषे न कस्यचित् । तथा त्वया कार्यम् इदम् वचो मम ॥ २६.३८ ॥

aham gamiṣyāmi mahā vanam priye | tvayā hi vastavyam iha eva bhāmini | yathā vyalīkam kuruṣe na kasyacit | tathā tvayā kāryam idam vaco mama || 26.38 ||

'I shall go, my beloved, to the great forest; and you, radiant one, must dwell here alone. Act so that you give pain to no one — this word of mine you must carry out.'